‹ Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d'Arc, dite La Pucelle, publiés pour la première fois d'après les manuscrits de la Bibliothèque royale, suivis de tous les documents historiques qu'on a pu réunirChapitre 43 sur 52 · LE PAPE PIE II · texte numérisé non relu

LE PAPE PIE II

L'auteur véritable des Mémoires du temps de Pie II, publiés sous le nom de son secrétaire Jean Gobelin, ne fait plus question depuis longtemps. Les criticpics italiens ont établi qu'ils sont l'ouvrage du pape lui-même. Sans entrer ici dans toutes les raisons qu'ils en donnent, qu'il suffise de renvoyer à Tiraboschi qui les résume (lib. III, cap. I , par. 23). Ces mémoires, écrits d'un style lort élégant , commencent par une généalogie des Piccolomini, dont était Pie II , retracent l'histoire générale du xve siècle, et se terminent à l'an 1463 par cette déclaration mise à dessein pour couvrir la personne apostolique : Hcvc liabuimus quœ ad artnum sextum pontificatus sui nonduni exactum, île rébus ejus scriberemus , inlibros digestis XII, quorum ultimus pridie kalendarum januarii finem accepit , anno ab incarnalo Verbo MCCCCLXIII.

Au sixième livre, qui traite des affaires de France, est rapportée l'histoire de Jeanne d'Arc. Comme récit et comme appréciation, ce morceau peut passer pour ce qui a été écrit de meilleur à l'étranger au xve siècle. L'esprit scolastique ne s'y montre nulle part. L'opinion est celle d'un homme habitué aux affaires, qui admet la diversité des sentiments sur un fait si extraordinaire, mais qui montre combien ceux qui voudraient le réduire aux proportions d'une intrigue, sont réfutés parla grandeur des résultats. Quant à l'ordre des événements, il est bien observé et décèle le soin de l'auteur à prendre ses informations. Il est même à remarquer que certaines circonstances relatives à l'arrivée et au séjour de Charles VII à Reims, ne Si rencontrent que là, soit que le pape les ait tirées d'une relation particulière, soit qu'il les ait recueillies de la bouche de l'archevêque de Reims ou d'un autre témoin, aux conférences pour la paix d'Arras ( 1435) , où il avait assisté comme secrétaire de la légation envoyée par le concile de Baie.

Parmi les historiens et collecteurs de textes sur Jeanne d'Arc, Denys Godefroy est le seul qui ait songé aux mémoires de Pie II.

Il n'en a rapporté, il est vrai, qu'un passage d'assez peu d'intérêt. Ceux qui sont venus après lui , se sont contentés , pour alléguer l'opinion du même pontife, d'une phrase de son État de l'Europe sous Frédéric ///qu'il publia en 1458, n'étant encore que le cardinal iEneas Sylvius. Cette phrase n'a de valeur qu'autant qu'on la rapproche du morceau correspondant des Mémoires , auquel on dirait qu'elle a servi de thème. La voici : Regnum Franciœ nostra cetate Jounna , virgo Lotharingensis , divinitus, ut credunt, admonita , virilibus indumeutis et armis induta, Gallicas ducens acies, ex Anglicorum manibus magna ex parte , mirabile dictu, prima inter primos pugnans, eripuit.

Voici maintenant le texte des Mémoires :

Desperatis pêne Francorum rébus, Puella sexdecim annôs nata , nomme Joanna , pauperis agricolœ filia , inagroTullensi,quum porcos custodiret, divinoafïlata spiritu, sicutres ejus gestne demonstranl, relicto grege ac parentibus posthabitis, ad praefectum proximi oppidi quod solum ejus regionis in fide Francorum remanserat , sese confert , ductoresque petit, qui sibi ad Delphinum iter demonstrent. Quœrit prœfectus itineris causam; habere se inquit divina mandata quœ ad illum perferat , sibi et regno salutaria. Ridet prœfectus amentemque putans spernit. Instantem multis pertentat modis ; fit mora plurium dierum , si forte mutaret Puella propositum, aut in ea aliquid reperiretur indignum. At ubi constans et immutabilis nulliusque conscia turpitudinis inventa est : « Quid scio, » inquit prœfectus, « an hœc Dei voluntas si l ? Sœpe « regnum Franciœ divina servavere prœsidia; forsitan « et nostris diebus aliquid in coelo, pro nostra salute « ordinatum est, quod per foeminam patefîat. » Selectisque tribus spectatœ fidei servis, Puellam ducendam ad Delphinum commendat.

ET HISTORIENS l)î' XV* SIÈCLE. 509

Decem ferme dierum iter faciendum eral , et agroa medios, aul bostis tenebat, aut amicus hosti. Transi it cunctas difficultates inoffettsa virgo, vestibus induia virilibus, Delphiuumque apud Bituriges morantém adiîtj (jui fractus animo, totcladibus acceptis, non jam de regno tuendo, sed de loco quaerendo ubi securam vitam securus agere posset, anxius erat. In Hispania régis Castelltc ac Legionis ea aetate ilorentes opes habebantur, qui cum Delphino, et eonsanguiuitatis, et amicitiae vinculo jungebatur. Hune rogare slatuerat ut, regni Franeiœ curam et coronamsuscipiens, angulum sibi aliquem terrae concederet in quo tuto latitaret. Talia medilantem \irgo convenit , et restitutis praefecti litteris, audiri petiit. Delphinus rei novitate permotus delusionemque veritus, Castrensi episeopo, confessori suo, inter tlieologos apprime docto , Puellam examinandam committit nobilibusque matronis servandam tradit. Interrogata de fide , ea respondit quae christianœ religioni conveniunt; examinata de moribus, pudiea et honestissima reperitur; fit pluribus diebus examen : nihil in ea fictum , nihil dolosum, nihil arte maligna excogilatura invenitur; in habitu sola difficultas manet. Rogata cur vestes viriles raulieri prohibitas induisset , m virginem sese ait; virgini utrumque habituai convenire; sibi a Deo manda tum esse vestibus ut virilibus uteretur, eui et arma traclanda essent virilia. »

Sic probata , rursus in conspectu Deiphini reddita : « Ego ad te, >> inquit, « veni, regum sanguis, Dei jussu, « non meo consilio. Is mandat ut me sequaris. Si pa- « rueris, restituam tibi tnum solium, Remisque pro- « pediem tuo capiti coronam imponam. » Delphinus

rem difticillimam quae promitteretur, ait : « Remorum civitatem in qua reges coronari solerent , remotissiraara esse , et ab hostibus obtiueri , nec usquam iter patere tutum; Aurelianum, quae média civitas esset, ab Anglicis obsideri, nec vires Francos habere quibus miseris obsessis subveniretur; multo minus coronationi navare operam posse. » Nihil his mota virgo :

< Non vana, »inquit, « promitto. SiDeo credis, etmihi c crede; ejus nuntia veni ; arma tibi ministrabo divi- ( nitus et invisibili ferro aperiamiter. Parebunt quo- ( cumque ieris populi , et ultro tua signa sequentur

< nobiles. Nec tu mihi obsidionem Aurelianensem ( objeceris; ha ne ego ante orania dissolvam, et civi— ( tatem libeiamdabo; tantum mihi hos équités, qui te ( pênes adsunt, concedito. »

Res aiiquaudiu in consilio diversis sententiis agitata est; alii captam mente Puellam , alii daemonio illusam, alii Spiritu sancto plenam putabant. Et ii Bethuliam atque alias olim civitates per foeminas fuisse salvatas referebant , regnumque Franciae sœpe divinitus adjutura; nuncquoque per virginem quam Deus mitteret, posse defendi; nec vesanam Puellam quoquo modo putandam, cujusconsilia sensu pleua essent. Vicit hœc sententia, et Aurelianensem provinciam Puellse crediderunt.Dux foemina belli facta est. Allata sunt arma , adducti equi ; Puella ferociorem ascendit, et ardens in armis, hastam vibrans, saltare, currere atque in gyrum se vertere haud aliter coegit equum , quam deCamillafabulaetradunt.Nobilissimus quisque, assumptis armis, percupide sectatus est virginem; quae paratis omnibus, itineri se commisit.

Difficillimus per terrain ad Aurelianum palebat adi-

tus. llinera quueque praecluserat Anglicus tribusque urbisportis Iriua objecerat castra, eaque fossa et vallo maniera t. Puelia haod ignara Lygerim lluvium propter maenia civitatis decurrere, naves occullo in loco frumento onerat atque cum copiis ingieditur, et obsessis de sua profectione commonilis, veloci remigio et rapidi lluminis usa cursu , prius in consoectu civitatis est visa, quam hostes venturam cognoverint. Aecurrerunt armati Anglici, conscensisque naviculis, frustra ingressum virginis remorari conali sunt, multisque acceptis vulneribus teiga dederunt. Illa urbem ingressa ac surama civium alacritate suscepta , comraeatuni omnis generis jam famé pereuntibus importavit. Necmorata, sequenti luce, castra hostium quae portam praecipuain obsidebaut, magno furore invadit, repletisquefossis atque aggere ac vallo disjecto, Anglos perturbât; acpotita munitionibus, turres et propugnacula quae hostes paraverant, incendit; idemque, confirmais oppidanorum auimis, per alias portas egressa, in aliis castris efficit. Quum divisi Anglici pluribus in locis essent, nec castra castris subvenire possent, per hune modum soluta et penitus deleta est Aurelianensis obsidio , caesisque hostibus quicumque ad eam convenerant, ut vix cladis nuntius exstiterit. Nec liujus rei gloria alteri quam Puellae data, quamvis strenuissimi ac peritissimi bellatores et qui sœpe ordines duxerant, interfuere.

Tantam suorum cladem atque ignominiam iniquo animo Talbotes tulit , inter Anglicos duces fama clarissimus. Qui, assumptis quatuor millibus equitum ex omnibus copiis delectorum, in Aurélia num duxit congressurus Puellae, si ausa esset occurrere , haud dubius

quin portas exeuntem, vel caperet, vel occideret; sec! longe aliter evenit. Eductis virgo cohortibus, ut primum hostem conspicala est, sublato ingenti clamore atque impetu horribili facto, Anglicorum signa pervadit; inter quos nemo inventus est qui consistereaut vultuui ostendere auderet. Subitus omnes metus atque horror incessit; qui, etsi numéro superiores essent , pauciores tamen sese fore arbitrabantur et innu.merabiles copias Puelia? militare putabant. iSec defuere qui pugnare angelos in parte adversa existimarent , nullamque sibi vietoriam promitterent contra Deum prœliantibus. Cecidere de raanibus midi enses; scuta et galeas quisque projecit , leviorem ut se fugœ committeret. Talbotis nec liortamenta audita sunt , nec minae pensitatœ ; facta est. foedissima fuga ; virgini solum ostensa terga : quœ , fugientes insecuta universos aut cepit, aut interfecit, excepto cum paucis duce, qui postquam suos de fuga irrevocabiles \idit , velocibus equis impetum hostis evasit.

Harum rerum fama ad viclnas gentes et deinde ad remotiores delata semperque major itinerando facta , stupore omnium mentes implevit. Delphinus jam Puellce monitus credens, cuj us dicta firmaverant facta, supplicationes Deo per omnia templa decrevit et ad suscipiendam coronam sese accinxit. jNobilitas universi regni, miraculosis Pucll* operibus auditis, postquam solemnia coronationis apparari didicit, incredibili cupidilale visendi \irginem , tota Gallia assumptis armis, accurrit. Atque intra meusem, supra triginta equitum millia, propriis stipendiis militatura, adDelphinum concessit; qui tantas adesse armatorum copias niagis ac magis lœtatus, ex Biturigibus , apud

quos plerumque morabatar, arrepto itinere proccedente in armis eL vcxillum regium gestante Puella in Reruos duxit. Media quœque oppitla in potestale hosliumerant; populiqueomnes, novisadaclijuramentis, fidem servare Anglico ac Delphinum hostiliter accipere decreverant. At ubi eura Puellam(jue prope adesse cognoverunt (inhabile dictu), nerao contra arinatus occurrit, nenio portas clausil, nemo venientibus maleciixit.Quocumque ventum est, eiruseobviam plèbes Delphinum, tanquam dominum , salutarunt; cerlantes in ter se quonam pacto suum principem majoribus honoribus afficere possent.

Quum prope Remos ad quadraginta ferme stadia pervenisset exercitus, magnopere in civitate trepidatum est. Nihil Anglico tutum videri, nutare optimales, plebis animos res novœ allicere. Fuerunt inter Anglicos qui suaderent sacrum oleum, quo rex inungitur, alio transferendum , ne perdita civitate, rite coronari hostis posset. Opinantur Galli candidam olim columbam e coelo missam beato Remigio , ejus urbis antistili, liquorem olei altulisse quo reges inungerenlur; idque summa religione custodiunt neque imminui putant, quamvis a Clodoveo usque in haec tempora permulti reges illo sint usi ; negantque verum esse regem qui hoc oleo non sit delibutus. Ob eam causam quum de transportando liquore syepius Anglici consuluissent, divina voluntate praepeditum proposiuim arbitrantur. Delphinus, urbi propinquus, caduceatores misit, qui civitatem tradi jubeant coronationemque suam Remensibus annuntient. li II primarios cives levant qui tempus consultandi petunt. Puella legatis nihil responderi jubet , nihil morandum in lempore, iv. 33

quod Deus statuisset; cuncta esse gerenda. Paret Delphinus virgini , retentisque legatis et praemissis ordinibus equitum, céleri cursu civitatem petit. Mira res et apud posterosfide caritura î nullus, vel in porta, vel in urbe, reperitur armatus ; togati cives extra raœnia occurrunt. Delphinussine conditionibus , sine pactis, absque ulla contradictione patentes portas ingreditur : nerao réclamât, nemo signum indignationis ostendit; divinum opus cuncti esse fatentur. Franci dum portam unam ingrediuntur, Anglici altéra fugiunt. Pacifica et quieta civitas suum dominum bénigne amplectitur, et, quem paulo ante velut hostem aspernabatur, nunc tanquam patrem miro afïectu et sumrais honoribus excolit. Fit magnus circa Delphinum salutantium concursus, major circa Puellam, quam veluti divinum aliquod nuraen intuebantur. Facta sunt haec die sabbati, in profesto beatre Mariae Magdalenae; et in ipso festo, apud monasterium Sancti-Remigii , magna populi frequentia , multis proceribus ac praelatis circumstantibus, Delphinus more major um sacro inunctus oleo, regni Franciae diadema suscepit, acclamante multitudine Carolo régi (id enim nomen Delphino fuit) vitam ac victoriam.

Mansit rex ea in urbe quatriduo, praeter consuetudinem. Mos enim Franciae regibus est , die quae corodationem sequitur, templum quoddam peregrinando petere, cui sanctus Marckoul prœsidet, atque ibi aegrolos curare. Miraculum Gnlli vulgaverunt , morbum quemdam humano in gutture nasci , qui solo régis tactu et arcanis quibusdam curetur verbis ; idque post coronationem in hoc templo lieri. Non est peregrinatus statuta die novus rex; impedimento fuere

Kl HSTORIEMS DU XV- SIÈCLE. 515

Burgundorum legati, qui salutatum vénérant et aiiquid ad concordiam all'erebant. Quibus auditis, qnarta die peregrinatio faeta est, in <jua de euratione morborum nihil satis compertum habeo, quamvis Gallici omnia illa credant fieri miraculose.

Post Jiaec Puella cum novo rege Laudunum petit neque resistenlia reperitur. Panière omnia régi. Idem fecere quaecumque oppida intra Parisios Laudunumque jacent, populis ac plebibus universis summa cum exultatione obviam efïusis. Fuit etspesdata regiParisiorum urbis capiendae; sed quum in agios eorum duxisset née quisquamoccurreret, deceptum se intelligens, rétro abiit; Puella vero acriori animo assumptis quibusdam cohortibus, usque ad portam excurrit quœ ducit ad Forum Porcorum, eamque magno impetu, non sine spe potiundiae civitatis , incendit; ubi dum ibrtius quam cautius pugnat intusque summa vi resistitur,sagitta in incertummissa vulneratur.Utprimum saucialam se animadvertit, e pugna recessit; comités ab oppugnatione cessarunt. Atque hic favor Puellae minui cœpit, quae, inviolabilis antea crédita, vulnerari potuisset; neque deinceps nomen ejus tam formidabile Anglicis aut tam venerabile Francis fuit; brevi tamen curato vulnere, rursusin castra venit, ubi, pro veteri consuetudine arma tractans, nihil memorabile fecit.

Haud procul ab urbe rex abierat, expectans si forte, mutatis civium animis, revocaretur; nihil ex opinione successit. Dux Clocestriae (1), qui tum Parisiis prœerat

i Confusion du duc de Clocester, qui était régent en Angleterre, avec Bedford , son frère , régent de France. Le récit qui suit n'est pas non plus à sa

place.

regnumque Anglicis ministrabat , summa diligentia cavit ne quispiam civium ad Carolum exiret. Ipsc vero copias educens, castra castris opposuit quingenti> circiter passibus ab hoste distans. Spectarunt sese biduo hostiles exercitus, et, quanquampraeludia quaedam furtaque belli commiserint , nunquam tamen collati^ signis congredi praesumpserunt. Exin pêne intacti, incertumque cujus major i dedecore, abierunt. Anglici Parisius revertere, Franci Biturigas, receptis denuo in fidem qnicumque in medio erant populis, quum alio i tin ère rediissent.

Puelia, ubi coronatum regem et in sua sede satis tuto

locatum cognovit, quietis impatiens, in hostes rediit el

oppida multa expugnavit armis ; multa in deditionem

accepit; nonnulla quœ hostes obsidione preraebant

céleri subventione liberavit. Postremo quum Anglici

Compendium obsiderent , munitissimum oppidum ac

Parisiis infensum , cupiens obsessis opem ferre, eo se

cum copiis confert. Sentiunt hostes adventum atque

insidias venienti parant. Iter ei per vineas faciendum

erat et angustas semitas, quas ingressam et a tergo in-

vadunt. Pngnatur in arcto loco magna contentione,

ubi circumventa virgoquum explicare aciem nequiret,

nec par esset certamen , nec fugiendi facultas daretur,

deditionem facit. Joannes Lucemburgensis, nobili loco

natus, Lignei cornes, qui tum Anglicis militabat, Puel-

lam captivam duxit, et aliquandiu in una ex suis arci-

bus asservavit. Quidam alio modo captam tradunt.

Philippum ferunt Burgundiœ ducem adversus hostem

profectum, qui Piccardiam populabantur, apud Axo-

nam fluvîum Aenationi operam dédisse. Qua re coguita,

Puelia quœ non longe abesset, sperasse incautum in -

ET HISTORIENS Dl W SIÊI I I .

tercipere, lee)isque ses oiillibus equitura in venatorea h ruisse. Philippum prascognito impetu, repente suoa in ordine redegfsse advenientemque virginem prœlio excepisse, in quo Joatyies eam ceperit(1); Philippum captam ad se duci prohibuisse, cui indecorum videretur, etiam vincendo, cum fœmina decertasse (2).

I tcumque sit, captara m bello virginem constat decem millibus aureis ^ t - r 1 1 1 i * .- 1 f » 1 Anglicis, Rothomagumqueductam : quo in loco diligenter examinata est, an sortilegiis, an daemonio uteretur, an qnicquam de religiune prave sentiret. iNiliil inventum est emendalione dignum, nisi virile indumentum quo illautebaturj ne<jue hoc ultimo supplicio dignum censuere. Retrusa est in carcere, adjecta neeis pœna, si amplius viriles vestes indueret. Ula quaearma tractare didicisset et exercitio militari gauderet, a custodibus pertentata, qui modo sagum mililare, modo Joricam, modo thoracem et alias ai matin as coram afï'erebant , incauta, virilibus aliquando et indumentis ac armaturis se adornavit, nesciens quia mortem indueret (3).

Credibileest vivente virgine, quamvis capta, Anglicos se nunquam satis tutos existimavisse , qui tôt praeliis ab ea superati fuissent; timuisse iugam ac praestigia ; atque idcirco necis causam quaesivisse. Judices ubi Puellam viri habitum récépissé cognoverunt, tan-

(1) Confusion des deux sorties que Jeanne fit de Compiègne à plusieurs semaines de distance. Cf. Berri , ci-dessus , p. 44.

(,2) Mensonge de quelque grand personnage de la cour de Bourgogne que l'auteur avait eu l'occasion d'interroger.

(3) Cette version de l'infâme guet apens imaginé pour amener le cas de rechute, doit être celle que les docteurs normands avaient répandue au concile de Bâle.

quam relapsam igni damnaverunt. Cineres ejus, ne honori aliquando essent, inSequanam fluvium projecere Sic Joanna obiit, mirabilis et stupenda virgo ; quae collapsum ac pêne dissipatum Francorum regnum restituit, quae tôt tantasque clades intulit Anglicis. Quae dux TÎrorum facta, inler militum turmas, pudicitiam servavit iliœsam ; de qua «ihil nnquam indecorum auditum est. Divinum opus an humanum inventum fuerit, difficile affirrnaverim. Nonnulli existimanl, quum Franciae proceres, prospère succedentibus Angloruin rébus inter se dissiderenl, nec alter aîterius ducaturn ferre dignaretur , ab aliquo qui plus saperet hoc vaframentum excogitatum , ut virginem divinitus raissam assererent ducatumque petenti admitterent : neque enim hominem esse qui Deuinducera recuset; atque in hune modum rem bellicam Puellœ creditam et armorum imperium datum. Ulud exploratissimum est, Puellam fuisse cujus ductu Aureliani soluta est obsidio, cujus armis omnis terra subjecta est inter Bituriges ac Parisios, cujus consilio Remenses in potestatem recepli sunt et coronatio apud eos celebrata , cujus impetu Talbotes fugatus et ejus caesus est exercitus , cujus audacia Parisiensis porta cremata , cujus solertia atque industria res Francorum in tuto repositœ sunt. Digna res quae memoriœ mandaretur, quamvis apud posteros plus admirationis sit habitura quam iidei. Carolus etsi virginis obitum acerbissime tulit, non tamen sibi ipse defuit, multa per se, mulla per duces suos, non solum adversus Anglos, verum et adversus Burgundos prœlia gessit digna memoratu , quae fortasse huic operi inseremus.

il HISTORIENS DU X\ SIÈ( II. 519

GUEMERI BERN1.

Guerncri Bcrni , né à Guhbio, capitaine de compagnie au service de Frédéric 111 de Montferrat, esl l'auteur d'une chronique en italien qui va de l'année 1350 à 1472. Muratori a publié cet ouvrage sous le titre de Ckronicon Eugubinum dans le vingt-unième volume de sa collection des Historiens de l'Italie. Le témoignage de cette chronique sur Jeanne d'Arc est le seul en langue italienne qu'il m'ait été possible de découvrir.

In questi tempi , in Francia era gran guerra tra il re di Francia e il re d'Inghilterra , e i Francesi avevano il peggiore. Erano gl' Inglesi a campo ad Orliensa, chè l'avevano assediato in modo, che non si poteva tenere. Corne piacque al nostro signore Iddio, ando dal re di Francia una Pulzella, la quaîe stava a guardare le pécore ; e disse al re che ella andava per parte d'Iddio, e se egli faceva quello che egli diria, saria vincitore contro gl' Inglesi. E dopo molti segni, il re la cominciô a credere. Questa Pulzella si fece dare una spada che era in una chiesa , una di quelle che s'appiccano ai nobili e ai cavalieri sopra aile loro sepolture, quando muojono; la quale spada la detta Pulzella portava tuttavia al lato. La prima cosa che ella fece , ando al soccorso d'Orliensa, che era assediato; e aveva in capo d'un ponte , il quale passa a un iiume che va aile mura délia terra, una baslia, la quale tenevano gl' Inglesi. Questa Pulzella, con quella spada nuda in una mano,

iv. 33*

e neir altra la bandiera di Francia, lu la prima che entrasse nella bastia, dove lei fu ferita , et per forza toise la bastia , dando soccorso e vittovaglia alla terra. Vinse costei due battaglie ordinate a gl' Inglesi, sicchè rimase Francia in buono stato ; e in ultimo lei pervenne nelle mani degl' Inglesi, da quali fu abbrucciata, corne lei aveva predetto (1).

(1) Baptiste Fulgose, nommé d'ordinaire parmi les écrivains qui font autorité sur Jeanne d'Arc, se placerait, par sa date , après Guerneri Berni ; mais je n'ai pas cru devoir rapporter son témoignage , parce qu'il a tout simplement copié Gaguin , lequel Gaguin a lui-même été exclu du présent recueil comme n'offrant absolument rien d'original. L'attention qu'on a donnée à Fulgose , tient sans doute au poste éroinent qu'il occupa pendant quelques années de sa vie. Cet auteur fut en effet doge de la république de Gênes. Déposé en 1483 , il se réfugia en Provence et y écrivit, pour l'instruction de son fils , un recueil imité de Valère Maxime. Après sa mort , cet ouvrage qui était en italien , fut mis en latin par un certain Ghilini , et imprimé à Milan çn 1509 , sous le titre de De dictis factisque mirabilibus collectanea. L'usage que Fulgose a fait de Gaguin, recule au delà de 1491 la composition de son recueil. C'est au IIIe livre , titre De fortitudine, qu'il parle de la Pucelle , rendant très-bien son nom de famille sans l'estropier , Joanna Jacobo Arco pâtre orta [pâtre Jacobo Darco , maire Ysabella , genita, dans Gaguin).

ET HISTOUIKNS.DIJ XV- SIÈCLE. .Vil

Page 1