IV. y
Digiti
quod Deus statuisset; cuiicta esse gerenda. Paret Delphinus virgini , retentisque legatis et prœmissis ordinibus equitam, céleri cursu civîtatem petit. Mira res et apud posteitis fide caritura ! nullus^ yel in porta , yel in urbe, reperitar armatas; togati cives extra mœnia occurrunt. Delphinus sine conditionibus , sine pactis^ absqne ulla contradictione patentes portas ingreditnr : nemo réclamât^ nemo signum indignationis ostendit; divinum opus ciincti esse fatentur. Franci dum portam unam ingrediuntur^ Ânglicî altéra fugiant. Pacifica et quieta civitas soum dominum bénigne amplectitur, et, quem paulo ante yelut hostem aspernabatur, nunc tanquam patrem miro affecta el summis honoribus excolit. Fit magnus circa Delphinum salatantium concursuSy major çirca Puellam, quam yeluti divinum aliquod numen intuebantur. Facta sunt hœc die sab^ bati^ in profesto beatœ Mariae Magdalenœ; et in ipso festo, apud monasterium Sancti-Remigii , magna populi frequentia , multis proceribus ac praelatis circmnstantibus y Delphinus more majorum sacro inunctus oleoy regni Franciae diadema suscepit, acclamante multitudine Garolo régi (id enim nomen Delphino fuit) vitam ac victoriam.
Mansit rex ea in urbe quatriduo, prseter consuetudinem. Mos enim Francise regibus est , die quœ coronationem sequitur^ templum quoddam peregrinando petere, cui sanctus Marchoul pnesidet, atque ibi aegrotos curai'e. M iraculum Galli Tulgaverunt , morbum quemdam humano in gutture nasci , qui solo r^is tactu et arcanis quibusdam curetur verbis ; idque post coronationem in hoc templo fieri. Non est peregrinatus staluta die novus rex; impedimento fuere
Digiti
Burgundorum legali, quisalutatuni vénérant et nliquld ad conoordiam afFerebant. Quibus auditis , quarta die peregrinatio facta est, in qua de curatiône morborum nihil satis oompertum habeo, quamvis Gallici omnia illa credant fieri miraculose.
Po9t hœc Paella cam novo rege Laudanum petit neque resistentia reperitur. Paruei^e omnia régi. Idem fecere qaœcumqoe oppida intra Parisios Laudanumque jacent) populis ac plebibus universis summa cum exultatione obviam eflusis. Fuit etspesdata regiParisiorum urbis capiendae; sed quum in agros eorum duxissel nec quisquamoccurreret, deceptum se intelligens, rétro abiit ; Puella vero acriori animo assumptis quibusdam cohortibus , usque ad portam excurrlt quœ ducit ad Forum Porcorum , eamque magno impetu , non sine spe potiundiae civitatis, incendit; ubi dum fortins qaam cautius pugnat intasque summa yi resistitur,sagitta in incertum missa TuIneratur.Utprimum sauciatam se animadvertit, e pugna recessit; comités ab oppugnatione cessarunt. Âtque hic favor Puellae minui cœpit, quae, inviolabilis an tea crédita, vulnerari potuisset; neque deinceps notnen ejus tam formidabile Ânglicisaut tam venerabile Francis fuit; brevi tamen cnrato Tulnere, rarsusin castra venit, ubi, pro veteri oonsuetudine arma tractans, nihil memorabile fecit.
Haudprocul aburberex abierat, expectans si forte, mutatis civium animis, reyocaretur; nihil ex opiniône sacoessit. Dux Clocestriae (1), qoi tum Parisiis prœerat
(1) CoDfiieion du doc de Glocester, qui était régeot en Angleterre, avec Bedford , son frère , régent de France. Le récit qui suit n'est pas non plus à sa place.
Digiti
regnumque Anglicis ministrabat, summa diligentla caTit ne quispiam cÎTium ad Carolum exiret. Ipse vero copias educens^ castra castris opposuit quingentis circîter passibus ab hoste distans. Spectarunt sese biduo hostiles exercitusy et^ quanquampraeludia quaedam furtaque belli commiserint, nunquam tamen collatis signis congredi praesumpserunt. Exin pêne intacti, incertumque cujus majori dedecore , abierunt. Ânglici Parisius revertere, Franci Biturigas, receptis denuo in fidem quicumque in medio erant populis, quum alio îtinere rediissent.
Puella^ ubi coronatum regem et in sua sede satis tuto locatumcognovit, quietis impatiens, in hostes rediitet oppida multa expugnavit armis ; multa in deditionem accepit; nonnulla quae hostes obsidione premebant céleri subventione liberavit. Postremo quum Anglici Compendium obsiderent , munitissimum oppidum ac Parisiis infensum , cupiens obsessis opem ferre, eo se cum copiis confert. Sentiunt hostes adventum atque insidias venienti parant. Iter ei per vineas faciendum erat et angustas semitas, quas ingressam et a tergo invadunt, Pugnatur in arcto loco magna contentione, ubi circumventa virgoquum explicare aciem nequiret, nec par esset certamen , nec fugiendi facultas daretur, deditionem facit. Joannes Lucemburgensis, nobili loco natus, Lignei cornes, qui tum Anglicis militabat, Puellam captivam duxit, et aliquandiu in una ex suis arcibus asservavil. Quidam alio modo captam tradunt. Philippum ferunt Burgundiœ ducem adversus hostem profectura, qui Piccardiam populabantur, apud Axonam fluvium venationi operam dédisse. Qua re cognita, Puella quœ non longe abesset, sperasse incautura in -
Digiti
terclpere^ tecKisque sex millibus equitum in venatores irruissc« Phillppum praecognito impeta, repente suos in ordine redcigisse adyenientemque virginem prœlio excepisse, in quo Joannes eam ceperit(l); Philippum captam ad se duci prohibuisse, oui indecorum videretur, etiam lûncendo^ cum fœmina decertasse (2).
Utcumque sit, captam in bello virginem constat decem millibus aureis yenditam Anglicis, Rothomagumque ductam : quo in loco dilîgenter examinata est, an sortilegiis, an dœmonio uteretur, an quicquam de religione praye sentiret. Nihil inyentum est emendatioue dignum , nisi virile indumentum quo illa utebatur; neqae hoc ultimo supplicio dignum censuere. Retrusa est in carcere, adjecta necis pœna, si amplius viriles vestes indueret. illa quœ arma tractare didicisset et exercitio militari gauderet, a costodibus pertentata, qui modo sagum militare, modo lorieam, modo thoracem et alias armaturas coram afferebant, incauta, virilibus aliquando et indmnentis ac armatUris se adornavit, nesciens quia mortem indueret (3).
Gredibilç est vivente virginc, quamvis capta, Ânglicos se nunquam satis tutos existimavisse , qui tôt prœliis ab ea superati fuissent; timuisse fugam ac prœstigia ; atque idcirco necis causam quœsivisse. Judices ubiPuellam viri habitum récépissé cognoverunt, tau-
Ci) Confusion des deux sorties, que Jeanne fit de Goropiègne i plusieurs se* maines de distance. Cf. Berri , ci-dessus , p. 44.
(2) Mensonge de quelque grand personnage de la cour de Bourgogne que l'auteur avait eu Voccasion d'interroger.
(3) Cette version de l'infâme guet apens imaginé pour amener le cas de rechute , doit être celle que les docteurs normands avaient répandue au concile de Bàle.
Digiti
518 TÉMOIGNAGES DES CHRONIQUËUfiS
quam relapsam igni damnaverunt. Cineres ejus, ne ho« nori aliquando essent^ inSequanam fluvium projecere Sic Joanna obiit, mirabilis et stupenda virgo ; quœ collapsum ac pêne dissipatum Francorum regnqm restituit, quae tôt tantasque clades intulit Anglicis. Quœ dux Tirorum facta, inler militum turmas^ padicitiam servavit illaesam ; de qua nihil unquam indecorum aiiditum est. Divinum opus an humanum inyentum fuerit, difficile affirmaverim. Nonnuili existimant, quum Franciae proceres , prospère succedentibus Angloruin rébus inter se dissiderent, nec alter aherius ducatum ferre dignaretur , ab aliquo qui plus saperet hoc vaframeiitum excogitatnm , ut Tirgi-nem divinitus missam assererent ducatumque petenti admitterent : neque enim hominem esse qui Deum ducem recuset; atque in hune modum rem bellicam Fuellœ creditam et armorum imperium datum. Illud exploratissimum est, Pueliam fuisse cujus ductu Aureliani solufca est obsidio, cujus armis omnis terra subjecta est inter Bituriges ac Parisios, cujus coDsilio Remenses in potestatem recepli sunt et coronatio apud eos celébrata , cujus impetu Talbotes fugatus et ejus caesus est exercitus, cujus audacia Parisiensis porta cremata, cujus solertia atque industria res Francorum in tuto repositœ sunt. Digna res quae memoriœ mandaretur, quamvis apud posteros plus admirationis sit habitura quam fidei. Carolus etsi virginis obitum acerbissime tulity non tamen sibi ipse defuit, multa per se, multa per duces suos , non solum adversus Anglos, Tcrum et adversus Burgundos praelia gessit digna memoratu, quae fortasse huic operi inseremus.
liT HISTORIENS DU XV« SIÈCLE. M9
GUERNERl BERNI.
GucrniTÎ Bcrni , né à Gubbio, ca|)îtaine de compagnie au service de Frédéric II! de MontPerrat, est Taiiieur d'une chronique en italien qui va de l'année 1350 h 1472* Muratori a publié cet ouvrage sous le litre de Chrotiicon Eugubthum dans le vingt-unième volume de sa collection desHistoriens del'Italie. Le témoignage de ce Itir chronique sur Jeanne d'Arc est le seul en langue italienne qu'il m'ait été possible de découvrît*.
In questi tempi , in Francia cra gran guerra tra il re di Francia e il re d'Inghilterra, e i Francesi avevano il peggiore» Erano gl' Inglesi a campo ad Orliensa, chè l'avevano asscdiato in modo, che non si poleva tenere. Corne piacque al nostro signore Iddio, andb dal re di Francia una Puizella, la quale stava a guardare le pécore; e disse al re che ella andava per parte dlddio, e se egli faceva qiiello che egli <liria, saria vincilore contro gP Inglesi. E dopo molli segni^ il le la comincio a credere. Questa Puizella si fece dare una spada che era in una chiesa , una di quelle che s'appiccano ai nobili e ai cayalieri sopra aile loro sepolture j quando muojono; la quale spada la detla Puizella portava tuttavia al lato. La prima cosa che eila fece , ando al soccorsô d'Orliensa , che era assedialo; e aveva in capo d'un ponte , il quale passa a un fiume che va aile mura délia terra, una bastia, la quale tenevano gF Inglesi. Qnesln INd/ella, con quella spada nucla in una mano,
