PHILIPPE DE BER6ÀME
Frère Jacques-Philippe de Bergame, augustin , hé en 1433 9 a consacré un article à la Pucelle, dans son livre De claris electisque mulieribus qu'il fit imprimer à Ferrarc en 1497. Homme d'un esprit inexact, et très-ignorant des choses de la France , il a tra- ▼esti l'histoire en légende ; cependant il allègue encore un témoin oculaire qu'il appelle Guillelmus Guaschus , personnage attaché, dit-il, à la cour de Charles VII. Sans doute c'était l'un de ces chevaliers lombards qui passèrent en France l'année de la bataille de Crevant, sous la conduite du Borne de Caqueran et de Théode de Valpergue ; mais quel qu'il ait été, il est difficile de croire qu'il ait dit à Philippe de Bergame que les trois bastilles d'Orléans avaient été prises en trois heures d'horloge, que la mission de Jeanne d'Arc avait duré huit ans, qu'elle s'était rencontrée trente fois en bataille avec les Anglais : toutes choses que frère Philippe avance comme autant de faits prouvés.
De telles inexactitudes suffisent pour ôter toute créance à ce que dit l'auteur de poursuites que Liouis XI aurait dirigées , avec l'autorisation du pape Pie II , contre un juge et un assesseur, seuls membres survivants du tribunal qui avait condamné Jeanne d'Arc. M. de L'Averdj, dans son célèbre mémoire, a fait une dissertation en forme pour démontrer l'impossibilité de ce nouveau procès. On aurait pu arriver an même résultat en moins de mots et avec des arguinents bien plus forts. D'abord les assesseurs de Pierre Cauchon furent si peu poursuivis et suppliciés sous le pontificat de Pie II , que Thomas de Courcelles mourut longtemps après ce pape (en 1469) à Paris, où il était chanoine et doyen du chapitre de Notre-Dame, jouissant de ses dignités dans leur plénitude. Pour ce qui est des sévices que Philippe de Bergame dit qu'on exerça sur les dépouilles mortelles des juges défunts (car il prétend que Louis XI les fit déterrer et jeter au fumier), il n'y a
qu'à objecter l'état de parfaite conservation où le tombeau de Pierre Cauchon , élevé dans Saint-Pierre de Lisienx ^ se maintint jusqu'à la révolution française. Il y aurait vingt autres fins de non-recevoîr de cette force-là à opposer au récit inconsidéré du moine italien ; mais pour conclure d'un mot , comme il parle de ce qui s'est passé sous Charles VII , sans dire un mot du procès de réhabilitation , il est manifeste qu*il a transporté ce procès sous le règne de Louis XI , en l'accompagnant de circonstances dues à son imagination ou à celle du peuple au milieu duquel il vivait. Chose étrange , cette erreur s'accrédita en France par le succès qu'y obtint le livre de Philippe de Bergame. Un illustre domi- ^ nicain, provincial de France et plus tard évéque de Marseille, composant pour la reine Anne de Bretagne un éloge des femmes , put écrire que la réhabilitation de la mémoire de Jeanne d'Arc était due à Louis XI. Je reviendrai ailleurs sur cet auteur et sur son ouvrage dont M. le marquis de Coislin possède à présent le manuscrit. L'édition princcps du De clans muliefibus est d'une rareté telle que je n'ai pu me la procurer. J'ai fait usage de la réimpression qu'en a donnée Rnvisius Textor, dans son recueil intitulé De memo' rabilibus et claris mulieribus aliquot dhersorum scriptorum opéra (în-fôl., Paris, 1521).
Cap. CLVII. — De Janna Gallica Pulcella, optiroa jiivencula.
Jannai virgo Gallica, natione Lothoringensis, circa annum salutis nostrœ m. quadringentesimum octa- Tum et quadragesimum 9 in puellari adolescentulaqiie œtate, divinitus (ut creditur) ad multa (acinora obeunda preeelecta, in metropoli Rothomagensis (1) civitatis^ quum quartum et vigesimum tantummodoageret
(1) 11 y a Rememis dans le texte , mais dans X* erratum de Touvrage, Ravisius Texior avertit qu'il faut substiluer Rolhomagenm à Remenais, Peut-^tre est-ce une correclion de lui ; car Philippe de Bergame est assez mauvais géographe pour avoir confondu Rouen et Reiras.
ET HISTORIENS DtJ XV« SIÈCLE. 523
annum, insumma castitale decesslt, igné cremata. Hœc itaque in primisobscurts et hamilibus parentibus qnnm procreata esset, nihîlominus in tota Tita invicti animi princeps extitit victoriosa.
Quum a principio magnam œtatis suae partem înter pecora egisset, ibt cum suis sodalibus, cum quibuà pascendo pecora observabatur, sœpins carsnm exer^ cebat; et modo hue atque illuc illi frequens cursus erat; et aliquando currendo hastam^ ut fortis eques, manucapiebaty etarborum truncos validissimis vulneribu5 percutiebat. Plerumqne etiam aliquam ex equabuSy quae in grege pascebantur, viriliter ascendebat, etf hasta bracbio supposita , currendo ictus validos inferebat; et qui illam inspectabant, magna animi toluptate et admiratione afficiebantur. Per hujusmodi autem exercitationes mulier evasit fortissima. Erat brevi quidem statura, rusticanaque facie et nigro capillOy sed toto corpore prœvaiida; quœ per omnem vitam suam, illibatam servayit vii^initatem , et religionis apprime custos extitit. Ejus sermo satis, ex more fœminarum îllius patriae, lenis erat^ quem sani ejns mores plurimum honesiabant. Tarn rectus illi sensns tamque integer, ut ibi educata ibique nutrita crederetur, ubi summa prudentia et omnis consilii raCio vigere videretur.
Ea itaque tempestate / Henricus , Anglorum rex> atrox bellnm Carolo ejus nominis septimo, Francorum régi f intulerat. Idemque majorem sui partem adeHierat y etjam Aurelianam, primariam sui regni urbem, summa vi oppugnabat; et ejus urbis qnotidie graTÎssima erat oppugnatioy eoque undique circumsessa erat, nec aditiis ostendebatur que posset talis obsessio solTi.
In ea qnippe omnis regnî spes vertebatur; qua quidem amissa, de toto regno Galliae aûtum esse videbatur. In hac itaque difficultate rex constitutus, et angore anirai incertus angebatur, nec quod consilium seqiieretur ratione nulla inire poterat. Tum hanc Tirginem, dum haec agerentur, conllgit, pascendo pecora in sacello quodam vilissimo^ ad declinandam pluviam obdorraire : quo in lempore, visa est se in somniis a Deo, qui se illi ostenderat , admoneri ; tumcpie sextum et decimum tantummodo agebat annum.
Qua admonitione permota , confestim grege omisso quem pascebat , in castra ad regem est profecta. Quae quum ad ejus tentorium pervenisset, praefata est Telle se de rébus maximis cum rege loqui ^ quod praedicaret se divinitus a Deo missam. Primores et cubicularii aspernabantur puellam , quod cuitu et corporis habitu una ex agrestibus esse, sicut erat, videretur; unde eam castigabant et duris verbis atque aspere increpabant-, quod tam audax tamque petulans et temeraria essety ut tantum regem stulta et subrustica adiré et alloqui praesumeret. Ula nihilominus, a Deo cOnfortata et impulsa, in proposito perseverans, instanter expostulabat ad regem ingredi licere , quum se magna sibi aflPerre diceret ac séria ^ non utique levia aut minime ludicra. Quibus ex rébus permoti aulici^ eam demum ad regem introduxere. Introducta autem ad regem Pulceila Janna, quum ad ipsius genua procidisset, majestatem regiam ex more , omni cum reverentia salutavit. Salutatoque rege y primoribus cunctis palam audientibus , sic locuta est : « Gloriosissime rex , ego , ancilla « tua miuima y omissa mei gregis custodia, cui tance quam una ex agrestibus praeeram, omnipotentis Dei
(f imperio , ad opem tibi ferendam , qua regnum taum « amissum récupères, hue impigre accessî, divinoque (( jussu dueem totius lui exercitus moneo me declarari (' jubeas. Necmireris quod, puella inops et agrestis, et a hujusce vilissimae sortis, hue prodierim ausaque fue- (( rim tanlum imperium suscipere, quia omnipotent! fi Deo sic visura infirma et contemptibilia eligere, ut « fortia confundat. »
At rex , horum verborum gravitatem secum revolvensy illico tacitus et mirabundus ad primarios suos sustulit oculos. Ëademque admiratio caeteros obstupefecit proceres , submissa yoce dictitantes hoc certe divinum, non humanum esse consilium. Rex autem inquit : « Pulcella , ingénue protiteris te a Deo mihi om- (( nino in auxilium missam esse; sed qua ratione? Tu « fœmina es admodum adolescentula , rerum omnium « inexperta, et quomodo prœsumis tibi tanti muneris « tanlique exercitus assumere adminîstrationem? Hoc « utique non est tui oiEcii et œtatis tencUae munus, sed (( jure militari peritissimorum exercitatissimoioimque « virorum. Itaque moneo semel atque iterum y ut yideas ce etiam atque etiam quae afferas et quœ apportes, n
Constanti vultu et infrepido confestim respondit : (( Maxime rex, obsearo ne plura percontari pergas. rc Deus, a quo missa simi, huic tuae necessitati con- (c sulet. Nec, peto, teras ultra tempus, si cara tibi est « tui regni incolumitas. Et, ut verum intelligas , accipe « quae submotis arbitris tibi dicam. »
Postquam vero cum rege locuta est , rex, prope stupefactus et incertus quid responderet, e vestigio illam totius sui exercitus ducem enuntiavit, cuuctis primoribusacclamantibus. Res prope incredibilis et inaudita,
526 TËHOIGMAGES DES CHRONIQUEURS
et maximo spectaculo digna , sî animadTerterîs lot principes, regemque ipsum^ in bellis exercitatissimos, sese in imperio adolescenlul^^ sedecim annos natœ, subjicere, quœ ex ovium et suum vel porcoram gregis [cura] excepta fuerat , videre eam, vtrilibos indumentis et armis indutam , Gallicas ducere acies. Igitur^ postquam Janna haec virago totius regii exercitus declarata imperatrix y mandavit rex coruscantia arma necessaria eidem stalim dari equiunque fortissimam admoyeri , phaleris aliisque ornainentis mirifice coopertum. Qnem quum ascendisset, etiam galea suo capiti superinduta, capilli capitis sui per humeros dispersi dependebant. . Quumque taliter indutam et armatam omnis spectaret exercitus et equo intrépide insedentem, visa est omnibus eques quidam e cœlo demissus.
Quae cum parte copiarum terrestri itinere equo invecta, contendit ad Aurelianam urbem obsidione solvendam. Rex vero cum omnibus copiis suisque primoribus priucipibus strenuissimis ad Rhodanum flumen castra castrisopposuit^ Ipsa autem quum ad hostem pervenissety extemplo manum'summa Ti conseruit.In que quidemconflictuet prœlioydux totius hostilisexercitus, cum decem millibus Ânglorum e vestigio fuit intei^ectuSy et, trium horarum spatio^ tria hostilia reôepit munitissima propugnacula. Quo viso, i^x omnemsuam exercitum validissimum ad liberandam urbem admovit. Atque ita, intra quatriduum, ipsa civitas^ pulso hoste, cum maxima hujus adolescentulae gloria, obsidione libéra ta est; quod potius divfnum quam humanum factum omnes reputarunt et crediderunt. Hanc quidem rem gestam quidam optîmus et locuples lestis, YÎr clarissimus, nomine Guilielmus Guaschus^ serio
mihi exposuity tune r^ius aalicus, prout audîerat et viderat. Postque hoc ^ per octo annos continuos , tri* des cum hoste justo praelio conflixit. Ex quibus semper snperior glorîosa discessit^ capto, maxima cum ipsius gloria atque trtumpho , Anglorum strenuissimo imperatore, quem suo i^egi vinctum tradidit. Quibus gestis, regem ipsum Garolum ovantem in Aurelianam introducens, ex more a suis proceribus inunctus et consecratus est rex ; quod antea minus facere poterat. Inunctus itaque rex atque ex more corona donatus cum maxima omnium laetitia , suique gloria atque trium- .pho , in templo ea associante est praesentatus. Vetere enim lege non licet Francorum regem alibi quam ea in urbe consecrari , quum omnia Gallorum regum insignia ibidem posita reserventur, quœ videlicet adhibentur régi coronando, in primisque sacra unctio e cœlo demissa.
Hœc igitur Janna Pulcella virgo, quum magnam gloriam in armis esset adepta , et regnum Francorum magna ex parte deperditum e manibus Anglorum pngnando eripuisset^ in sua floreuti aetate constitula, non solum se morituram , sed et genus suœ mortis, cunctis prcedixit. Nam ab ipsis Anglis tandem in praelio capta, et ad Rothomagensem urbem violenter perducta , ibidem ab ipsis et ipsorum rege veneficii et artis magies vitio incusata , sœvissima ignis morte demum damnata est. Et hic tantœ virginis vitœ finis fuit; quo quidem atrocissimo supplicio haec tam inauditae virtutis mulier indigne occisa est. Post multos autem annos , Carolus ipse, optimussane rex, Rothomagensiumurberecepta, eo in loco ubi atrociter conci^mata fuerat Janna Pulcella , pro monumento et titulo puellaris decoris.
crucem aeneam , et quidem eiDÎuentissimaiii inauratamque poni jussit.
Ludovîcus autem rex^ poslea patri succedens, aegre admodum ferens mortem tam indignam tantae viraginis, a Pio pontifice Romano, ejus nomînis secundo, Impetrasse fertur ut duos jurisperitos in Galliam mîtteret, qui iterato diligentius illius causam et yitam cognoscerent.Qqi, ubi in Galliam demumpervenissent, illico duos ex falsis consiliariis et judicibus superstites ad se citarunt. Qui postquam causam hujusmodi accurate diligenterque omnem cognovissent^ deprehenderunt plane mulierem innocentissimam falso fuisse damnatam , ac omnia conGcta contra ipsam extitisse, quae videlicet de veneUcio aut arte magica adversus illam crimina dicta fuerant; quinimo omnem ejus vitam tam prffîclaris gestis inœqualiter consensisse, nec quidpiam ab ea unquam admissum, quod religionemullaex parte violare potuisset. Quas ob res, utrosque eodem mortis supplicio adecerunt, quo ipsi innocentissimam virginem diu ante promulgaverant atque damnaverant. Atque huic damnationi additum est ut duorum alîorum judicum mortuorum ossa , e sepulchris efibssa, igni similiter cremarentur, eoque loco^ ubi hœc virago extiterat concremata, templum poneretur; et exreliquis prœdictorum bonis, quœ publicata fuerant, ibidem ad Dei summi honorem ipsiusque defunctae propitiationem, quotidianum sacrificium institutum est. Itaque hoc modo huic admirabili fœminae decus omne recuperatum est.
Quibus quidem meritiset inauditis facinoribus, Janna hœcPulcella merito a nobis claris mulieribus venit hic applicanda.
LÀONIG GHàLGONDTLE.
Laonic Chalcondjle oa Clialcocondjle , athénieo, réfagié dans le royaume de Naples, écrivit une dizaine d'années après la prise de Constantinople parles Turcs, nne histoire des conquêtes de ce peuple, depuis l'an 1298 jusqu'à la totale extinction de l'empire grec. Dans le second livre de cet ouvrage , il a voulu traiter des affaires de l'Occident , au risque de prouver une îols de plus le génie inventif des Grecs en histoire, quidquid Grœcia mendax Audet in hisioria. C'est uniquement pour la curiosité du fait que l'on rapporte ici le court passage consacré par Chalcondjle à la mémoire de Jeanne d'Arc. Dans l'imagination de l'historien, la longue lutte delà France et de l'Angleterre , depuis Philippe de Valois jusqu'à Charles VII, se résume en une seule campagne. La ville de Calais étant tombée par surprise aux mains de l'ennemi, les Français prennent les armes , et, donnant la chasse aux Anglais, finissent par les cerner sor une montagne. Ceux-ci demandent à capituler : leur offre est rejetée ; ils combattent et gagnent la bataille. Cette victoire est suivie d'une seconde encore plus décisive, qui eut lieu, dit le texte, tv rû ^vmx in9l^ ovroi» lULkoMfUwaf dans le champ surnommé depuis Champ de Deuil.
Chalcondjle continue en ces termes s
TiQV fiivroi yéifaQt vyeiov rot ovfATraerov imayofÂSVoi oc Bperâcvvoij è^^cdpouv eTTi rœfiavl'keiay rnv ttoXiv aunoi/ roO Uapiviov -«tal i^av de rà Kûx&v i:pdyiÂara i^potrioxiiia èi:ï rov e^yarov ildin affi^EtTOai xivJuvov. Aeto'c^aijxovoOo'i rocç KeXroïÇy ièç rocaurv}
Or les Anglois ayant soumis le pays presque entier, allèrent contre la maîtresse ville du royaume, à savoir la cité de Paris. Et étaient les affaires des Français en point de bientôt venir à toute exttétnitë de péril. Et iceux Françaismyant