‹ Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d'Arc, dite La Pucelle (volume 3)Chapitre 45 sur 55 · LE PAPE PIE II · texte numérisé non relu

LE PAPE PIE II

L'aaieor véritable des Mémoires du temps de Pie II » publiés sous le nom de son secrétaire Jean Gobelin , ne £ut plus question depuis longtemps. Les critiques italiens ont établi qu*ils sont TouTrage du pape lui-même. Sans entrer ici dans tontes les rai» sons qu'ils en donnent, qu'il suffise de renvoyer à Tiraboschi qui les résume (11b. III, cap. I , par. 23). Ces mémoires , écrits d'un style fort élégant , commencent par une généalogie des Piccolomini, dont était Pie II , retracent l'histoire générale du rv* siècle, et se terminent à l'an 1463 par cette déclaration mise à dessein pour couvrir la personne apostolique : H<bc habmmus qua ad annum sextumpontificatiu sui nondtim exactum, de rébus ejus jcriberemus, in lihrùs digestif XII, quorum ultimus pridie kalendarumjanuarii finem accepit, anno ah incamato Verho MCCCCLXIIL

Au sixième livre, qui traite des affaires de France , est rapportée l'histoire de Jeanne d'Arc. Gomme récit et comme appréciation, ce morceau peut passer pour ce qui a été écrit de meilleur à l'étiranger au XV* siècle. L'esprit scolastique ne s'y montre nulle pai't. L'opinion est celle d'un homme habitué aux affaires, qui admet la diversité des sentiments sur un fait si extraordinaire, mais qui montre combien ceux qui voudraient le réduire aux proportions d'une in<* trigue, sont réfutés parla grandeur des résultats. Quant à l'ordre des événements, il est bien observé et décèle le soin de l'auteur à prendre ses informations. 11 esl même à remarquer que certaines circonstances relatives à Tarrivée et au séjour de Charles VII à Reims, ne sj rencontrent que là» soit que le pape les ait tirées d'une relation particulière, soit qu'il les ait recueillies de la bouche de l'archevêque de Reims ou d'un autre témoin, aux conférences pour la paix d'Arras ( 1435) , où il avait assisté comme secrétaire de la légation envoyée par le concile de Bâle.

Parmi les historiens et collecteurs de textes sur Jeanne d'Arc, Denys Godefroy est le seul qui ait songé aux mémoires de Pie IL

Digiti

Il n'en a rapporté, il est vrai, qu'un passage d'assez peu d'intérêt. Ceux qui sont venus après lui , se sont contentés , pour alléguer l'opinion du même pontife, d'une phrase de son État de V Europe sous Frédéric ///qu'il publia en 1458, n'étant encore que le cardinal ^neas Sylvius. Cette phrase n'a de valeur qu'autant qu'on la rapproche du morceau correspondant des Mémoires , auquel on dirait qu'elle a servi de thème. La voici : Regnum Franciœ nostra œtate Joanna , i^irgn Lotharingensis , dii^initus, ut crednnt, admonita , virilibus indumentis et armis induta, Gallicas ducens acies, ex Anglicorum manibus magna ex parte , mirabile dictu, prima inter primos pugnans , eripuit.

Voici maintenant le texte des Mémoires :

Desperatis pêne Francorum rébus, Puella sexdecim annos nata , nomine Joanna , pauperis agricolae tîlia , înagroTullensl,quuni porcos custodiret, divinoaiflata spiritu, sicut res ejus gesUr demonstranl, relicto grege ac parentibus posthabitis, ad prœfectum proximi oppidi quod solum ejus regionis in fide Francorum remanserat , sese confert , ductoresque petit, qui sibi ad Delphinum iter demonstrent. Quaeril praefectus itineris causam; habere se inquit divina mandata quœ ad illum pei'ferat, sibi et regno salutaria. Ridet praefectus amentemque putans spernit. Instantem multis pertentat modis; fit mora plurium dierum , si forte mutaret Puella propositum, aut in ea aliquid reperirelur indignum. Al ubi constans et immutabilis nulliusque conscia turpitudinis inventa est : (( Qnid scio, » inquit praefectus, a an haec Dei voluntas sil ? Saepe r< regnura Franciae divina sorva\ere pirpsldia; forsitan ff et nostris diebiKs ;di({uid iii ccxOo, pro noslra salute « ordinatum est, (|uod poi fot^miniîm pateliat. » Selectisque tribus spectalœ lidoi >erviN, Pucllam ducendam ad Delphinum (ommcndal.

Digiti

Decem ferme dierum iter faciendum erat , et agros medios^ aut hostis tenebat, aut amicus faosti. Transi ît cunctas difficuhates inofFensa vlrgo, vestibus înduta YÎrlIîbus, Delphinumque apud Biturig6s morantem adiit; qui fractus animo^ totcladibus acceptis, non jam de regno tuendo , sed de loco quœrendo ubi securam vitam securus agere posset, anxius erat. In Hispania regîfi Gastellae ac Legionîs ea œtate florentes opes habebantur, qui cum Delphino, et consanguinitatis, et amicitîae vinculo jungebatur. Hune rogare sratuerat ut^ regni Franciae curam et coronam suscipiens, angu-lum sibi aliquem terrœ concederet in quo tuto latitaret. Talia medilantem YÎrgo convenit , et restitùtis praefecti litteris, audiri petiit. Delphinus rei novitate permotus delusionemque veritus , Castrensi episcopo, confessori suo, inter theologos apprime docto, Puellam examinandam committit nobilibusque matroni^ servandam tradit. luterrogata de fide , ea respondit quHR christianae religion! conveniunt; examinata de moribus, pudica et honestissima reperitur; fit pluribus diebns examen : nthil in ea âclum , nihil dolosum, nihil arte maligna excogitatum invenitur; in habitu sola diCBcultas œaiiet. Rogata car vestes viriles mu* lieri prohibitas induisset, u virginem sese ait; vir^ gini ntrumque habitum convenine; sibi a Deo mandatum esse.vestibus ut virilibus uteretur^ oui et arma* tractanda essent virilia. »

Sic probata , rursus in conspectu Deiphini reddita : (c Ego ad te, »inquit, ci.veni, regum sanguis, Dei jussu, « non meo consilio. Is mandat ut me sequaris. Si pa«- (c rueris, restituam tibi tiuim solium, Remisquepro- (( pediem tuo capiti coronam imponam. » Delphinus

Digiti

510 TÉMOIGNAGES DBS CHRONIQUEURS

rem difficillimam qaœ promitteretar, ait : u Remoram civitatem in qua reges ooronari solerenl , remotÎMi^ mam esse y et ab hostibus obtiueri , nec usquam tter patere tutum; Âurelianum^ quae média civitas esset, ab Ânglicis obsidei i, nec vires Francos habere quibus miseris obsessis subveniretur; multo minus corona-» tioni naTare operam posse. n Nihil his mota virgo : (f Non yana, »inquit, n promitfco. SiDeo credis, et mihi a crede; ejus nuntia veni ; arma tibi ministrabo divi- (f nitus et invisibili fierro aperiam iter» Parebunt quoc< oumque ieris populi , et ultro tua signa sequentur (f nobiles. Nec tu mihi obsidionem Âurelianensem K objeceris; banc ego ante omnia dissolyam> et civi* cf tatem liberamdabo; tantum mihi hos équités^ qui te « pênes adsunt, concedito. »

Res aliquandiu in consiiio diversis sententiis agitata est; alii captam mente Pueltam, alii dsemonio illusam^ alii Spiritn sancto plenam putabant. Et ii Bethuliam atque alias olim civitates per fœminas fuisse saivatas referebant, regnnmque Francise saepe divinitus adjutum ;. nunc quoque per yirginem quam Deus mitterety posse defendi; nec vesanam Fueliam quo* quo modo putandam, cujusconsilia sensu plena essent. Yicit hsec sententia, et Âurelianensem proyiticiam Puellœ crediderunt. Dux fœmina bellt facta est. Allata aunt arma , adducti equi ; Puella ferociorem ascendit, et ardens in armis, hastam yibrans, saltare, currere atque in gyrum se yertere haud aliter coegit equum , quam deCamillafabnlsetradunt.Nobilissimus quisque, assumptis armis^ percupide sectatus est virginem; quae pai'atis omnibus y itineri se commisit*.

Difficillimus per terram ad Aurelianum paiebat adi-

Digiti

tii5. Ilinera (|uaeque preeciuserat Anglicus tribusque urbisportis trina objecerat castra, eaque fossa et vailo muiiierat. Puellahaud ignara Lygerimfluviumpropter maenia civitatis decurrere, naves occullo in loco frumenlo onerat atque cum copiis ingreditur, et obsessis de sua profectione commonitis, veloci remigio et rapidi fluminis usa cursu, prius in conspectu civitatis est visa, quam hostes venturam cognoverint. Accurrerunt armati Anglicî, conscensisque naviculis, frustra ingnssum virginis remorari conali sunt, multisque acceptis vulneribus terga dederunt. Illa urbem ingressa ac summa civium alacritate suscepta , commeatum omnis genei is jam famé pereuntibus impartavit. Necmorata, sequenti luce, castra hostiumquae portam praecipuam obsidebant, magiio furore invadit, repletisquefossis atque aggere ac vallo disjecto, Anglos perturbât; acpotita munitionibuSy turres et propugnacula quae hostes paraverant,incendit; idemque, confirmatis oppidanorum animis, per alias portas egressa, in aliis castris eflicit. Quum divisi Anglici pluribus in locis essent, nec castra castris subvenire possent, per hune modum soluta et penitus deleta est Aurelianensis obsidio, caesisque hostibus quicumque ad eam convenerant, ut vix cladis nuntius exstiterit. Nec hujus rei gloria alteri quam Puellae data ^ quamvis streniiissimî ac perilissimi bellatores et qui saepe ordines duxerant^ interfuere.

Tantam suorum cladem atque ignorainiam iniquo nnimo Tnlboles tulit, iiiter Anglicos dnces fama clarissimus. Qui, assumptis (juatuor millibus equitum ex omnibus copiis delectoruin, in Aurelianum duxit coiigressurusPuellae, si ausn esset occnrrere, haud dubius

Digiti

quin portas exeun^m, vel caperet, veloccideret; sed longe aliter eveiiit. Eductis Tirgo cohortibus^ ut pri-mum hostem coiispicata est , sublato ingenti clamore atque impetu horribili facto, Ânglicorum signa pervadit; interquos nemo inventus est qui consistere aut Yultum ostendere auderet. Subitus omnes metus atque horror iucessit; qui, etsi numéro superiores essent, pauciores tamen sese fore arbitrabantur et innumerabiles copias Puellœ militare putabant. Nec defuere qui pugnare angelos in parte adversa existimarent , nuUamque sibi victoriam promitterent contra Deum prœliantibus. Gecidere de manibus nudi enses ; scuta et galeas quisque projecit , leviorem ut se fugœ committeret. Talbotis nec hortamenta audita sunt , nec minœ pensitatae ; facta est fœdissima fuga; virgim solum ostensa terga : quœ, fagientes insecuta universosaut cepit, aut interfecit, excepto cum paucis duce, qui postquam suos de fuga irrevocabiies vidit, velocibus equis impetum hostis evasit.

Harum rerum fama ad yicinas gentes et deinde ad remotîores delata semperque major itiuerando facta , stupore omnium mentes implevit. Delphinus jam Puellœ monitus credens, cujus dicta firmaverant facta, supplicationes Deo per omnia templa decrevit et ad suscipiendam coronam sese aecinxit. Nobilitas universi regni, miraculosis Puellœ operibus auditis, postquam solemnia coronationis apparari didicit, incredibili cupiditale visendi \irginem , tota Gallia assumptis armis, accurrit. Atque intra meusem, supra triginta equitummillia, propriis stipendiis militatura, ad Delphinum conccssit; qui tantas adesse armatorum copias magis ac magis lœtatus, ex Biturigibus, apud

Digiti

ET HISTORIENS DU XV* SIÈCLE. • 513 quos plerumque morabatur, arrepto itinere praecedente in armis et vexillum regium gestante Puella in Remos duxit. Media quaeque oppida in potestate hostiumerant; populiqueomnes^ noyisadactijuramentis, iidem servare Ânglico ac Delphinum hostiliter accipere decreverant. At ubi eum Puellamque prope adesse cognoverunt (mii abile dictu), nemo contra armatus occurrit, nemo portas clausit, nemo venientibus maledixit.Quocumque ventum est, effuseobviam plèbes Delphinum, tanquam dominum, salutarunt; certantes inter se quonam pacto suum principem majoribus honoribus afficere possent.

Quum prope Remos ad quadraginta ferme stadia pervenisset exercîtus, magnopere in civîtate trepidatum est. Nihil Anglico tututn videri, nutare optimates, plebis animosres novae allicere. Fuerunt inter Anglicos qui suaderent sacrum oleum, quo rex inungitur, alio transferendum , ne perdlta ci vitale, rite coronari hostis posset. Opinantur Galli candidam olim columbam e cœlo mlssam beato Remigio , ejus urbis antistiti, llquorem olei altulisse quo reges inungerentur; idque summa religione custodiunt neque imminui putant,quamvis a Clodoveo usque in huec tempora permuiti reges illo sint usi ; negantque verum esse regem qui hoc oleo non sit delibutus. Ob eam causam quum de transportando liquore stepius Anglici consuluissent, divina voluntate praepeditum propositum arbilrantur. Delphinus, urbi propinquus, caduceatores misit, qui clvitatem Iradi jubeant coronalionemque suam Rcmensibus annuntient. Illi primarios cives legant qui tempus consultandi petunl. Puella legatis nihil responderi jubet , nihil inorandnm in tempore,

Page 1