PHILIPPE DE BERGAME
Frère Jacques-Philippe de Bergame, augustia , né en 143,3, a consacré un article à la Pucelle, dans son livre Dedans electisque mulieribus qu'il fit imprimer à Ferrare en 1497. Homme d'un esprit inexact, et très-ignorant des choses de la France , il a travesti l'histoire en légende 5 cependant il allègue encore un témoin oculaire qu'il appelle Guillelmus Guaschus , personnage attaché, dit-il, à la cour de Charles VII. Sans doute c'était l'un de ces chevaliers lombards qui passèrent en France l'année de la bataille de Crevant, sous la conduite du Borne de Caqueran et de Théode de Valpergue ; mais quel qu'il ait été, il est difficile de croire qu'il ait dit à Philippe de Bergame que les trois bastilles d'Orléans avaient été prises en trois heures d'horloge, que la mission de Jeanne d'Arc avait duré huit ans, qu'elle s'était rencontrée trente fois en bataille avec les Anglais : toutes choses que frère Philippe avance comme autant de faits prouvés.
De telles inexactitudes suffisent pour ôter toute créance à ce que dit l'auteur de poursuites que Louis XI aurait dirigées, avec l'autorisation du pape Pie II , contre un juge et un assesseur, seuls membres survivants du tribunal qui avait condamné Jeanne d'Arc. M. de L'Averdy, dans son célèbre mémoire, a fait une dissertation en forme pour démontrer l'impossibilité de ce nouveau procès. On aurait pu arriver au même résultat en moins de mots et avec des arguments bien plus forts. D'abord les assesseurs de Pierre Cauchon furent si peu poursuivis et suppliciés sous le pontificat de Pie II , que Thomas de Courcelles mourut longtemps après ce pape (en 1469) à Paris, où il était chanoine et doyen du chapitre de Notre-Dame, jouissant de ses dignités dans leur plénitude. Pour ce qui est des sévices que Philippe de Bergame dit qu'on exerça sur les dépouilles mortelles des juges défunts (car il prétend que Louis XI les fit déterrer et jeter au fumier), il n'y a
qu'à objecter l'état de parfaite conservation où le tombeau de Pierre Cauchon , élevé dans Saint-Pierre de Lisieux , se maintint jusqu'à la révolution française. 11 y aurait vingt autres fins de non-recevoir de cette force-là à opposer au récit inconsidéré du moine italien; mais pour conclure d'un mot, comme il parle de ce qui s'est passé sous Charles VII , sans dire un mot du procès de réhabilitation , il est manifeste qu'il a transporté ce procès sous le règne de Louis XI, en l'accompagnant de circonstances dues à son imagination ou à celle du peuple au milieu duquel il vivait. Chose étrange , cette erreur s'accrédita en France par le succès qu'y obtint le livre de Philippe de Bergame. Un illustre dominicain , provincial de Fiance et plus tard évêque de Marseille, composant pour la reine Anne de Bretagne un éloge des femmes , put écrire que la réhabilitation de la mémoire de Jeanne d'Arc était due à Louis XI. Je reviendrai ailleurs sur cet auteur et sur son ouvrage dont M. le marquis de Coislin possède à présent le manuscrit. L'édition princeps du De claris mulieribus est d'une rareté telle que je n'ai pu me la procurer. J'ai fait usage de la réimpression qu'en a donnée Ravisius Textor, dans son recueil intitulé De memorabilibus et claris mulieribus aliquot diversorum scriptorum opéra (in-fol., Paris, 1521 ).
Cap. CLVll. — De Janna Gallica Pulcella, optima juvencula.
Janna, virgo Gallica, natione Lothoritîgensis, circa annum salutis nostrœ m. quadringentesimum octavura et quadragesimum , in puellari adolescentuiaque aetate, divinitus (ut creditur) ad raulta facinora obeunda prœelecta, in metropoli Rothomagensis (1) civitatis, quum quartum et vigesimum tantummodo ageret
(1) Il y a Remensis dans le texte , mais dans Y erratum de l'ouvrage, Ravisius Textor avertit qu'il faut substituer Rothomagensis à Remensis. Peut-être est-ce une correction de lui ; car Philippe de Bergame est assez mauvais géographe pour avoir confondu Rouen et Reims.
Il HISTORIENS DU XV« SIÈCLE.
anmui), insumma eastitaie decessit, igné cremata. Hase itaque in primisobscuriset humilibus parentibus quum procréa ta essct, niliilominus in tota vita invicti animi princeps extitit victoriosa.
Quura a principio magnam aetatis suœ partem inter pecora egisset, ibi cum suis sodalibus, cum quibus pascendo pecora observabatur, ssepius cursum exercebat; et modo hue atque illuc illi frequens cursus erat; et aliquando currendo hastam, ut fortis eques , mauucapiebat, et arborum truncos validissimis vulneribus percutiebat. Plerumque etiam aliquam ex equabus, quae in grege pascebantur, viriliter ascendebat , et, basta brachio supposita , currendo ictus vaiidos inferebat ; et qui illam inspectabant, magna animi voluptate et admiratione afficiebantur. Per hujusmodi autem exercitationes mulier evasit l'ortissima. Erat brevi quidem statura, rusticanaque facie et nigro capillo, sed toto corpore prœvalida; quœ per omnem vitam suam, illibalam servavit virginitatem, et religionis apprime custos extitit. Ej us sermo satis, ex more foeminarum illius patriae , lenis erat, quem sani ejus mores plurimum honestabant. Tam rectus illi sensus tamque integer, ut ibi educata ibique nutrita crederetur, ubi summa prudentia et omnis consilii ratio vigere viderctur.
Ea itaque tempestate , Henricus, Anglorum rex , atrox bellum Carolo ejus nominis septimo, Francorum régi , intulerat. Idemque majorem sui partem ademerat, etjam Aurelianara, primariam sui regni urbem, summa vi oppugnabat; et ejus urbis quotidie gravissima eratoppugnatio, eoque undique circumsessa erat, née aditus ostendebatur quo posset talis obsessio solvi.
In ea quippe omnis regni spes vertebatur; qua quidem amissa, de toto regno Galliae actum esse videbatur. In hac itaque difficultate rex constitutus, et angore animi incertus angebatur, nec quod consilium sequeretur ratione nuîîa inire poterat. Tum hanc virginem , dum hœc agerentur, contigit, pascendo pecora in sacello quodam vilissimo, ad declinandara pluviara obdormire : quo in tempore, visa est se in somniis a Deo, qui se 11 1 i ostenderat , admoneri ; tunique sextum et decimum tantummodo agebat annum.
Qua admonitioue perraota , confestim grege omisso quem pascebat , in castra ad regem est profecta. Quœ quum ad ejus tentorium pervenisset, praefata est velle se de rébus maximis cum rege loqui , quod prœdicaret se divinitus a Deo missam. Primores et cubicularii aspernabantur puellara , quod eultu et corporis habitu una ex agrestibus esse, sicut erat, videretur; unde eam castigabant et duris verbis atque aspere increpabant , quod tam audax tamque petulans et temeraria esset, ut tantum regem stulta et subrustica aclire et alloqui prœsumeret. Ilia nihilouiinus, a Deo eonfortata et impulsa, in proposito perseverans, instanter expostulabat ad regem ingredi licere , quum se magna sibi afFerre diceret ac séria, non utique levia aut minime ludicra. Quibus ex rébus permoti aulici, eam demum ad regem introduxere. Introducta autem ad regem Pulcella Janna, quum ad ipsius genua procidisset, majestatcm regiam ex more , omni cum reverentia salutavit. Salutatoque rege, primoribus cunctis palam audientibus , sic locuta est : « Gloriosissime rex , ego , ancilla « tua minima , cmissa mei gregis custodia, cui tan- « quam una ex agrestibus praeeram, omnipotentis Dei
kl HISTORIENS NI XV* SIÈCLE. 525
. imperio, ad opem tihi ierendam , qua regnum tuum « amissum récupères, hue impigre accessi , divinoque « jussu dueem totius tui exercitus moneo me declarari h jubeas. Necmireris quod, puella inops et agrestis, et h hujusce vilissimae sortis, hue prodierim ausaque fue- « rim tantum imperium suscipere , quia orunipotenti « Deo sic visum infirma et contemptibilia eligere, ut « fortia confundat. »
At rex , horum verborum gravita tem secum revolvens, illico tacitus et mirabundus ad primarios suos sustulit oculos. Eademque admiratio cseteros obstupefecit proceres , submissa voce dicti tantes hoc certe divinum, non humanum esse consilium. Rex autem inquit : « Pulcella , ingénue profiteris te a Deo mihi ora- « nino in auxilium missam esse; sed qua ratione? Tu « foemina es admodum adolescentula , rerum omnium « inexperta, et quomodo prœsumis tibi tanti muneris « tan tique exercitus assumere administrationem ? Hoc « utique non est tui officii et œtatis teuellœ raunus, sed « jure militari peritissimorum exercitatissimorumque « virorum. Itaque moneo semel atque iterum , ut videas « etiam atque etiam quee afïeras et quœ apportes. »
Constanti vultu et intrepido confestim respondit : m Maxime rex, obsecro ne plura percontari pergas. « Deus, a quo missa sum , huic tuae necessitati con- « sulet. Nec, pelo, teras ultra lempus, si cara tibi est « tui regni incolumitas. Et, ut verum intelligas , accipe « quœ submotis arbitris tibi dicam. »
Postquam vero cura rege locuta est , rex, prope stupefactus et incertus quid responderet, e vestigio illam totius sui exercitus ducein enuntiavit, cunctis primoribus acclamant ibus. Res prope incredibilis et inaudita,
et maximo spectaculo cligna , si animadvertei is tôt principes , regemque ipsum, in bellis exercitatissimos, sese in imperio adolescentulae, sedecim annos natae, subjicere , quae ex ovium et suum vel porcorum gregis [cura] excepta fuerat, videre eam, virilibus indumentis et armis indutam , Gallicas ducere acies. Igitur, postquam Janna haec virago totius regii exercitus declarata imperatrix, mandavit rex coruscantia arma necessaria eidem statim dari equumque fortissimum admoveri , phaleris aliisque ornainentismirifice coopertum. Quem quum ascendisset, etiam galea suo capiti superinduta, capilli capitis sui per hurneros dispersi dependebant. Quumque taliter indutam et armatam omnis spectaret exercitus et equo intrépide insedentem, visa est omnibus eques quidam e coelo demissus.
Quae cum parte copiarum terrestri itinere equo invecta, contendit ad Aurelianam urbem obsidione solvendam. Rex vero cum omnibus copiis suisque primoribus priucipibus strenuissimis ad Rhocianum flumen castra castris opposait. Ipsa autem quum ad hostem pervenisset, extemplo manum summa vi conseruit. In quo quidemconflictuet prœlio,dux totius hostilisexercitus, cum decem milîibus Anglorum e vestigio fuit interfeclus, et, trium horarum spatio, tria hostilia recepit munitissima propugnacuîa. Quo viso, rex omnemsuum exercitum validissimum ad liberandam urbem admovit. Atque ita , intra quatriduum, ipsa civitas , pulso hoste , cum maxima hujus adolescentulae gioria, obsidione liberata est; quod potius divinum quam humanum factum omnes reputarunt et crediderunt. Hano quiclem rem gestam quidam optimus et locuples lestis, vir clarissimus, nomine Guilielmtis Guaschus , serio
niihi exposuit, tune regius aulicus, prout audierat et viderat. Postque hoc, per octo annos continuas, tri— cies cum hoste justo prœlio contlixit. Ex quibus semper superior gloriosa discessit, capto, maxima cura ipsius gloria atque triumpho, Anglorum strenuissimo imperatore, quem suo régi vinctum tradidit. Quibus gestis, regem ipsum Carolum ovantem in Aurelianam introducens, ex more a suis proceribus inunctus et consecratus est rex ; quod antea minus lacère poterat. Inunctus itaque rex atque ex more corona donatus cum maxima omnium lœtitia, suique gloria atque triumpho, in templo ea associante est praesentatus. Vetere enim lege non licet Francorum regem alibi quam ea in urbe consecrari, quum omnia Gallorum regum insignia ibidem posita reserventur, quae videlicet adhibentur régi coronnndo, in primisque sacra unctio e coelo demissa.
Hêcc igitur Janna Pulcella virgo, quum magnam gloriam in armis esset adepla , et regnum Francorum magna ex parte deperditum e manibus Anglorum pugnando eripuisset, in sua florenti œtate constituta, non solum se morituram , sed et genus suae mortis, cunctis preedixit. Nain ab ipsis Anglis tandem in pradio capta, et ad Rothomageusem urbem violenter perducta, ibidemab ipsis et ipsorumrege veneficii et artismagicae vitioincusata , sœvissima ignis mortedemnmdamnataest. Et hic tantae virginis vitoe finis fuit; quo quidem atrocissimo supplicio ha?c tam inauditse virtutis mulier indigne occisa est. Post multos autem annos , Carolus ipse, optimussane rex, PiOthomagensiumurberecepta, eo in loco ubi atrociter concremata fuerat Janna Pulcella , pro monumento et titulo puellaris decoris,
crucem aeneara , et quidem eroinentissimam inauratamque poni jussit.
Ludovicus autem rex , postea patri succedens, eegre admodum ferens mortem tam indignam tanta» viraginis, a Pio pontifice Romano, ejus nominis secundo, impetrasse fertur ut duos jurisperitos in Galliam mitteret , qui ilerato diligentius illius causam et vitam cognoscerent.Qui, ubi in Galliam demumpervenissent, illico duos ex falsis consiliariis et judicibus superstites ad se citarurtt. Qui postquam causam hujusmodi accurate diligenterque oœnem cognovissent, deprehenderunt plane mulierem iunocentissimam faiso fuisse damnatam , ac omnia conGcta contra ipsam extitisse, quœ videlicet de veneficio aut arte magica adversus illam crimina dicta fuerant; quinimo omnem ejus vitam tam prœclaris gestis inœqualiter consensisse, nec quidpiam ab ea unquam admissum, quocl religionemulla ex parte violare potuisset.Quas ob res, utrosque eodem mortis supplicio affecerunt, quo ipsi iunocentissimam virginem diu ante promulgaverant atque damnaverant. Atque huic damnation! additum est ut duorum aliorum judicum mortuorum ossa , e sepuichris effossa , igni similiter cremarentnr, eoque loco, ubi hœc virago extiterat concremata, templum poneretur; et exreliquis prœdictorum bonis, quœ publicata fuerant, ibidem ad Dei summi honorem îpsïusque defunctœ propitiationem , quotidianum sacrificium institutum est. Itaque hoc modo huic admirabili fœminae decus omne recuperatum est.
Quibus quidem meritiset inauditis factnoribus, Janna hœcPulcellamerito a nobis claris mulieribus venit hic applicanda.
ET HISTORIENS DU XVe SIÈCLE.
LAONIC CHALCONDYLE.
Laonic Chalcondyle ou Cbalcocondyle , athénien, réfugié dans le royaume do Naples, écrivit une dizaine d'années après la prise de Constantinople parles Turcs, une histoire des conquêtes de ce peuple, depuis l'an 1298 jusqu'à la totale extinction de l'empire grec. Dans le second livre de cet ouvrage, il a voulu traiter des affaires de l'Occident , au risque de prouver une Cois de plus le génie inventif des Grecs en histoire, quidquid Grœcia mendax Audet in historia. C'est uniquement pour la curiosité du fait que l'on rapporte ici le court passage consacré par Chalcondyle à la mémoire de Jeanne d'Arc. Dans l'imagination de l'historien, la longue lutte de la France et de l'Angleterre , depuis Philippe de Valois jusqu'à Charles VII, se résume en une seule campagne. La ville de Calais étant tombée par surprise aux mains de l'ennemi, les Français prennent les armes , et, donnant la chasse aux Anglais, finissent par les cerner sur une montagne. Ceux-ci demandent à capituler : leur offre est rejetée ; ils combattent et gagnent la bataille. Cette victoire est suivie d'une seconde encore plus décisive, qui eut lieu, dit le texte, iv rai "kvimç TTcàicû oÛt«j x.a).ojfxÉvw, dans le champ surnommé depuis Champ de Deuil.
Chalcondyle continue en ces termes :
Tyjv juivroi yîùoœj aytàôv roi G-ôp-ixccGocv ùnayouevoi oi Bpsravvoij èyjùoovv êirî rà(3a(Jt'),cia, Thvn67.iv ocin-hv xov ïixpio'io'j' -juà yigxv àï Ta K-Atcôv r.oy.yu.a.'zx t.oo<j$6y.iu.x èn\ tÔv eo^otov t/jt, à.oli,zaBxi xi'vôuvov. Aaffi^aïao vouai zoïç KcArotç, «ç zoix-jrr,
Or les Anglois ayant soumis le pays presque entier, allèrent contre la maîtresse ville du royaume, à savoir la cité de Paris. Et étaient les affaires desFrançais en point de bientôt venir à toute extrémité de péril. Et iceux Français ayant
xarefyovTo aujucpopà , xa0' ov <Wî yjpôvov ctv&pomoi ^lakiaxa eiw0aa"iv wç rà 7roXAà £7T£ deiGidaifj.ovlav Tp£7r£a0ai , yuvvi Ttç tô eîcJoç où cpaùXyj , cpapie'vy} laury} ^py)f/aTi'Ç£iv tôv @£ov, ■hyû'co
T£ TWV KeXt&JV, èni<7(J0[xivùiV OCVTYI Y.CLI 7T£10O|U£V&)V, i\riyûaQcti
te ttjv yuvaôca. H <3y) eyaffxe (Jm^ociveaQai kocvrri vtz'o toû 0ei'ou izpoelQeïv te ffuAAeyojuievouç toÙç BpeTavvoùç , xai àvapz^ofxévovç. Ovdev izléov è^évzow twv AyyAwv, èv:Y)v)d(Xtxvz6 re uvtov Y.où rfi ôorepata aù0iç vf^/j Qocppovvrsç rç yvvanù i\-r\yov[xévri , eVi rrjv pax^v èizîeaav , x,ai pa^eo"âp.£VOt? £Tpe'^avTO T£ Toùç Tzole^iovç , xal è7reçyjÀ0ov ^iwxovtsç. M£Ta <îè TaÙTa yjT£ yuvvj àTT£0av£v £V tm 7roXep.w toutco. Ka« ot KeAtoI àvù.o&6v £ crcpàç , xat èppwpievso'Tepot èyévovro rrpèç toÙç BpeTavvoùç ^a^o'fxevot j xat Taç Tro'Xeiç a^wv àTToXap.ëavo'vTeç , (JiecwÇovro aù0iç tw f3affiXei'av aÙT<ï>V à'^piç où 7roAÀàVaç ô^taêavTMV £ç txîv
folles croyances, pource qu'ils étaient en telle aventure où parespécial les hommes ont accoutumé soi tourner à superstition, une femme de grande apparence et dont on disait que Dieu ouvrait par elle, se mit à les conduire, eux étant enhortés par elle et cuidant que ladite femme dut être leur capitaine. Si disait-elle lui être signifié de par Dieu que les Anglais s'étaient assemblés pour leur venir sus et combattre derechef. Dont les Anglais ne s'étant de rien amendés, Français anuitèrentau lieu où ils étaient, et le lendemain, ayant déjà repris meilleurs courages à cause d'icelle femme qui les conduisait, ils saillirent à la bataille, et par force d'armes dérompirent les ennemis et les reboutèrent arrière de pleine course. Après quoi ladite femme mourut dans celle même guerre. Et les Français se reconfortèrent et devinrent plus hardis â combattre les Anglais, et ayant reconquis toutes leurs places, ils gagnèrent derechef leur maîtresse ville; tant que moult d'autres armées furent envoyées d'Angleterre en France par plusieurs fois et à grande
Yixkot.xioL'J orparrcôv ttoX^ùv xoù pieyaAc.iv <xt:o Bperavvi'aç , I^X6oapévovç tovç KsXroùç (pe'povrai 7rXe'ov twv Bperavvwv èç o ày avvslxùnovxeç avToiiq èç tyjv KaAec)V)v , è£eAacrai aùroùç ex t/jç Xa>paç (1).
puissance 5 nonobstant lesquelles, Français, comme Ton dit, eurent toujours victoire de leurs adversaires, et finalement les déchassèrent de tout le pays jusqu'à les rebouter dedans la ville de Calais (2).
(1) Conforme au texte de la Byzantine, édition du Louvre , p. 49.
(2) Cette traduction est de moi. Je me suis permis de la faire dans le style du quinzième siècle , pour rendre d'une manière plus exacte la langue trèsdégénérée de l'auteur byzantin.
iv. H"