LIBER PRIMUS
Scribere fert animus gestorum paucu Puellae , Sed veneranda viris ; quam totum fama per orbem Nuper eundo tulit , et quam ni mis Anglus amaram Sensit, et interea dulcissima Francia dulcem. Virgo Dei genitrix , lux pravia , dirige dextram Iogeniumque meum.
Bellorum fessa procellis Innumerisque malis , et tristibus horrida eu ris Gallia , sperabat nulla de parte sa lu te m : Pracipue pa trias late quum cerneret urbes Civibus orbari *, pavidos trepidare barones 10 Inque fugam verti ; priva ri rura colonis. Karolus ille pius , rex septimus , exit avito De solio; tenuit regnum furialis Erynnis. Ferrea gensequitum, neglecta relligione, Diripuit legis famulos humilesque ministros Christicobe fidei ; populorum trusit acervos Usque sub oecasum vitœ presentis et aura? ; Templa Dei violanda dédit. Non ignis in aris Thuriferis micuit : tacuerunt organa laudis ; Horror ubique fuit , intus pavor, et foris ensis w Crudus, et hostiles furioso milite turmac, Etdolor, et luctus, et plurima mortis imago.
Anglis Henri eus quondam regnator iniquus, Imperii famulis (1) augendi pressus aeerbis , Tam varias pestes intégras , marte rebelli , Armatas acies et tela minantia Gallis Intulit in regnum pernobile liligerorum.
Viderat inter eos plusquam civilia bella ,
(!) Corrige! stimuiit.
Ordine confuso populi , dominosque polentes Id sua con versos crudeli viscera dextra. Nobilitas cum plèbe ruit, discordia gentem Traxit Karoleam quo nunquam venerat ante. Stat cruor in templis; violantur jura paterna, Proh dolor! et f rater fra tris caditense cruento. O genus egregium , bona Francia , nescia fraudis ! O sanguis generose , tuum , precor, exue ferrum Et flue per lacrymas , et pacis fœdera tecum Percute. Perpétue Gallos servire vetustis Hostibus , heu ! pudeat et amicos ferre moleste. Anglus rex igitur tute populavit et urbes, Et campos , pretio , prece , vi. Quid plura ? Nefando Gallia curvavit partim sua colla tyranno. Pectora quot juvenum fortissima quotque virorum , Du m patrios fines tentant defendere, pulchre Occubuere neci! Sicut, pastore remoto, Si lupus ingruerit, pratendunt cornua frustra Ancipites vituli : rapit et necat ille cruento Ore decus stabuli. Sed quis per singula cœsos Funera flere queat ? Primo fortuna labori Saxonum favit; tandem rapiuntur ab illis Et regionis opes, et pubes mascula regni. Gallorum damnis fuit Anglia subdola pinguis. Longaevi flevere patres , flevere puellae , Et vidua? matres, et flevit sexus uterque. Omnes ignoscunt; nerao succurrit amicus, Sed petit auxilium ; pedibus simul ajgra senectus Atque juventulis flos vividus, omnis, in unum Turba ruit numerum; trepidus timor agmina frangit. Si quis amore soli natalis forle remansit , In tectis patriis , cruciatibus atque flagellis Caxlilur et vitam multo cum sanguine fundit. Scilicft ille Dcus qtîi forti ruhrta gubernat
DES POETES DU XV« SIÈCLE
Dextra , qui subito fortissima sœpe revolvens Eligit infirmos, populi clamoribus aures Praebuit , et vanam necnon sine viribus iram Esse ducum docuit. Mirabilis ecce Puella , Orta parentela perpaupere ruricolarum , Regni liligeri , patries Barre n sis in oris • Emicat , ut , virgo , référât nova gaudia mundo. Cujus origo datis, si famœ credere dignum est, Claruit indiciis. Superorum pendulus orbis Insonuit tonitru , fremuit mare , terra tremiscit , iEthera flammavit ; mundus sua signa paravit L&titiœ , novus ardor agit formidine mixta Mirantes populos , et carmina dulcia cantanl , Et dant compositos motus , signando salutem Venturam generi Franco virtute superna.
Annis nata novem simplex virguncula , patris , More loci , teneras pecudes suscepit alendas. Illa, gregis custos, patriis erravit in agris Pastorum ritu ; fugiens consortia qua?que Humain generis, semper loca sola petebat. Non lupus insidias pecori , non latro paravit. Dura custodit oves , oculis manibusque levatis , Sapius in cœlum prece sic orabat agresti : « 0 cives superi , pacem deposcite nobis « A Christo domino, necnon et gaudia cœli. » Respicit Omnipotens dignissima vota precantis, Tempore nec longo lapso, jam dicta Puella Audivit vocem supero de cardine missam Regni stelliferi : « Salve , veneranda Johanna » ( Virginis id nomen fuerat) . « magnalia crcde «Omnia posse Deum cœlum terramque rcgentem. « Hic te prsvidit pro libertate colenda « Paceque. Francorum regnum solabere mœstum , « El regem, palria pu I su m de setle, rcdtires.
« Illius antiquo populum rclevabis ab hoste
* Oppressum , multis prius urbibus, ordine recto ,
« Régis in obsequium conductis atque receplis.
«Karolus ut superct, tu fundamenta locabis. » 100
Palluit , his dictis , virgo formidine lacta, Atque pueHares subitus tremor occupât artus. Sicut erat simplex, et rustica verba referre Nesciit aut non ausa fuit \ sed corde sub uno Vocis olympisona? servans oracula , pressit , Secum multa putans et molli mente revolvens. Fœmina mox fragilis cœlestia jussa relegit Atque gregem sequitur-, sed visio , quinque pcr annos, Vocibus illatis, jam noctujamque dîebus Sollicitât pavidœ purgatas virginis aures : no « Régis siderei cœlestia jussa , Johanna , « Perfice : linque gregem , regem pete flore nitentem (1). « Te Deus elegit pro libertate colcnda h Paceque; Francorum regnum solabere mœstum « Et regem patria pulsum de sede reduces, •x Illius antiquo populum relevabis ab hoste « Oppressum , multis prius urbibus, ordine recto, « Régis in obsequium conversis atque receptis. « Karolus ut superet, tu fundamenta locabis.
Negligit illa iterum monitus. Quis crederet ullam 120 Talia sub cœlo miracula posse puellam ? Venit lege Dei fixus certissimus ordo Temporis optati, quo Gallia cerneret Anglos Rétro retractari, Christi currentibus annis Mille quadringenlis bis dénis atque novenis. Ecce repentino sonilu delapsa pcr auras Vox vecit acthereas, quaj clarum movil Olympum Implevitque pias pavilaulis virginis aures :
(I) C'est à dire le roi de la llcur de lys, comme on disait alor».
DES POETES DU XV- SIÈCLE
« Virgo, rumpe moras, fugilivum corripe tempus. « Eia âge, liuque greges, regem pete flore nitenlem. « Anglos versifidos compescito, redde salutcm « Francorum gcneri, cœlestia jussa capesse. »
Sic vox, et voci virguncula talia reddit : « O utinam mandata Dei complere va 1ère m , « À quo praesentem video desccndere vocem , « Cui me committo, cui sum parère para ta ! « Sed quae sum , vel quid valeo? Mea gratia quanta? « Nulla salus regni mihi cognita, nescio regem. » Anglos versifidos qua vi compescere virgo « Aut sciât, aut possit? aut si modo talia narrem , « Nec mihi credetur narranti talia. » Rursum Vox ait : « O flammis cœlo rcmeanda puclla , «Exaudi monitus. Nocuit differre paratis. « Artus fœmineos circumtege veste virili. «» Te duce, gaudebit rex Karolus j ille coronam , « Te duce, suscipiet, multas superabit et urbes. « Caetera quae taceo, tibi gratia Pneumatis almi «< Suggeret et miranda dabis majora futuris « Temporibus, quando vita potière secunda. « Ergo âge ; praeceptis accingere. Respice castrum « Nomine vulgatum Valliscolor ; inde coloni : « Hoc pete praepositumque loci ; te namque juvabil » Auxiliumque viae primus feret ille bénigne. »
Vox finem dederat verbis cum luce corusca , Quae radiis sparsit campos et nubila flammis. Virgo luce nova perterrita , sola remansit ; Hinc natale soium properans iit, arva relinquens, Pauperis et tuguri congestum cespite culmen Patris adit, factoque vale lacrymosa recessit Et petiittastrum Valliscolor. Obvius illi Praepositus venit, divino munere j qui sic Alloquitur teneram non longa voce Puellam :
« O virgo, quae causa vise? Quo pergere tendis? <c Errantes sequeris pecudes in vallibus istis , « An tua te fortuna trahit rationis egentem ? >»
Cui sua sic breviter retulit responsa Johanna : « O vir, Francorum regno regique fidelis, « Jam liqui pecudes , majora negotia tractans. n Audi fœminulam , sed non rationis egentem. « Me duce , pugnabit rex Karolus ; ille coronam , no « Me duce, suscipiet , multas superabit et urbes. « Te peto, tu monstrabis iter memetque juvabis, « Auxiliumque via> primus dabis. Annue votis. « Non injussa peto : Deus est mihi prœvius auctor. » Cui prxfectus ait : « Tecto succedere nostro « Non pudeat , virgo ; dapibus jejunia solves « Esuriemque cibo. Sunt nobis mitia poma , <c Lactucœ virides et pressi copia lactis ; u Inque diem médium vertit sol aureus orbem. a Hinc iter ad regem facili ratione docebo iw u Teque meis rébus cunctis opibusque juvabo. »
Jussa Dei summi devota mente secutus, - Expletis epulis, ambo sermonc modesto Grates retribuunt. Capitaneus inde benignus, Inspiciens tacite pignus mira bile , jussit Artus fœmineos vestiri veste virili Edocuitque viam, super armis multa locutus. Addit equos additque viros. Comitantur euntem Quattuor electi juvenes. Sublime feru ntur Et.Chainonensem veniunt properantius arcem. iw
Hic rex consilium regni de rébus agebat Cum primis populi, cupiens succurrere longis Cladibus, et plebis lacrymis imponere finem. Nec modus ullus erat, tanla vertigine rerum , Ferre salutis opem , nisi gratia summa Deique Praesens auxilium, solita bonitate, juvaret.
DES POETES DU XVe SIÈCLE.
Ergo domus generis Francorum , maxima quondam Et celebrata, ducum tantorum tamque potentum Quaeque suo totum spargebat lumine roundum Arte , vigore , fide , pretio virtutis , honore : Pauper, amara, timens, humilis, confusa resedit, In tenebris patiens infesti turbinis umbram. Ut, quando pluvias et nubes improbus auster Ventosis glomerat per cœlum flatibus, atra Nox ruit , involvens pelagusque, solumque, polumquc .la m roseos solis vultus radiosque micantcs Occulit, et caeca pariter nigredine mergit -, Jam flammas comités, jam sidera turbat Olympi ; Per medios imbres, vibrato fulmine, eurrunt Fulgura; fit tonitrus-, mortalia corda tremiscunt Atque, pavore jacens , hominum latetinclyta virtus.
Interea vario populos sermone replebat Maxima fama volans : Teneram venisse Puellam, Insueto cultu vestitam veste virili , Et promittentem , si dictis creditur ejus , Hostes antiquos depellere } reddere régi Liligeram , multa cum libertate, coronam. Scilicet innumeris repletur curia verbis. Pectora multorum pulsavit fama virorum 5 Turbine praecipiti spes et timor omnia versant. Hinc nimium propere festinant credcre multi : Tardius hinc reliqui; pervertit passio mentes : Dccmonem pars esse putant , pars altéra ludunt ; Posse Deum majora tamen pars optima credunt. Ut solet, in partes plebs scinditur ipsa. Vagantes Dum pendent animi , dum rcs ignota , vir unus, Inter doctores sacros non ultimus, acri Talia voce refert : « O rex ! o gallica proies , « Ne quid peccetur, nunc spiritus iste probetur « An sit de superis, sicut pia pagina promit. »
32 TÉMOIGNAGES Àssensere viri die lis ; venere magistrt Imperio régis , veoit tentaoda Puella.
Rustica conditio, sed mos fuit arduus, argri Impatiens vitii , simplex, sincerus, honestus; Christicolœ fidei laudabilis ipsa secutrix j Quam dapibus plus parca mero ; parcissima verbo ; Confessons opem multo fervore requirens, Audit missarum solemnia relligione Pracipua, regnumque Dei scit quaerere primum. Circum bella quidem prudentia virginis hujus <o Multum versatur-, regni regisque salutem, Scit juvenes armis componere ; bella parare ; Guerrarum leges et pacis fœdera ferre ; Infestas acies depellere ; scanderc muros Et miseris veniam couferrc petentibus ultro. His visis, senior vates, qui nomine Petrus Dictus erat, dulci normanna gente creatus, In médium taies producit peclore voces (t) : « Hic sexus fragilis annos si forte viriles « Vividus attigerit , quot vulnera subdoius hostis aso « Accipiet quaittasque vomet miser Anglicus undas a Sanguinis ! At si te cœlorum gloria nobis d Invideat, virgo, prohibens curare labores « Francisci generis, quia moles corporis olim « Impedil, et cœlos jubeat penetrare per ignem : « Purior astra petes , carnali pulvere pulso , u Sub pedibûsque videns nubes et sidera. Fractis
(I) Circonstance qui n'est relatée par aucun autre document. Je ne trouve dans le Recueil des Astrologiens célèbres de Simon de Phares, qu'un personnage auquel ce passage puisse s'appliquer. Voici l'article : « Messire Pierre de « Saint- Vallerien , chanoine de Paris, expert en médecine et en astrologie,
- predisl sur la révolution de l'an mil ccccxxxv le grant yver ; et fut envoyé «• en Escoce avecques autres , pour admener madame Marguerite d'Escoce « en France , que esposa Loys, daulphin de France. » ( Manuscrit B. R. , 7487
- français. )
DES POÈTES DU XV- SIÈCLE. 33
« Et Hcet iratis aderis venerabilis Anglis *,
« Sed tibi , conjuncte su péris , pia vota feremus ,
« Que , fautore Deo , faciès miracula mundo wo
« Plurima , si mea mens verum prescire meretur. »
Rex igitur certus divino numine duci Yirginis officium, jussit revocare Puellam. Adventu cujus stipatur milite multo Curia : fit strepitus, gaudent sperare salutem- Pro se quisque viri. Sic, primum Pallade visa, Virgine belligera, circum Tritona souorum Africa gens fremuit. Sed rege silentia dante Majestate manus, taciti simul ora tenebant Francigene intenti. Tum rex pius ipse Puellam rro Alloquitur paucis sermonibus arma volentem : « Difficiles fuerat res nobis credere, virgo, m Omnia principio de te que fama ferebat ; « Attamen ecce n\des oostris in mentibus ampla, « Postposito dubio, jam de te claruit. Ergo « Verba Dei summi, tanta novitate colenda, « Officiumque tuum et que jussa capessere nobis a Precipis, in suma(l) : faciles tibi pandimus au res. » Dixerat, et virgo vultum versa ta verenter, Talia voce refert : « O rex , o Karole , regum *w « Lumen houoriferum , fidei defensor et aime a Ecclesiœ , soboles generosior armipotensque , a Est opus in primis animum roburque virile « Mentis habere tibi , quia grandis cura regentem « Te sequitur, cujus humeros res publica regni «Tanta prenait, quos et domus inclinata lacessit a Gallica. Rectorique Deo jam supplice voto, a Rex, régi servire velis, dominus dominanti, « Qui dédit ut possis tandem Saxonidas Anglos,
(I) Faute de copie. Il faut un verbe à l'impératif, comme itutaura. V. S
« Hostes antiquos, ferro depellere regnis *»
a Karoleis $ et te sacrato chrismate tiogi
a Atque coronari, reçu m de more priorum.
« Scilicet ut videas Christi virtute repulsos,
« Non virtute tua , francise i nominis illos
a Hostes antiquos, teque in tua régna repostum
« Sive coronatum, venit dux fœmina facti.
« Karolus ut superet, ego fundamenta locabo.
« Armari prior ipsa volo rutilantibus armis,
« Vexillumque feram , cœlestk imagine régis
« Signatum ; circum florebunt lilia regni. *»
« Me propiore gradu bellatrix turma sequelur.
«Insuper omnipotens Dominus, qui tempus ab «vo
« Ire jubet, qui nos bomines et cuncta creavit,
« Respicit errorum vêpres crebrescere multos,
« Cum pietate fidem contemnere, linquere rectum
« Eximiœ virtutis iter, mala surgere vulgo.
« Ut vitiis igitur multis a stirpe revuisis,
« Semina virtutum spatiosius undique crescant,
« Te Deus assumpsit , quasi per sua rura colonum.
a Sis pius, o bone rex, ut Magnus Karolus ille, si©
« Cujus ab exemplo nomen trahis ordine longo ;
« Nec sine mente Dei, quod curris septimus, imo
«Munere septeno plenus, jam, Karolus alter,
« Altéra bella gères Christi pro nomine sacro,
« Ecclesiae pacem libertatemque daturus.
« O tune sidereis sacratos omnibus armis
« Artus claude libens , et forti desuper ense
« Cinge fémur, scutumque tuum cape, strenue, collo j
«Atque potens animi, virtutis amator et «qui,
« Esto bonis facilis, pravis metuendus et hostis; s»
« Esto carens maculis, terris speciandus et astris ;
« Esto Deique meique memor, rerumque piarum :
« Qui Deus in cœli thesauris ditibus , apto
DES POETES DU XV* SIÈCLE
« Tempore qu» faciat, miracula multa recondit. » Esto suis jussis semper parère paratus. »
Finierat virgo ; cui rex ait : « Annuo votis ; « Imo Dei jussis cuncti paremus ovantes, « Qui pluit auxilium subitum sperantibus in se, « Qui solus populos, reges et régna gubernans, « Fœmineis manibus mandavit sœpe salutem « Humano generi. Quid narrem fortia Judith . « Pectora? Quid laudes reginœ nobilis Esther? « Fœmina sola fuit dulcissima virgo Maria « Que lacrymis pleno renovavit gaudia mundo.»
Dixit, et obscura radiabant sidera nocte, Talibus impletis ; et facto fine recedunt.
FINIT PBIWJS LIBER .
INCIP1T SECUNDUS.
Hactenus adventus tibi virginis officiumque Et causa patuere vis \ jam facta sequuntur.
Urbs est Francorum , dixerunt Aurelianis , Dives opum satis et mûris tutissima celsis. Hanc circum pulcbrs turres cinxere corona Septem portarum, quam magno gurgite juxta , Montibus Alvernis veniens, Ligeris Huit, atque Fluctibus aequoreas rapidis defertur in undas. Francia se fluvio discordi parte secabat : Terminus bine Francis , illinc et terminus Anglis. Possedit parte m rex Gallicus exteriorem ; Occupât Anglus eam, qu» pinguior, interiorem Urbibus et populis ; sed manserat Aurelianis Francorum sub rege tamen. Venere superbo Agmine Saxoides ; hujus circumdare muros Obsidione parant , cupientes perdere totam Aut régi servare suo. Presumere semper
36 TÉMOIGNAGES Novit iniquus homo, nunquam contentus adeptis, Et majora petens , alios sibi pandit biatus. Sœva lues animi , regni damnosa cupido ! 20 Jam furiis agi ta ta cohors , jam bellicus Anglu* Sollicitât facinus; placuit tamen, anle furorem Indomituin, tentare viros sermone modesto. Henri us (1) interea, Saxonùm ductor, ab extra Alloquitur clausos : « Quœ sit fortuna videtis, « O cives , armis quanta experientia nostris. « Rex noster victor, vester devictus ubique ; « In manibus nostris, et mors , et vita salusque. « Consulite in médium, si salvi vivere vultis. a Rcddite nunc clwes, victi melioribus armis. » m Talia jactanti respondit clausa juventus Unius ore viri : «Concordi fœdere juncti, a Non eget admonitu : quœ sit fortuna videmus, « Ac regem sequimur Francum. Si bella paratis « Impia, nos certe nunquam moriemur inulti. « Insuper et tempus veniet quum victus abibit, «Turpiter ejeclus nostris de finibus, Anglus. a Gallica terra nequit crudeles ferre tyran nos. « Sed procul ite citi nostris a mœnibus ; ut (2) quid « Perdere verba juvat? » Dixit : jam verbera fonds 40 Crebra volant, jam tela simul volucresque sagitta?, Armorum rabies et caedis saeva cupido Crevit , et humanos fondit Bellona cruores. Non aliter superi conamina dira gigantum Fulmine turbabant , Cœi sœvique Typhœi, Et juratorum cœlos discindere fra^rum.
Itur in omne nefas$ sed noctis desuper umbra Involvens populos, partes utrasque repressit.
( I) Quel e»t le général anglais dont le nom se cache sous ce mot corrompu ? (*) Corriges oui.
DES POÈTES DU XV SIÈCLE
Haud procul a celsis, sub noctem, mœnibus Angl Disponant portis septenis ordine castra Septem claudentes ingenti robore vaiti , Hinc campos la te properant prœcingere fqssa. Fervet opus , surgit vix expugnabilis agger : Aurelianenses orto jam lumine solis Anglica castra vident circum , subitosque labores Praeteritae noctis ; Saxones currere campos Insidiîs plenos , miseros trepidare- colonos Praecipitesque trahi captivis finibus; urbeni Semita non patuit quœrentibus; omne cruentus Occupât hostis iter. Cives virtute potiti Consilioque dato, citius succumbere morti Unanimes cupiunt , Auglos quam ferre tyrannos. Ergo parant armis muros defendere, castra Hostibus expulsis evertere, funus obire, Arma superbificis armis opponere , seque Et sua liligero régi committere sacro.
Tempore jam longo mûris obsessa juventus, Pondéra bellorum toleraverat omnia , quando Insidiosa famés, consumptis omnibus escis , Irruit , et misera populos terrore replevit. Nec spes subsidii fuit esurientibus usquam Rébus in humanis; sed grandi VOCC boantes , Omnes flebilibus lacrymis rogitando petebant Auxilium cœ leste Dei. Quam vis via grandis Intercessit eos et regia tecta , remoti Auribus insonuit régis cruciatio tanta.
Horruk ille metu , populorum frac tus amore \ Inde dolore furens , oculos flectebat in omnes Armigeros , inopes et juncto turbine paucos. Ingeminat gemitus ; at vocem virgo levavit : « Me labor iste petit, rex Rarole nobilis-, ibo, « Ibo} feram fruges jejunis civibus, atque
« Anglica diripîam tentoria, castraque celsa
« Funditus evertam. Crudelis corruet hoslis
« Et vin ce m us eos : animosœ crédite vati.
* Est equus hic tecum velocior un us in istis ,
« Quem quoodam fratri dédit îlle valens vir
« Pe.trus, qui dominus de Bella Valle (1) ; fidelis
« Dilectusqoe tuus, et pro te vuînera passus
« Plurima roilitia, toto jam cognitus orbe. *>
« Hune peto cornipedem; super hune delata, sedebo.
<c Da mihi , rex, pariter contée los omnibus armis
« Mille viros , tantum pugnaces , atque ducentos.
« Arraabor simul et socios armata praeibo ,
« Vexillumque feram cœlestis imagine régis
« Signatum : circumflorebunt lilia regni.
« Me propiore gradu bellatriz turma sequetur.
« Quisque super scutum signum crucis, et super arma
« Nomen , Christe , tuum feret. Ibimus ordine tali. »
Dixerat , et dictis rex parait. Exiit ergo , im Agmine composito, pottans vexilla Puella. Urget equum stimulis pungentibus, armigerique Et miles sequitur pr&euntem quisque Johannam. Unus iners juvenis, generoso sanguine natus, Nomine Furtivolus (2), veneris moderator îniquus, Altus equo residens turpique libidine fervens , Garrulus et vanus fuit. Obvius ille Puellam
(1) Ce Pierre de Beainrau , gouverneur d'Anjou et du Maine, sénéchal d'Anjou et de Provence , était le plus grand personnage de la cour de Louis III , roi de Sicile. Le fait à l'occasion duquel il est nommé ici , ne se trouve nulle part ailleurs. Quant au frère de Charles VII , auquel il avait fait don d'un cheval , on peut hésiter entre le dauphin Louis mort en 14 16 , ou le dauphin Jean mort en 1417 ; de sorte que ce cheval était bien vieux.
(2) Ce nom a l'air de n'être qu'un sobriquet. Le personnage n'est nommé par aucun autre auteur ; mais l'anecdote est tout au long dans la déposition de Jean Pasquerel , t. M , p iOf.
DES POÈTES DU XV- SIÈCLE
Ut vidit teneram, collo tenus arma gerentem, Vestibus insolitis ferrique rigore nitentem , Fronte patente gravera vultusque décore venustara , Quadrupedemque citum freno meliore regentem Atque manu propria fidci vexilla tenentem : Mentis inops , taies effudit pectore voces : « O mihi cum nuda nudo pugnare liceret , « Marte puellari superato , victor abirem ! » Dixerat ille miser, factoque tremore , repente Corruitet snbiU trepidavil morte pcremptus. Ergo, vagi juvenes, vestros compescite renés ; Ora manusque levés metuentes , tristta quando Talibus exemplis agitantur verba malorum.
JEvi praeteriti mirari desine, lector, Âctus fœmineos et prslia gesta potenti Marte puellarum , quibus etknica saepe poeta? Carmina dictarunt. Jam dici cesset Amazon Penthcsilea potcns ; jam mira Semiramis olim Plebescit fugiens ; jam virginis acta Camille , Virgfli, voce tua tam clara putata , latescunt. Parva queror certe magnorum facta virorum : Mollîa nec tantis venient celebranda loquelis. iEacides magnus formidatusque tonanti , Et Pyrrfans, pariter animosus imagine patris, Et pius Afoœas, etiam facundus Ulixes, Pressi cum sociis muliebri laude subibunt. Non licet Herculeos deinceps cantare labores , Quamvis parvus adhuc geminos contriverit angues , Hydrae prœludens; quamvis et divitis borti Custodem vigilem morti demiserit atrs, Errantemque metum populis , per Cressa , juvencum Pascua , mactarit ferro •, rapidumque leonem Fulmineumque suem -, quamvis prostrarit arenis Antfleum libycis, et quamvis colla trifaucis
Traxcrit ille canis, horrendis vincta catenis.
Nam labor unius per gallica rura Puellœ
Istis major erit majoraque monstra domabit.
Hanc decantemus ; illi nova carmina demus.
O decus! o spéculum càmpestribus ! o dca ruris!
0 variis red imita rosis et murice rubro ,
Purpureis pulchre per candida lilia mixtis!
O violis redolens! o civibus arca salutis,
Consilium tribuens, mœstis solatia fundens ! i&»
O timor Àngligenis! o fulmen missile pravis!
O dux belligerœ gentis , sed gloria grandis
Régi liligero ! Miror quis , quomodo , quando,
Te tam pulchrarum pretiavit muncre laudum.
Non caro , non sanguis, nec a vus numerator avorum -
Taie decus tibi contulil ; hoc non limite lohgo
An norum séries, non experienlia rerum,
Non regum , non gentis opes , non turba sophorum ;
Sed Deus a; te m us et virlus omnibus œqua;
Quae magnos, humiles, médiocres diligit omnes. im
Namque Puella, potens, generosœ mentis booorem
Promeruit , subtus fenilia prsdiolumque
Pauperis agricolœ, tantœ genitoris alumna?;
Quœ, pecudum cuslos, vacuis errabat in agris,
Donec post decimam sibi quinta resurgeret «estas.
Credimus hoc vel somnia fingimus? Alqui
Yera relata îero. Tune flores pauperis horti
Lanigerumque pecus linquens , armenta virorum
Armigcrum domuit , magni capitanea major
Agminis , et régi famulantia tela ministrans. no
O felix millier, cujus memorabilc nomen ,
Piœlia dum fuerint, toto venerabitur œvo!
Ipsa vias superans , montes et flumina tianuns, Hoslibus oppositis et pauco milite cincta , Subsidium vila« oonducens, virgo virilis
DES POETES DU XV- SJÈCLË
Impulsu céleri , multum mirantibus Anglis. * Et licet invitis , ohsessam transit in urbem
evitque cibis et frugtbus esurientes.
Pane novo laeti juvenes, devota fréquentant; Carmina laetitiœ popuLorum millia currunt. Credere vix potuit miserorum turba famescens
Utque fides patuit , pulso velamine falso , Discutait populus» Jam sexus uterque silenles Eripiunt epulas mensis et vina lagenis.
Ex dapibus vigor et divino munere Bacchi Exiit , aç animis audacia major adbaisit, Quando suis satin i reparantur viribus artus. Ergo raelos juvenés repleti , dulce canenies, Laudibus et psalmis noctem quatiere sequentem.
Altéra lucifero solis de cardine surgens Crèvera t orta dies, Anglos visura ruentes. Tu m socios clara solatur voce Johanna : « O animas fortes , o pubes gallica felix, « O genus electum , vestris superantibus armis, « Rex hodie cœli magnos probebit bonores. u Angligenis fo/tuna dcdit nunc usque favoçem «Turbine precipiti; solitis sed motibus acta, «Illisterga dabit queis multum pnebnit ante. « Nunc venit a Domino cœli viçtoria rrobis « Tutior, et sascli oer tempo ra longe resultans. « Ergo quisque $uo slet fixus in ordine miles,. « Armiger atque pedes, el spe prs&umere pugnaro. « Prœloquar hoc vobis : ego jam pro pluribus unum a Perpetiar vulnus, modicum mibi forte nocivum. » Dixerat, et vario cuncti sermone Iremebant. Insonuit clamorque virum clangorque tubarum; - Miles in arma furens stat, pugoae quisque paratus. Gonsimili comités bortamine , maxime Casar,
Mœnibus angustis clausos ad bella citasti, 21» Prssmia promittens olim victoribus ampla , Pompeium contra per Thessala rura volantem. Angli tum sursum discurrere tumque deorsum , Castra parant armis et se defendere, campos Et terraB spatium pro se prasumere 5 tandem Virgo Puella ruens, per tela, per agmina, saevos Hostes alloquitur : « Jam conditione sub hastas,
c Crédite consiho; vitam servare potestis. »
Vix ea fata fuit, dum nervo puisa sagitta mo Evolat et dextrum penetravit virginis armum. llla ruisset equo ; scd velox armiger unus Virgineos arlus et membra reflexa recepit, Vique trahens ferrum , siccavit vulnus et a?grum Vestigium, roseo per candida membra cruore Effuso ; manibus blandis et bombyce molli Tersit, et hinc, olei caltdo medicamine falci Desuper injecto, posuit quoque velleris atri Cum sub quo (l) modicum , plagaraque repente ligavk Dulciter, et rursus repetenti reddidit arma. a» Acrior ad pugnam post ruinera viçgo recurrit Hortaturque suos repetita voce sodales : « Scandite jam muros, juvenes, depellite victos « Hostes damniferos, qnia gratia summa juvat nos ! » Non secus ac jussit faciunt ; jam fortia puisant Mœnia tormentis et iniquo verbere fundae. Hinc fera tela pluunt, atque ilUnc grandine plura Aurea scuta virum et galeœ pulsantur inanes. Corpora strata j a cent -, Anglorum castra cruore . Purpureo fluitant ; miseri moriuntur inulli a*« Auttimidi fugiunt, vel capti vin eu la pose un t.
I) Faute du raaoMCrii. Lise? sucio (?)
DES POETES DU XV» SIÈCLE
Galli projiciunt ignem per robora valli. Ille trabes urit et grandîa saxa resolvit ; Procubuit, majorque cadens apparaît agger. Quattuor in numéro tentoria capta fa ère Et destructa simul, primo sub turbine pugnae ; Sed tria manserunt per noctem castra propinquam Quorum custodes, nimia formidine fracti, Inspectis sociis yictis virtute Puellœ, Diffugiunt'tacite per arnica siientia noctis Et. solum pedibus sperantes, castra relinquunt.
Vix erat bumanis concessum viribus illam Peilere, sed potius cœlestibus, obsidionem, Ad quam praecipuis virtutibus Anglia flores Magnanimosque duces et bellis armipotentes Miserat , et juvenes doctos pugnare sagittis. Laudibus et psalmis item m sonat Aurelianis Laetior, et supero reddit solemnia Régi , Auxilio cujus Victoria venerat urbi.
Gallica tum virtus juvenum , miranda relatu , Vulneris immunis, telîs illaesa, repertam Dividit inter se praedam , mandante Puella \ Victoresque viri divino mu n ère laeti , Multipliées vinctos referebant funibus Anglos, Atque tiiumphali célébrantes laude Puellam , Liligero régi victricia tela tulerunt.
UFMCIT. MO GMTIA*.