FRAGMENT DU RELIGIEUX DE DUNFERMLING
Je n'ai rien à ajouter à ce que j'ai déjà dit de cet auteur dans mon quatrième volume (p. 482). Quant à la promesse que j'avais dite alors de donner le texte même de son témoignage d'après le manuscrit d'Oxford, je la tiens sans la tenir, car, par une fatalité sans égale, la transcription de ce manuscrit se trouve interrompue à l'endroit même où commence l'histoire de Jeanne d'Arc. Le peu qui en a été copié est fait pour donner des regrets sur ce qui manque. Je donue ce court fragment tel qu'il a été envoyé à l'un de mes amis par M. le docteur Bandincl, conservateur en chef de la Bibliothèque Bodléienne.
Le manuscrit du religieux de Dunfermling, attribué à tort & William Elphinstone, ainsi que je l'ai expliqué en son lieu, porte le n» 3888 de la Bodléienne. C'est le u« 8 du fonds Fairfax.
Ex libri X capitulé xxxi. — Rex Franciae nimio pavore perterritus, iturum se ad regem Scptia? Jacobum hujtts nominis primum , omnibus viribus se praeparare disposuit. Nam ex omni prie inimicos habuit capitales, videlicet, ducem Britanniœ ex parte occidentali, ducem Burgundiœ cum Anglis ex parte boréal i , ducem etiam Burboniae ac ducem Sahaudiae ex parte orientait, ac principem Oratigia? ex parte australi. Et quum juvenis erat, et pecuniam
paucam haberet (sine qua nihil est val id uni, nihil boni factum in guerra ), et sine spe adjutorii desperatus, omni auxilio, consilio et favore destitutus, pecunia exutus, servis suis belligeris dénuda tus, in corde mœrens, sol us reUctus, inter angustias positus, potius mori quam vivere desiderans, lacrimabiliter loquebatur, dicens flebili voce : « Ad te levavi oculos meos, qui habitas in cœlis, et levavi oculos meos in montes unde veniat auxilium mibi ; » ac eliam : « Ad Dominum quum tribularer clamavi. » Confessor enim ejus devotus erat, episcopus videlicet Castrcusis, cui quotidie omni die confitebatur; et in festis sacramentum corporis Christi sumpsit ; très missas genibus flexis dévote audiebat ; matutinas canonicas dicere non omittebat cum animarum commemorationibus, et hoc omni die mundi cum aliis orationibus celebrabat. Et sic appropinquando se ad Rupellam , ubi ipse intendebat ascendere navem, in civitate fortissima totius Franciœ , transmutando locum, se inclusit, Fictavis vocata, ubi pro tempore erant domini Parleamenli Parisiensis, de dicta villa Parisiensi fugati, qui eum ad tenendum inceptum propos itum omnino consultaverunt.
Sed misericors et miserator Deus, paliens, longanimus et multum misericors, qui habet oculos suos super justos, et aures ejus semper ad preces eorum, habens etiam vultum suum super facientes mala ut perdat de terra memoriam eorum, exaudivit preces ejus, et misit ei auxilium de sancto, transmittens ei unam ancillam, virginem puellam, omnium creaturarum anle hoc pusillanissimam et spiritu pauperrimam, corpore etiam exiguam et pusillam, cœlitus
CONCERNANT LA PUCELLE. Ml
tamen edoctam et instructam, ac Spiritu Sancto, a quo, ut acta ejus probant, inspira ta fuit, animatam, consultam et dircctam; quœ ab insidiis omnibus in i • raicorum omnium liberavit eum, et «conclusit [eos] in manibus i ni mi ci, etdominati sunt eorum qui oderunt eos. » De cujus adventu et de mirabilibus operibus ejus declarabitur ad longum in sequentibus.
Cœterum de nobililate, valetudine et strenuitalc dicta? civitatis Aurelianensis non débet cor nobile et altum in oblivionem dimittcre : nam ipsi unanimo consensu considérantes dominum suum/ducem Aurelianensem, in manibus eorum existentem, a lemporc belli de /Égentcourt incarcéra tu m et captivum, pu-* blice proclamari fecerunt quodaurum etargentum in
maxitna abundantia haberent, et viclualia et arma tan-
lurn in reservia ad pleniludinem pro duobus annis futuris pro duobus miilibus ai matorum ; et quod quicumque nobiles et probi armiductores, si vellcnt ad torum civitalem defcndcndam cum eis partem capere, usque ad mortem prœdiclam civitatem defeuderent. Et incontinente, in conspectu omnium, publiée apertis thesauris villae, granariisettabernis, eversis doliis, et fundis extractis, vina, grana, carnes et pisces, ac omuia alia etiam victualia .gentibus arraorum sine pretio aperta erant. Quo audito, supervenit eis armatorum nobilissimorum tanta copia quod elegerunt botios in vasis suis, malos aulem foras miserunt. Qui, omni die salientes in eorum inimicos, tam crudelemstragem fecerunt, fugaverunt, occiderunt, et captivos in villam duxerunt, quod rex baec audiens tantam consolationem et conforta tionem in seaccepit, quod ex illa bora omni die, de die in diem, in corde
magnifiée reconvaluit, ac eis libertatem perpetuam eosdem nobilitando concessit. Et sic his diebus pra> dicta Paella a Spiritu Sancto excita ta, ad veniendum i egi praeceptum accepit.
Cap. xxxii. — Seqidtur de initiis Puellœ mirabilis provisions divina missœ ad succursum Francice, et de actibus ejusdem.
In diebus illis sus cita vit Dôminùs spiritu m cuj usdam puellœ mirabilis, in finibus Francis oriunda?, in ducatu Lotharingia? prope castrum regale de Vaucolour, in episcopatu Tullensi , versus Imperium. Quam puellam pater et mater tenuerunt eam ad custodiam gregis ovium quotidic. Digitis fusum apprehendens, omni virili carens thoro, cujusque criminis, ut asserebatur, expers, innocentiez habeus proximorum relationem