LA SYRIE
Nous avons dit (p. 226), que Pierre Capuano était parti pour la Syrie, accompagné de Fabbé Martin. C'est ce qui semble en effet ressortir, avec la dernière évidence, du passage suivant des Eaniviœ sacrœ Constantinopolitanœ (t, I, p. 79-80) :
« Egressus itaque de curia Martinus cum sociis
Beneventum petiit, reperitque ibi Petrum illum Gapuanum, cujus supra meminimus , versus Achonem recto cursu transnavigare cupientem. Gui Martinus adherens , pontificales epistolas per socios misit ad castra, per quos etiam theotonice cohorti, quam prius ductaverat , verbis excusatoriis valedixit , secundo nonas april. Deinde apud Sypuntem navem ingressi, post laborem diuturni teniporis portuni Achonis tenuerunt, ubi etiam ab omnibus celeberrime suscepti sunt, septimo kal. maii... Gapuanus vero omnes ei (Martino) Theotonicos qui vel tune aderant, vel postmpdum superventuri sperabantur, summi pontificis auctoritate, commisit. »
D'après le passage ci-dessus, Pierre Capuano aurait quitté la côte italienne le second jour avant les Nones d'avril, c'est-à-dire le 4 avril, ou peu après, et serait arrivé à Acre le 7 des Calendes de
APPEjî^DlCB. 267
mai, c'est-à-dire le 25 avril. Le texte de Gunther est formel ; et comme il tenait ses renseignements de Tabbé Martin lui-même, il semble qu'il n'y ait pas lieu de récuser son témoignage. Nous croyons pourtant qu'il y a là une erreur; et nous n'avons enregistré (p. 70, note 3) les deux dates ci-dessus, sans commentaire, qu'avec l'intention de les discuter ici.
Nous avons eu, en effet, déjà l'occasion de constater ( p. 204 ) , qu'à la date du 21 avril 1203, le pape écrivait à Pierre Capuano, lui donnant l'ordre de s'en aller droit à Jérusalem, si les Vénitiens refusaient de se faire absoudre et de lui reconnaître sa qualité de légat ; il semble donc évident que Pierre Capuano, à celte' même date, n'avait pas encore quitté l'Italie. Il ne l'eût pas fait sans en avertir le pape, sans lui en demander l'autorisation. La Lettre papale nous prouve du reste que le légat venait de faire part au pontife de ses perplexités, qu'il lui avait demandé son avis touchant la conduite à tenir vis-à-vis des Vénitiens, et qu'il attendait sa réponse sur ce point :
« P. tituli sancti Marcelli presbytère cardinali, apostolicae sedis legato.
« Ihter illa , quse nobis per tuas litteras intimasti, super tribus articulis, de quibus prsecipue dubitabas, nostrum postulasti responsum, timens ne Veneti tanquam fatui renuant absolutionis beneficium obtinere, quodque te nolint tanquam apostolicae sedis habere legatum, et quod, sicut accepisti pro certo, cum filio...
quondam imperatoris Gonstantinopolitani, quem ducere secum intendunlj-velint in Grœciam proficisci. Nos igitur tuae discretioni super hoc breviter respon- ' dentés, per apostolica tibi scripta mandamus, quatenus nisi juxta formam, quam tibi per litteras alias dignoscimur expressisse , absolutionem acceperint , et promiserint firmiter, ne contra Ghristianos arma movere prsesumant, teque receperint et tracta verint tanquam apostolicae sedis legatum, obedientes tibi humiliter et dévote, tu, ne illorum videaris nequitise consentire..., versus Hierosolymam dirigas iter tuum. Gum Francis autem, si voluerint sequi perfidiam Venetorum, secure procédas et super absolutione baronum, si forte successores vel haeredes suos noluerint obligare, provide facias, quod tibi Deus dignabitur inspirare. Datum Laterani, XI Kal. Maii. » (Migne, t. II, Lettre 48 du liv. VI, col. 50.)
La Lettre cî-dessus est donc bien, ainsi que nous le disions, la réponse demandée, attendue par Pierre Gapuano ; et il n'est pas supposable qu'il se soit embarqué avant de Tavoir reçue. Reste, il est vrai, la question de savoir s'il n'y a pas eu erreur de copiste dans la transcription de la Lettre pontificale. Faudrait-il lire, par exemple, « martii » au lieu de « maii? » Nous ne le pensons pas, pour deux raisons: la première, c'est que la Lettre, si elle avait été écrite le xi des calendes de mars, se trouverait antérieure au 22 février, et devrait être rangée, par suite, non plus dans la sixième, mais dans la cinquième année du pontificat. La seconde raison est qu'elle fait allusion à des événements
qui semblent bien en effet s'être dénoués dans le courant d'avril.
Innocent III, au moment où il écrit, ignore encore si les croisés accepteront les conditions mises par lui à leur absolution pour l'affaire de Zara. Or, nous nous rappelons que c'est un envoyé de Pierre Capuano qui s'est rendu au camp de Zara, fin mars ou commencement d'avril, pour recevoir les serments des barons, et que lesdits serments sont précisément datés d'avril devant Zara (voir p. 199). Que Pierre Capuano fût peu disposé à prendre de tels serments au sérieux ; qu'il sût , et depuis longtemps, sans doute, à quoi s'en tenir sur les véritables dispositions des croisés, sur leur résolution bien arrêtée de marcher sur Gonslantinople , la chose est assez probable. Toutefois, il est de toute évidence qu'il a dû, avant de rompre définitivement avec eux, attendre à la fois et les instructions du pontife et le retour de son messager. Il est donc tout à fait invraisemblable qu'il ait pu s'embarquer dès les premiers jours d'avril, comme l'affirme Gunther, et nous croyons qu'il y a là une erreur de date à la charge de VHistoria Constantinopolitana,
LETTRE DU 16 NOVEMBRE 1202 ( d'iNNOCENT III A l'empereur ALEXIS).
Cette Lettre est d'une telle importance pour Titinéralre du jeune Alexis (p. 143-148), comme pour les rapports d'Innocent III avec Alexis Gommène (p. 216-220), que nous avons dû la reproduire in extenso :
« Litteras et nuntios imperatoriae dignitatis ea qua decuit benignitate recepimus ; et tam ea qusB iidem nuntii proponere voluerunt, quam quse in litteris continebantur eisdem, intelleximus diligenter. Proposuerunt siquidem nobis dicti nuntii tui, et id etiam tuae litterse continebant quod, cum Chris tianorum exercitus qui venturus est in subsidium terras sanctae prseposuerit tuae magnitudinis terram invadere et contra Christ ianos arma movere, nostro conveniebat officio ut eos a tali deberemus proposito revocare, ne forte manus suas de Ghristianorum nece faedantes et Dei exinde offensam incurrerent , ac inimicos Christi debilitati non modicum non possent aliquatenus impugnare. Ex parte insuper tuœ celsitudinis adjecerunt quod Alexio, filio Isachi Angeli quondam imperatoris, qui ad Philippuni ducem Sueviîe accessit,ut imperium
contra te ipsius possit auxilio obtinere, favorem niillatenus praestarenus; quia imperium non débet ad eum aliqua ratione devolvi, cum illud non per successionem, sed per electionem nobilium conferatur, nisi forte genitus esset post adeptum fastigium imper ato ri ae dignitati«. Quod utique idem Alexius non poterat allegare, cum priusquam pater ejus esset in imperatorem promotus natus fuerit; et quia pater ejus tune privata erat persona, in imperio non poterat sibi jus aliquod vindicare. Id etiam ex parte tuse celsitudinis fuit propositum coram nobis, quod, cum Fredericus imperator multum offenderit Romanam Ecclesiam, et eam odio inique fuerit persecutus, et filii sui patris vestigiis inhserentes eam non modicum aggraverint, praedicto duci Sueviae, ut regnum posset modo quolibet obtinere, non praestaremus subsidium vel favorem. Ad quod efficiendum de facili debebamus induci, cum idem Philippus clericali fuerit charactere insignitus, et personae hujusmodi nec contrahere possint, nec militari cingulo decorari vel dignitatem aliquam in populo obtinere, cum sint excommunicationis vinculo innodati. Nos autem imperiali prudentiae taliter duximus respondendum, quod praedictus Alexius olim ad praesentiam nostram accedens, gravém in nostra et fratrum nostrorum praesentia, multis nobilium Romanorum astantibus, proposuit quaestionem, asserens quod patrem ejus injuste ceperis et feceris etiam nequiter excaecari , eos diu detinens carcerali custodiae mancipatos, et quia ad superiorem nobis non poterat habere recursum, et nos, juxta Apostolum, eramus tam sapientibus quam insipientibus debîtores ei justitiam facere tenebamur. Gumque nos eidem dedissemus responsum juxta quod vidimus expedire, rccessit a nobis, et ad prapdictum Philippum sororium
suum concitus properavit ; eu m quo deliberato consilio sic eflfecit quod idem Philippus nuntios suos ad principes exercitus Ghristiani sine qualibet dilatione transmisit, rogans eos et petens ut, quia pater suus et ipse fuerant jure suo et imperio nequiter spoliati , cum eo Gonstantinopolitanum deberent regnum intrare, ac ad illud recuperandum eidem prœstare consilium et favorem, promittens eisdem quod, tam in subsidium terrae sanctœ quam in expensis et donativis, eis magnifice responderet, paratus etiam in omnibus et per omnia nostris stare mandatis et quod sacrosanctam Romanam Ecclesiam vellet juxta posse suum modis omnibus honorare, ac ea efficere quae nostrse forent placita voluntati. GaBterum dicti principes, deliberato consilio, responderunt quod, cum in tam arduo negotio sine mandato et auctoritate nostra non possent procedere nec deberent, nos volebant consulere super bis ac exinde prœstolari nostrsB beneplacitum voluntatis, inducentes dilectum filium nostrum , Petrum , tituli S. Marcelli presbyterum cardinalem , qui cum eis transfretare debebat, ut ad prsesentiam nostram rediret, et super praedictis omnibus nostram inquireret voluntatem. Verum idem cardinalis ad praesentiam nostram accedens, omnia nobis curavit proponere ditigenter ; et cum nuntii tui ad nostram accesserint praesentiam, super his cum fra tribus nostris habebimus (babuimus?) tractatum et illud statuemus ( statuimus ? ) quod tibi poterit merito complacere; quanquam plures assererent quod hujusmodi postulationi benignum deberemus praestare favorem, pro eo quod Graecorum Ecclesia sit apostolicae sedi minus obediens et devota. Super eo autem quod de juvando illo ad Romanum imperium obtinendum, qui Romanam Ecclesiam deberet diligere et nostris obsecundare mandatis, tua nos celsitudo com-
monere voluit, noveris quod, licet puedictus Philippus potens sit et multum abundet, tamen rex Otho adeo, nostro studio et diligentiamediante, per Dei gratiam est promotus, quod contra eum ille hactenus non potuit prsevalere, ad quod exsequendum quantum (quantulum?) nobis subveneris, licet multa fuerint nobis promissa, imperialis excellentia non ignorât, quod utique tanto gratins deberes habere quanto id te non promerente noscitur procuratum. Si enim idem Philippus obtinuisset imperium, multa tibi ex imperio suo gravamina provenissent, cum per terram Gharissimi in Ghristo filii nostri Friderici, illustris régis Sicilise, nepotis sui, in imperium tuum insurgere de facili potuisset, sicut Henricus olim imperator, frater suus , per Siciliam tuum proposuerat imperium occupare. Licet autem a tempore inclytse mémorise Manuelis, prsedecessoris tui, Gonstantinopolitanum imperium non meruerit ut talia effîcere deberemus, cum semper nobis et praedecessoribus nostris per verba responsum fuerit, et nihil operibus demonstratum , in spiritu tamen lenitatis et mansuetudinis duximus procedendum , credentes ut , inspecta gratia quam tibi fecimus, emendare celeriter debeas quod tam a te quam a tuis praedecessoribus minus provide hactenus est omissum , cum et secundum humanam industriam id debere (deberes?) studio sissime procurare, ut ignem in remotis partibus extingueres, non nutrires ne usque ad partes tuas posset aliquatenus pervenire. Rogamus igitur imperialem excellentiam , monemus, consulimus et hortamur quatenus quidquid super his duxeris statuendum, operibus nobis et non verbis duntaxat studeas respondere , quia nos dilectionem quam ad te habemus in opère demonstrare curavimus et affectu. Disposuimus autem nostrum
propterhoc nuntiumdestinare; qui si forte tardaverit, tamen non tardes super hoc nobis sicut expedire cognoveris respondere. — t Datum Laterani, XVI Kal. Decembris. » (Migne, t. I, Lettre 122 du liv. V, col. 1123-1125.)