‹ Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d'Arc, dite La PucelleChapitre 19 sur 151 · LETTRE D'ALAIN CHART1ER A UN PRINCE ÉTRANGER · texte numérisé non relu

LETTRE D'ALAIN CHART1ER A UN PRINCE ÉTRANGER

Fin do juillet 1429.

Imprimée une seule fois par Lami , dans les Deliciœ eruditorum (t. IV, p. 38', d'après un manuscrit de la bibliothèque Ricard!, à Florence. Le manuscrit 8757 latin de noire Bibliothèque royale en contient une autre leçon ; mais les deux textes sont tellement vicieux que même après les avoir travaillés l'un par l'autre, il faut renoncer a établir le sens de plusieurs passages.

La lettre est saus adresse, sans souscription et sans date. On l'attribue à Alain Chartier, parce que les deux manuscrits où elle se trouve sont des recueils de lettres de cet homme célèbre. Lami conjectura qu'elle avait été écrite pour l'empereur Sigismond; mais un secrétaire du roi de France écrivant h l'empereur d'Allemagne ne l'aurait pas appelé illustrissime princeps. Il s'agit d'un prince qui avait envoyé un exprès à Bourges pour prendre des informations sur la Pucelle auprès de l'abbé de Saint-Antoine en Dauphiné on de l'archevêque de Vienne. Le choix de ces deux dignitaires ecclésiastiques, tous deux appartenant à la même province, tous deux voisins de la Savoie, me semblerait devoir porter les conjectures de ce côté. Si Amédée VIII , duc de Savoie, n'est pas le personnage auquel s'adresse Alain Chartier, on pourra choisir entre son fils Louis, prince de Piémont, le marquis de Montserrat, le marquis de Saluces ou le duc de Milan.

Illustrissime princeps, nnntius vester Corardus Bituris pridie meconvenit; qui se a vobis in Galliam missum [asacruit], ut, cum abbate Sancli Anlhonii vel

archiepiscopo Viennensi (1), quae de Pue Ha dicerentur,

litteris impetrare posset; sed neutro horum invento,

rogavitme vehementcr, ut si gratam, si jucundam rem vobisfacereeupercm, lias lilteras de Puella conficerem. Ego vero splendore ac magniiudiue vestri commotus, libenter operam dedi, ne magnarum rerum atque illustrium, et quae vos scire magnopere cupitis, inanis vesler nuntius vacuuscjue rediret.

Priraum , ut opinor, cuja sit Puella vultis scire. Si nationem qiueritis, deregno est ; si patriam, de Valle- Colorum , oppido quod est prope llumen Meusae ; parentibus nata qui agriculture pccoi ibusque vacarent. /Ftatem puer i tue ingressa, curœ pecudum est posita. LTbi vero duodecimum annum attigit, voce ex nube nata, saspetiumero admouila est uti regem adii et reguoque labenti succurreret. Sed quum Anglici valido exercitu , validis castellis ac bastidiis Aurelianis obsedissent, non admonita lanUim fuit Superortim oraculo, verum qnoque minis adfccta , quod pœnara gravissiinam lueret nisi raplini ad regem accederet. Interroganti [(juomodo] proticisceretur, quid vel perfectam (2) facere oportei et , responsum est : « Habitu « muliebrideposilo,virîlem adsume, [et socios] qui te « concomitentur ad regem et eonducant a capltaneo ■< Vallis Colorum. Profecla ubi sis, et cum rege Ioquuta, « fac libères Aurelianis ab obsidione. Hinc regem con- « secrandum Remis adducas; coronato Pari « regnumque restituas. »

(T Ilcmcit\i dans l'cilitiim île Lnnii.

;î) Kndroii lisiblement altère parles copistes. L'édition donne § HOd nU frf

.m lieu de qttul vel. Je proposerais qnirtve profectam.

ET AUTRES PIÈCES DÉTACHÉES. 133 Nom fuit in mon Puella ; capitaneum adiit, comités accepit, vi ri loin vestem induit, et ascendens equum, quod nusquam antea, iter adgreditur, atque per rura,

per castra, per civitales hostiles et média hostium tela, ipsa incolumis et sociis salvis omnibus, progressa, tandem ubi rex erat advenit. At rex , audito adventu Puellae, pcrceptoque quamobrem veniat, quidve se facturam dictitaret, sapientissimi régis consilio usus, neque contemnendam eam , nequeadmittendam prius statuit, quam expcrimento adgnosceret quid illa lia béret rei bonae aut maire, fictuin vel verum, compositum aut pravum. lgitur Puella apud doctissimos viros, velut in pugnam , in examen adducitur, ubi de multis arduisque rébus humanis ac diviuis etiam aUjue etiam inlerrogata, nihil nisi egregium et dignum laude rcspondit; ut non in agris pecudes pavisse, sed in scholis litteras addidicisse videretur. Spectaculumprofectopulcherrimum ifœmina cum viris, indocta cum doctis, sola cum multis, infima de summis disputât! Sed quum rex accepit quibus verbis quave constantia uteretur, accersiri coram sejussit, loquentem audivit diligenter. Quid loquuta sit, uemo enim est qui sciât illud. Tamen manifestissimum est regcm velut Spiritu (1), non mediocri fuisse a lac ri ta te perfusum.

Post hœc Puella, quum divina arderet praecepta adiraplere, pctiit confestim sibi dari exercitum quo Aurelianissuccurratjam périclitant! : cui,nequidquam temere ageretur, negatum principio, tandem est concessum. Quo accepto, cum ingenti copia victualium

0 Spretum dans lYdition (ta l.ami.

Aurelianis concedit. Transeuntes sub hostium castris nihii hostile percipiunt; hostes enim velut ex inimicis amici, ex viris mulieres facti aut cuncti Iigati manibus forent, vie tuai la in urbem transire aequo animo patiuntur. Delatis in urbem victualibus, ipsa castra aggrediens, quoddam miraculum est quonam modo, vel quam brevi spatio, ceperit illa, prœsertim quod in medio quasi pontis (1) erectum, ita validum erat et tam munitum omnibus rébus ac vallatum, ut, si génies, si nationes omnium oppugnassent, non tamen posse capi crederetur. Oppugnat demum unum , demum aliud, ac tertium oppidum, quœ ut erant circumamicta fluminibus, plena armatorum et praesidiis universis, nullo pacto expugnari posse videbantur. Quœ quidem oppida victa haec bellatrix velut tempestas obruit, ac dehiuc audito Anglicoscumexercitu prope esse, exercitum et aciem ducit in hostes, magno animo invadit. Neque eo remota est quod essent hostes longe numéro superiores. Non potuerunt Anglici sustinere impetum Puellee, ita quod victi, in modum pecudum usque ad unum caesi sunt omnes. Poslhaec pronuntiat non esse ignorandum advenisse tempos quo suscipienda corona régi esset ; eundum ergo Remis : quod multis,non tantum difficile, sed impossibile visumest, quippequod abhostibus per eas(?)oporteret ci v ita tes atque locos procedere* At ipsae civitates ultro sese regi dabant. Igiturque ventum est Remis et rex, Puella duce, consecratus est.

Gœterum ne longius progrediar et paucis, si possim,

(1) L'édition et le manuscrit, Pont cm au lieu de pouffe; l'une et l'autre indiquent par uo blanc qu'il y a lacune entre medio et quasi.

ET AUTRES PIÈCES DÉTACHÉES. 135 multa perstringam : nemo mortalium est , qui si ipsam cogitet, non a d m ire tu r, dictis stupeat, factis et gestis, quae tam multa et mirabilia breyi tempore egerit. Sed quid mirum? Quid enim eorum est quœ habere duces oportet in bellis, quod Puella non habeat? An prudentiam milita rem? Habet mirabilem. An fortitudinem? Habet animum excelsum, superque omnes. An diligentiam? Vincit superos. An justitiam? an virtutem? an félicita (cm? Et his praeter caeteros est or lia ta. Et si est cou 11 i et ui a eu m hoste, ipsa exercitum ducit, ipsa castra local, ipsa prœlium, ipsa aciem instruit, et fort i fer opéra militis utitur et quam pridem opéra ducis exsequitur. Dato enim signo, hastam rapit, raptam conçut il , vibrât in hostes, et, tacto calcaribus equo , magno impetu in agmen irrumpit.

Haec est illa quœ non aliunde terrarum profecta est, quae e cœlo demissa videtur ut ruentem Galliam cervice et humeris sustineret. Haec regem in yasto gurgite procellis et tem pesta t i bus laborantem in portum et littus evexit, [et] erexit animos ad meliora sperandum. Haec Anglicam ferociam comprimens, Gallicam excitavit audaciam ,Gailieamprohibuit ruinam, Gallicum excussitincendium. 0 virginem singularem, omni gloria, omni laude dignam , dignam divinis honoribus! Tu regni decus, tu lilii lumen, tu lux, tu gloria non Gallorum tantum, sed christ ianorum omnium. Non Hectore reminiscat et gaudeat Troja , exsultet Graecia Alexandro, Annibale Africa, Italia Caesare et Romanis ducibus omnibus glorietur. Gallia ctsi ex pristinis multos habeat, hac tamen una Puella contenta, audebit se gloriari et laude bellica

cœteris nationibus se comparais, verum quoque, si expediet, se anteponere.

Haec sunt quœ de Puella inpraesentiarum habui ; quœ si brevius dixi quam forte velitis, eo factum existimetis quia si ea fusius dixissem, non in Hueras, sed in librum exiissent. Valete.

Page 1