PHILIPPE DE BER6AHE
Frère Jacques-Philippe de Bcrgame, augiistin , né en 1433» a consacré un article à la Pucelle, dans son livre De claris eUciisque muHeriàtu qu'il fit imprimer k Ferrarc en 1497. Homme d'un esprit inexact y et très-ignorant des choses de la France , il a travesti l'histoire en légende ; cependant il allègue encore un témoin oculaire qu'il appelle Guillelmus Guaschtu , personnage attaché, dit-il, à la cour de Charles VIL Sans doute c'était l'un de ces chevaliers lombards qui passèrent en France l'année de la bataille de Grevant, sous la conduite du Borne de Caqueran et de Théode de Valpei^e ; mais quel qu'il ait été,, il est difficile de croire qu'il ait dît à Philippe de Bergame que les trois bastilles d'Orléans avaient été prises en trois heures d'horloge, que la mission de Jeanne d'Arc avait duré huit ans, qu'elle s'était rencontrée trente fois en bataille avec les Anglais : toutes choses que frère Philippe avance comme autant de faits prouvés.
De telles inexactitudes suffisent pour ôter toute créance à ce que dit l'auteur de poursuites que Louis XI aurait dirigées , avec l'autorisation du pape Pie II , contre un juge et un assesseur, seuls membres survivants du tribunal qui avait condamné Jeanne d'Arc. M. de L'Averdy, dans son célèbre mémoire, a fiiit une dissertation en forme pour démontrer l'impossibilité de ce nouveau procès. On aurait pu arriver au même résultat en moins de mots et avec des arguments bien plus forts. D'abord les . assesseurs de Pierre Cauchon furent si peu poursuivis et suppliciés sous le pontificat de Pie II , que Thomas de Gourcelles mourut longtemps après ce pape (en 1469) à Paris, où il était chanoine et doyen du chapitre de Notre-Dame, jouissant de ses dignités dans leur plénitude. Pour ce qui est des sévices que Philippe de Bergame dit qu'on exeri^a sur les dépouilles mortelles des juges défunts (car il prétend que Louis XI les fit déterrer et jeter au fumier), il n'y a
Digiti
522 TËMOIGNAGES DES CHRONIQUEURS
qu'à objecter l'état de |>arfaite conservation où le tombeau de Pierre Cauchon , élevé dans Saint-Pierre de Lîsieax , se maintînt jusqu'à la révolution française. Il j aurait vingt autres fins de non-recevoir de cette force-là à opposer au récit inconsidéré du moine italien ; mais pour conclure d'un mot > comme il parle de ce qui s'est passé sous Charles VIT , sans dire un mot du procès de réhabilitation , il est manifeste qu'il a transporté ce procès sous le règne de Louis XI , en l'accompagnant de circonstances dues à son imagination ou à celle du peuple au milieu duquel il vivait. Chose étrange, cette erreur s'accrédita en France par le succès qu'j obtint le livre de Philippe de Bergame. Un illustre dominicain, provincial de France et plus tard évéque de Marseille, composant pour la reine Anne de Bretagne un éloge des femmes» , put écrire que la réhabilitation de la mémoire de Jeanne d'Arc était due à Louis XI. Je reviendra! ailleurs sur cet auteur eC sur son ouvrage dont M. le marquis de Coislin possède à présent le manuscrit. L'édition princcps du De claris mulienhus est d'une rareté telle que je n'ai pu nie la procurer. J'ai fait usage de la réimpression qu'en a donnée Ravisius Textor, dans son recueil intitulé De mémo-' rabilibiu et claris mulieribus aliquot diversorum scriplorum opéra (în-fol., Paris, 1621).
Cap. CLVII. — De Janna Gallica Pulcclla, oplima juvcncula.
Janna, virgo Gailica, natioueLothoriDgensis^ circa annum, salutis nostrœ m. qaadringentesimum octa- Yum et quadràgesimum^ in pueliari adolescentulaquc œtate, divinitus (ut creditur) ad niulta facinora obeunda prœelecta^ în metropoli Rothomagensis (1) civitatis^ quum quartum et vlgesimum tantummodo agerel
(1) 11 7 a Kemenm dans le texte , mais daas Xenatum de l'ouvrage, Bavisius Textor avertit qu'il faut substituer RoihonutgenM à Hememis, Peut-^lre est-ce uae correcdon de lui; car Philippe de Bergame est assez mauvais géographe pour avoir confondu Rouen et B ci ras.
Digiti
aiinum, insumma castilale decessit, igné cremata.Haec itaque in primisobscuriset humiiibusparentibus quum procreata essct, nihilominus in tota vita invîcti animi princeps extitit victoriosa.
Quum a principio magnam aetatis suœ partem inter pecora egisset, ibi cum suis sodalibus, cum quibus pascendo pecora observabatur, saepius cursum exercebat; et modo hue atque illuc illi frequens cursus erat; et aliquando currendo hastam^ ut fortis eques ^ manucapiebaty et arborum truncos validissimis vulneribus percutiebat. Plerumque etiam aliquam ex equabus, quae in grege pascebantur, viriliter ascendebat , et, hasla brachio supposita , currendo ictus validos inferebat; et qui illam inspectabant, magna animi voluptate et admiralione affîciebantur. Per hujusmodi autem exercitaliones mulier evasit fortissiraa. Erat brevi quidem statura, rusticanaque facie et nigro capillo, sed toto corpore praevalida; quœ per omnem vitam suam, illibalam servavit virginilalem, et religionis apprime custos extitit. Ejus sermo satis, ex more
Digiti
In ea quippe omnis regni spes vertebatur; qua quidem amissa, de toto regno Galliae actum esse videbatur. In hac itaque diflficultate rex constitutus, et angore animi incertus angebatur, nec quod consilium seqiieretur latione nulla iiiire poterat. Tum hanc vîrginem, dum haec agerentur^ contigit, pascendo pecora insacello quodam vilissimo, ad declinandam pluviam obdormire : quo in lempore, visa est se in somniis a Deo, qui se illi ostenderat, admoneri ; tumque sextum et decimum tantummodo agebat annum.
Qua admonitione permota , confestim grege omisso quem pascebat , in castra ad regem est profecta. Quae quum ad ejus tentoriura pervenisset, praefata est velle se de rébus maximis cum rege loqui, quod prœdicaret se divinitus a Deo missam. Primores et cubicularii aspernabantur puellam y quod cultu et corporis habîtu una ex agrestibus esse, sicut erat, videretur; unde eam castigabant et duris verbis atque aspere increpabant , quod tam audax tamque petulans et temeraria esset, ut tanlum rcgem stulta et subrustica adiré et alloqui praesumeret. Illa nihilominus, a Deo confortala et impulsa, in proposito perseverans, inslanter exposlulabat ad regera ingredi licere , quum se magna sibi afï'erre diceret ac séria, non utique levia aut minime ludicra. Quibns ex rébus permoti aulici, eam demum ad regem introduxere. Introducta autem ad regem Pulcella Janua, quum ad ipsius genua procidisset, majestatem regiani ex more , omni cum reverentia salutavit. Salutatoque rege, primoribus cunctis palam audientibus, sic locuta est : (( Gloriosissime rex, ego, ancilla (( tua miiiima, cnilssa mei grcgis custodia, cui tante quam una ex agrestibus préeeram, omnipolentisDei
Digiti
(( imperlo ^ ad opem tibi ferendam , qua regnum tuum « amissum récupères , hue impigre accessi, divinoque « jussu ducem totius tui exercitus moneo me declarari u jiibeas. Necmireris quod, puella inops et agrestis, et « hujusce vilissimae sortis, hue prodierim ausaqi^e fue- « rim tantum imperium suscipere , quia omnipotenti « Deo sic visum infirma et contemptibilia eligere , ut (( fortia confundat. »
At rex , horum verborum gravita tem secum revolvens, illico tacitus et mirabundus ad primarios suos sustulit oculos. Eademque admiratio caeteros obstupefecit proceres , submissa voce dictitantes hoc certe dîvinum, non humanum esse consilium. Rex autem inquit : (( Pulcella , ingénue profiteris te a Deô mihi om- « nino in auxilium missam esse; sed qua ratione? Tu (( fœmina es admodum adolescentula , rerum omnium « inexperta, et quomodo praesumis tibi tanti muneris « tanlique exercitus assumere administrationem? Hoc « utique non est tui oflicii et œtatis tenellœ munus, sed « jure militari peritissimorum exercitalissimorumque (( virorum. Itaque moneo semel atque iterum , ut videas u etiani atque etiam quae afïeras et quae apportes. »
Constanti vultu et intrepido confestim respondil : « Maxime rex, obsecro ne plura percontaii pergas. (( Deus, a quo missa sum , huic tuae necessitati conf< sulet. Nec, pelo, teras ultra tempus, si cara tibi eti « tui regni incolumitas. Et, ut verum intelligas , accipc i< quœ submolis arbitris tibi dicam. »
Postquam vero cura rege locuta est , rex, prope stupefactus et incertus quid responderet, e vestigio illam totius sui exercitus ducem enuntiavit, cunctis primoribusacclamantibus. Res prope incredibilis et inaudila,
Digiti
526 TÉMOIGNAGES DBS CHRONIQUEURS
et maximo specraculo dîgna , si animadyerteris totprincipesy regemque ipsum^ in beliis exercitatissimos, sese in imperio adolescentulae, sedecim annos natae^ subjicere, quae ex ovium et suum vel porcorum gregts [cura] excepta fuerat , videre eam, yirilibus indumenlls et armls indutaia, Gallicas ducere acies. Igitur, postqua*m Janna haec TÎrago totius regii exercitus declarata împeratrlx ^ mandavit rex coruscantia arma necessarîa eidem statim dari equimique fortissimum admoveri , phaleris aliisque ornamentismirifice coopertum. Quem quum ascendissety etiam galea suo capiti superînduta, capilli capitis sui per humeros dispersi dependebant. Quumque taliter indutam et armatam omnis spectaret exercitus et equo intrépide insedentem, visa est omnibus eques quidam e cœlo demissus.
Quœ Gum parte copiarum terrestri itinere equo invecta, oontendit ad Aureiianam urbem obsidione solvendam. Rex vero cum omnibus copiis suisque primoribus principibus strenuissimis ad Rhodanum flumen castra castris opposuit. Ipsa autem quum ad hostem pervenisset^ extemplo manum summa vi conseroit.In quo quidemconflictuet praelio^dux totius hosti lis exercitus, cum decem millibus Anglorum e Testigio fuit interfectuS| et y trium borarum spatio, tria hostilia recepit munitissima propugnacula. Quo viso, rex omnemsaum exercitum validissimum ad liberandam urbem admovit. Atque ita, intra quatriduum, ipsa civitas, pulso hoste, cum maxima hujus adolescentulœ gloria, obsi- * dione liberata est; quod potius divinum qnam humanum factum omnes reputarunt et crediderunt. Hanc quidem rem gestam quidam optimus et locuples lestis, vir clarissimus; nomine Guilieimns Guaschus^ serio
Digiti
mihi exposuit, tune regius auHcus^ prout audierat et viderat* Postque hoc, per octo annos continuos, tricies cum hoste justo praelio conflixit. Ex quibus semper superior gloriosa discessit, capto, maxima cum ipsius gloria atque triumpho, Anglorum strenuissimo imperatore, quem suo régi vinctum tradidit. Quibus gestis, regem ipsum Carolum ovantem in Aurelianam inlroducens, ex more a suis proceribus inunctus et consecratus est rex; qaod antea minus facere poterat. Inunctus itaque rex alque ex more corona donatus cum maxima omnium laetilia , suique gloria atque triumpho, in templo ea associante est prœsentatus* Vetere enim lege non licel Francorum regem alibi quam ea in urbe consecrari, quum omnia Galloi*um regum insignia ibidem posita reserventur, quae videlicet adhibenlur régi coronando, in primisque sacra unctio e cœlo demissa.
Haec igitur Janna Pulcella virgo, quum magnam gloriam in armis esset adepla , et regnum Francorum magna ex parte deperdilum e manibus Anglornm pu-
Digiti
crucem aeneam > et quidem emiiientissimam inauratamque poni jussit.
Ludovicus autem rex, postea patri succedens^ aegre admodum ferens mortem tam indignam tantœ viraginis, a Fio pontifice Romano^ ejus nomiiiis secundo, impetrasse fertur ut duos jurisperitos in Galliam mitteret, qui îterato diligentius illius causam et vitam cognoscerenl.Qui, ubi in Galliam demumpervenissent, iilico duos ex falsis consiliariis et judicibus superstites ad se citarunt. Qui postquam causam hujusmodi accurate diligenterque omnem cognovissent, deprehenderunt plane mulierem innocentissimam falso fuisse damnatam, ac omnia conGcta contra ipsam extitisse, quae videlicet de veneficio aut arte magica adversus illam
Digiti
LA.0N1G CHÀLCONDYLE.
Laonic Ghalcoodjle ou Ghalcocondjle , athénien, réfugié dans le royaume de Naples, écrivit une dizaine d'années après la prise de Constantinople parles Turcs^ une histoire des conquêtes de ce peuple, depuis Tan 1298 jusqu'à la totale extinction de l'empire grec. Dans le second livre de cet ouvrage , il a voulu traiter des a£faires de l'Occident , au risque de prouver une ibis de plus le génie inventif des Grecs en histoire, quidquid Grœcia mendax Audet in hisioria. C'est uniquement pour la curiosité du fait que l'on rapporte ici le court passage consacre par Chalcondjle à la mémoire de Jeanne d'Arc. Dans l'imagination de Thistorien, la longue lutte delà France et de l'Angleterre , depuis Philippe de Valois jusqu'à Charles VII, se résume en une seule campagne. La ville de Calais étant tombée par surprise aux mains de l'ennemi, les Français prennent les armes , et, donnant la chasse aux Anglais, finissent par les cerner sur une montagne. Ceux-ci demandent à capituler : leur offre est rejelée ; ils combattent et gagnent la bataille. Cette victoire est suivie d'une seconde encore plus décisive, qui eut lieu, dit le texte, ev Tû 'kùwnç TTE^îo) oOt&> xa>ovpsv(u, dans le champ surnommé depuis Champ de Deuil.
Chalcondyle continue en ces termes :
Ty)v iiévroi xoapccv rryeSov toi fjvinzafjcct xmayoïievoi ol Bperavvot, èyoipovv ènï rà |3acrt7eta, tyjv ttoXiv aùr/îi; roO UapiGiou* xal rifJccv âk zà KeXrwv npxyixaza 7rpocr(îox£/xa èm rôv ï^sjoltov -nâin à(fl^îfjO(XL xivâvvov. Ae£(T£'Jat|ULOVoûo't roïç KeXroîç, wç toiccjzy)
Or les Anglois ayant soumis le pays presque entier, allèrent contre la maîtresse ville du royaume, à savoir la cité de Paris. Et étaient les affaires desFrançais en point de bientôt venir à toute extrémité de péril. Et iceux Français ayant