S. BASILE
Video equidem te generosum equm esse, sed agitatura tamen facere melius. Hiuc epistola pro codicillo plenior : respondi ad literas Pitheo datas et a te responsum expecto, qu»nam illa sit academia,
ÉCRITS DE RAAIUS
de qua Freigius vestcr ad me scripserat. Liberalitas tua erat illa quidem mihi minime dubia, sed tamen grata jucundaque accidit. Verum jam pridem didici praeclarius esse largiri quam accipere, neque quamdiu a me ipso impetrare potero quidquam cuiquam debere constitui : neque mihi quisque ingratus fur rit , qui tali civitate gratus fuerit ; et si me quis amet , ego illum vicissim redamabo. HabebisGrynaeo gratiam nostro nomine. Habitatio (cum a patria discessi) nulla mihi gratior quam Basile» accidit , neque hominis malevolentia benevolentiam mihi charissimae urbis depositurus sum. Pestis Gênera nosexpulit neque tamen levimetu : bisenim jam hospitium propterea commutaveram ; tandem veritus sum , ne tertia commutatio roajorem pensionem expeteret. Itaque licet œgre ab amicis dimitterer, attamenut amicum ipsis conservarem, Lausanam profugi, ubi erudita Marcuardi, Samuelis, Divitis et reliquorum professorum consuetudine otium oblectamus. Frederico miror quid accident; viaticum ei Nonbergse donaveram , quo Basileam perveniret. Typographo Genevensi quaedam imprimenda dederam , sed pestis typographiam typographo correpto disturbavit. Scribam ad te proximis literis, quid illic acciderit. Theatrum absolvi gaudeo; de Hippocrate bene sperato : salva enim bibliotheca est , et Lutetia Genevam senatus judicium ad me perlatum , quo iatruncutus il le (qui in nostrum Pneleum invaserat) ejectus est. Patriœ nempe hic amor etiam absentes solatio non mediocri nos affecit. Brandmulerum tilulo doctoratus abstinuisse quid sit non intelligo : amo ingenium et mores hominis, et ei litulum majoris doctoratus exopto. Si legatus Bellevraeus redierit, aut ei quispiam successerit, Solodurum veniam, et forte Basileam excurram. Rescribe interea de rébus omnibus , sed imprimis de M. Peresio , quem es obiitus extrema epistola. Audivi Paiernam nuper venisse ; saluta igitur Ipsum meo nomine quam plurimum et amicos cœteros. Res gallica toto belli hujus miserrimi tempore nequaquam nostris secundiores fuerunt. Signa veteranorum nescio quot profligata sunt a nostris apud Xantones, eorumque duces capti; Biterrae oppidum in Narbonensi Gallia captae. Ab admiralio consimilia circumferuntur, sexcentos Helvetios caîsos esse nec Francos pauciores. Moneo iterum ne obliviscaris Freigium : ad eum literas rescripseram , quas cum tuis in cluseram, ut ante perlegeres quam ei redderentur. Vale. 42 Cal. Aug. 4570.
Tuus Ramus.
(Même remarqua.)
CLAR1SS. GR.1X.E LINGILE PROFESS. TH. ZMNGERO S. DASILE.E.
Statuo hebdomadc ista Lugdunum, deinde Lutetiam proficisci. Nos laetissimis de pace confecta et publicata nuntiis pene obruimur. Itaque tantum de comitalu solliciti sumus, ne lot fluctibus erepti, sedataque tempestate, in praedones incidamus. Absolvero bac hebdoraade logicam àxpàw , quam magna celebritate et frequenlia hic adhuc habui. Saluta lectissimam conjugem tuam, et filiolum meum ineolumem servato. Saluta Brandinillerum, Amerbacbium , Platerum, Boinum; neque in ista salutatione Hospinianum nostruni praetermittito , mementoque ut Lutetiae sibi amieura fore persuadeat. Vale. Lausanae, 5 Cal. Sept. 4570.
Tuus, meritoque tuae virtutis tibi deditus,
P. Ramus.
(Môme remarque.) #
CLARtSSIMO DOCTORI S. GRYNJEO S. RAS1LEJÏ.
Scripsi ad te proximis diebus superioribus, et iterum scribo, quoniam de pace facta et publicata laetissima sunt omnia, ut tu proximo post nundinas tempore de editione Halaceni et Vitellionis cogites. Scripsi ad Fridericum : vos fontibus abundatis, ne quid a Baccho de homioe timeatur. Admoneo per epistolam, ut sese contineat : necessaria vobis ejus est opéra in corrigendo, secus mendosiorem Vitellionis [editionem?) facietis quam antea fuerat. Una res hominem continebit, quod laudem an [helat] *, quam sibi non exiguam videt in talium authorum publie [atione] esse propositam. Si prelo commissuri estis, miuite ad me [plaguiam] utriusque , tum Halaceni , tum Vitellionis. Pnefationes esse [oportet] nomine Reiseneri, sed earum Aristarchus esse cupio. V [aie]. Saluta Episcopium.
Lausannae, 5 Cal. Sept. 4570.
Tuus, meritoque tua; virtutis tibi deditus,
P. Ramus.
(Autographe conservé à la Bibliothèque publique de Bàle.) * Lacuna deficientis charta:
ÉCRITS DE RAMI'S
THE0D0B0 ZUINGERO, CLARtSSIMO PROFE8SORI GTHMCJE LIWGILE IN ACADEMIA BAS1L1ENSI. BASILE M.
Accepi abs te crebras literas, quibus adhuc nihil respondi, ut tuam diligentiam confitear et meam una negligentîam accusem. Sed certe caussa haec nihil respondendi fuit, quod amicos non libenter facio calamitatum mearum participes. Sic enim tibi persuadeas velim, me maximis et acerbissimis Ouctibus antea jactatum esse, sed nunquam neque acrioribus neque indignioribus fuisse exercitum. Lupi duo faraelici et rabidi oecupaverant alter gymnasium Prœlleum, alter professioncm eloquentiae et philosophiœ , quibus molestissimum erat tam suavem bolum eripi e faucibus. Itaque luporum istorum Utulatu relique nostri nemoris 1m stuc commotae, leones ctiam et pardos in me unum concitarunt, tanquam P. Ramus voce quin etiam vultu quidam magus el ineantator esset, qui si in publica cathedra audiretur vel conspiceretur, subversurus esset protinus romanam gentem : et quidem tantum ista calumnia potuit apud eos qui rerum potiuntur, ut régis nomine diploma publicaretur, quo générât i m omnibus evangelium profitentibus interdiceretur publica privataque cujuscunque artis ac scientke professione et institutioue : sic ut patri liberos in palerna religione domi instituere non liceret. Quid quaeris? Tum certe vehementer afflicti jacuimus non tam privata quam publica indignitate, fracti tamen animo aut desperati ncquaquam fuimus. Ad regem saepe supplices accessimus et docuimus hommes quosdam publics pacis inimicos ejus autboritate insolenter abuti ; me per annos viginti et patris Henrici et fratris Francisci et ipsius stipendiis libérales artes sine ulla vel inertiae vel negligentiae culpa professum esse : imo vero cseteras professiones a Francisco avo fuisse instilutas , meam solam a pâtre Henrico. Itaque rogavi, ne quod pater ad ornamentum regni sui fecisset , id a filio sublatum tali prasertim de caussa diccretur : invidia religionis haec omnia fieri , denique e pacilicationis edicio capita quatuordecim diplomate isto deleri. Haec eadem reginam matrem docui, prœtereaque exposui quanto praeconio per orbem terrarum laudes ipsius in Proœmio mathematico praedicassem , neque modo talem infamiae notam prœconi suarum laudum inuri , regiam mercedem ac remunerationem esse ; cumque in peregrinalione germanica pleraque ad ornandam ipsius bibliothecam mihi perspecla et
observata narrassem, adjeci etiam illud, ne Henrici régis raarili professorem malevolorum oblrectationi atque invidise tam misère côiîeulcandum dederet. Hic pereulsi animi signum agnovi, et tamen regii eoneilii deeretum opponebatur : tandem proposui, si vox lam lormidabilis esset quam ab adversariis Hngeretur, manum ab ista accusatione innocentem superesse : itaque rex nobis imperaret artium liberalium reliquam conformationem : descriptas enim adhueessequinque primas artes : et in Francia esse ingénia pleraque nobilia eapaeia disciplinarum omnium, quibus propter externarum linguarum diflicultatem privarentur : ideoque profcssori tôt annorum lâboribus velut emerito etiam istam patriam institutionem mandaret. Gallos ante Csesaris adventum omnes libérales artes indigenas habuisse , Gallos iterura gallicas artes habituros esse. Hiec oralio régi et regina; placuit. Itaque ad emeritae mililûe vel honorem vel consolationem stipcndium nobis conduplicatum est. Poiesias etiam faeta npminandi gymnasiarchi quem delegero, ordinariis inlerea fructibus reservatis. Denique perspieis maxima invidorum et malevolorum importunitatc otium nobis cum dignitale compara tu m esse, et quidem olium, qualc tranquillis et pacatistemporibus vix optare, nedum sperare potuissem. Calderinus nostrae contentionis pleraque vobis ex|)onet, quse epistola non capit. Hippocratem, simulatque reliquias naufragii bu jus quarti recollegero, requiram et si supersit ad te mitlam : imo vero quod solicitai s a regiismediciscœpi, ut habeas accuratius exemplar et a Gpupylo diligentius emendatum omnî gralia et prelio contembm perliciamque, utdiscipulum magistro charum esse sentias, quanquam in boc discipulus tuus esse cupio. Saluta uxorem tuam cum liliolo , amicos Basilienses omnes, Amerbacbium, Brandmulerum , Coecium, Urstitium, Bohinum, Guarinum, Pernam : moneto Hospinianum, ut a tetricis musis ad mansuetiores aliquando rcspiciat. Scribo ad M. Peresium, ad F. Platerum, ad Grymeum et Episeopium, quibus ista omitia communicabis. Vale. Lutetiae... Mart. 4571.
' Tuus Ramis.
Adjunxi literis tuis fasciculos duos, allerum ad Platerum , alterum ad Gesnerum : curabîs redditos, et de tua diligentia rescribes.
(Même remarque que pour la lettre 3.)
ÉCRITS DE RAMUS
JOANNl STURMIO, CLARISSIMO ARGENTINENSIS ACADEMIJ5 RECTORI, S. ARGENTINE.
D. Rassius millet ad te semina quae postulas, unàque epistolam, opinor, earum facultatum interpretem et nuntiam, quae seminibus continentur. lia vides te non solum muneribus donatum uti cupiebas, sed amico auclum , qui libi aliis in rébus emolumento atque ornamento esse posait. Est enim homo cum doetrina liberali et virtute rara praeditus , tura animo promptus paratusque ad omnia amicis officia studiaque praestandum. Itaque non dubito quin ad eum rescribas et amicum talem imprimis amplectare. Quod tu arbiter tam magnifico de nobis arbitrio Alsatiam ramusculis eompleas, facis tu quidem, pro tua singulari erga discipulos bumanitate, Inusitatum nihil, sed tamen nobis perjucundum perque gratum, cum videam a doctoris aetate, non tam annis quam honestorura studiorum honoribus palmisque exacta redundare, unde etiam discipuli exornantur. Rumor est regem Luteliam brevi rediturum j tum sperato apud reginam Navarrae, apud admiralium me negotii tui procuratorem futurum. Vale. Lutetiae.
Tuus Ramus.
(Le retour du roi, dont il est fait mention par Ramus, eut lieu le 6 mars 1571 : ce qui donne la date approximative de cette lettre. — Autographe. Bibliotb. du Séminaire protestant de Strasbourg, Epistol» autogr. sœc. XVI, vol. I, n» S50.)
B. ARETIO, CLARISSIMO THEOLOGO , S. BERNJ5.
Scripta jam epislola , litera tuae mibi redditae sunt per adolescentem Friburgenscm : itaque prolinus ad Nicolaum Domeum Rassium veni, ut hortulos luos fonlibus suis irrigaret. Homo est non solum doctus in physicis, sed in vita et moribus perbumanus, chirurgus regius régi nostro et aulicis propter insignem peritiam artis carissimus. Hune libi propter ingenii tui consimiles dotes amicum fecl. Scribit ad le, et semina ad le miltit generum variorum. Itaque benevolum animum animo quoque benevolo suscipies et coles. Vale. Cal. Aug. 1571. Lutetiae.
Tuus Ramus.
(Autographe. Bibliothèque de Zoflngue. Epist. Reformât., t. I, p. 184.)
HENRICO BULLINGERO , SINGUIARl THEOLOGO , 8. TIGURt ,
Scripsi ad D. Gualtherum 1 de quaestione a ministris per Galliara agilata. Ecclesiastica est disciplina, quae antea per senatum e ministris, senioribus, diaconis compositum administra ta est ab anno 4559, cura interea reliquus populus administrationis hujus nonnibil conscius fleret in gravioribus praesertim caussis, ut in decisione doctrinae et disciplina, in electione senatorum, in excommunicatione fratrum. At nunc nuper Rupellana synodo tota juris bujus dictio ad solos ministros propemodum est reducta, exclusis a senatu diaconis, senioribus ad unam delictorum inquisitionem restrictis, ut soli tandem ministri de doctrina, proptereaquede disciplina statuant, abrogent etiam baereseos caussa ministro ministerium ipsum, et quidem ecclesia prorsus inconsulta, et pleraque alia : ut propemodum Genevae tierl solet. Sed inter cetera damnatorum haereticorum uomina recensentur ii, qui ecclesiasticam disciplinam abolere eu pi uni, eam confundendo cum civili gubernatione et politia magistratuum : item recensentur ii, qui in S. Cœna nolunt admittere vocabulum substantif : quo loco cum planum sit Tigurinos Helvetiosque omnes comprehendi, valde miratus sum (quod quidam pervulgarunt) a vobis per epistolam haec omnia coroprobari : memini enim qua3 in vestris libris de his rébus legerim, quaeque a vobis praesens didicerim,quam vobis hoc nomen infaustum atque ominosum videretur. Rumor hic preterea percrebuit, D. Gualtherum (cumquœdam hujus argumenti publicare cogitaret) deterritum a quodam aut certe retardatum esse. Hoc totum quid sit, scire vehementer aveo: nec enim adduci possum, ut haec de vobis credam, quorum perpetuam in synceritate religionis et aperta verltate constantiam semper admiratus sum. Synodus inlnsula Francise (sic enim provinciam Lutetise circumvicinam nostri Dominant) celebrata, paullo liberius de toto disciplina? génère staluit, et ad singulas ecclesias remisit, ut ab omnibus tantum negotium maturius et accuratius disceptaretur : quin etiam, ut ad vos et ad omnes vicinos populos Evangelium complexos scriberetur, vestraque tanquam suffragia rogarentur.
Thesis igitur est, non de quotidianis et ordinariis caussis (qus sénat ui sine controversia conceduntur et committuntur) sed de
* Vide banc die xxiu jnlii 1572. datam.
ÉCRITS DE RÀMUS.
publicis illis in decisione doctrlna? et disciplina? , in electione et destitutione, in excommunicatione et absolutione, utnira primo sit ecclesia? tolius* statuere, deînde separati senatus approbare, an contra (sicut adhuc in Franeia factum est) primo sil separati senatus statuere, deinde reliqui populi quid statutum sit edoeeri, non ai judicet, sed ut assentiatur, si probet : secus, ut intercédât, et tamen senatus de hac ipsa intercessione judicet. Pro prima qusestione profertur ciaves ecclesiaî a Christo datas esse, primo per manus Pétri, XVI. Mattb., ut Augustinus aitHomilia in Joannem L; deinde per manus discipulorum omnium, Matth. KV1II. et Joan. XX; denique communi omnium fidelium nomine, cum Cbristus ipse profiteatur (Joan. X) : Ovium esse de voce boni pastoris judicare, clinique sequi, contra distinguere vocem mali pastoris, et ab eo refugere. Quo modo constat a tota ecclesia de circumeisiope discep un uni esse, Al- t. XV; Matthiam, diaconos, seniores electos, An. I. VI. XIV;posftremo a Tertulliano, Cypriano, et pie risque Patribus eandem disciplinam a Gbristo ad annos fere trecentos observatam. Ha?c sunt prima? partis fuodamenta. Contra autem qua? reponunlur pro senatus supra ecclesiam principatu, ut ecclesia? nibil hic sit, nisi erudiri et assen- Uri, Hbro De confirmatione disciplina? inscripto, et gallice publicato l , continentur : falsa illa quidem, aut certe nihil concludentia, sed tamen nixa aulhoritate ingeniosorum hominum, et in vulgus gratiosofum, qnibus ideirco difficilius sit obsistere.
Atque ha?c thesis est de disciplina. Contra autem substantiae et substantialis vocabulum ha?c duo a doctis opponuntur, primo esse ineptum ad significaudum veritatem phantasmati oppositam, et verumfalso contrarium, qua? tamen signifieatio a suis authoribus prxtexitur : quia signiûcatio illa plane sit inaudita, verumque multo latius pateat quara substantiale. Secundo, quod impietatis latebram contineat : quia euro sit eadem çonjunctio Cbristiani.cum suo Christo et per solam lideru, et per baptismum, et per cœnam, attamen in duabus primis conjunctionibus verbum substantia? et substantialis est inauditum, in tertia taro arcte défendeur, tanique mordicus retinetur, ut nihil propius sit, quam eum çonjunctio per cœnam substantialis dicatur, çonjunctio per solam fidem baptismum [aut] non dicatur, illa vera, ha?c utraque inanis et falsa videatur. Quamobrem, vir prœstantissime, vides qua de re sententiam rogeris. Hue per Deum Opt. Max. tota mente incumbito. Au-
» Le livre de Morelli, sans doute. (V. Bezae Ep. XIII. Nov. 1571.) On voit que Ra mus était loin de l'approuver. Cf. plus haut, 1" part., ch. VIII, p. 247.
LETTRES INEDITES.
thoritas enim et tua et tuae eccleslaB maximum apud nostras ecclesias pondus subitura est, cum sancta libertate propones quae tibi spiritus Domini suppeditabft, site pro thesi, sive contra, sive etiam omnmo tota thesi melius aliquid et prastantius habeas? Memineris tamen J? rancicas ecclesias libertate vestris pares non esse, ut idem npbis omnino quod vobis conveniat. Hanc igitur implorantibus fratribus opem prastato. Debeo tibi privatim pro tuo erga me amore permagnam gratiam : fac ut publiée pro tua singulari erga pios omne* oietate immortalem debeam. Fœdus scis esse sanctum Francis et Helvetiis, sed fœdus corporum : perficito, ut sacrosanctum sit ani.raorum fœdus in sacra doctrinal et disciplina3 consensione perpetuum. Salutato nostro nomine Tigurinos fratres longe carissimos D.D. Simlerum, Gualtherum, kavaterura, Wolpbium, Stuckium. Vale. Lutetiae, calend. seplemb. 4574.
• Tuus meritoque tuae virtutis tibi deditissimus
Petrus Ramus.
Ne forte caput synodi requireres, ubi damnetur confusio disciplinaî civilis et ecclesiasticae, et ubi vocabulum substantif rejicientes rejiciuntur, ad verbum subscrjpsi.
Sequitur articulus synodi Rupellaijai, post Haereticorum damnatorum varia nomina, Gentilis, Davidis, Blandratae, etc., cum de confessjone gallicanarum ecclesiarum mentionem fecisset :
• Praterea dicta synodus, confirmando XXXII. articulum dicta; confessionis, rejecit ac rejicit errorem eorum qui cupiunt abolere ecclesiasticam disciplinam, confundendo ipsam cum gubernatione civili et politica magistratuum. Condemnat etiam errores omnes ex hac opinione falsa profectos. n militer dicta synodus, approbando articulum XXXVI. dictae Confessionis, qui loquitur de vera conjunctione, quae est fidelibus cum Jesu Cbristo in Cœna, rejicit opinionem eorum, qui nolunt admittere vocabulum substantiae, comprehensum in dicto articulo, etc... Itaque omnes pastores, omninoque fidèles omnes admoncbuntur, ne quem dent locum opinionibus contrariis supradictis, quod in expresso Dei verbo fundamentum habet. »
Ropo te ut nobis respondeas, saltem capita quaedam breviora , quae brevi ad hanc quaestionem conventurae synodo proponantur, ut si quid postea latius a vobis elaborelur, argumcntum interea sit istud, quid a ypfois sperare alque expectarc debeamus. Vale iterum.
(Copie conservée à Zurich» Arcb. Ecoles. fig H JEpirt. |}I t p. 1300.)
ÉCRITS DI RAMUS
THEODORO ZUINGERO , GRjECâRUII LITERÂRUM PROFESSORI DOCTI8S1MO, 8. BASILE.*.
Misi ad te antea Hippocratem per Verselam : spero jam tibi esse reddftum. Mitto nunc epistolam ad D. Bullingerum , quam Tigurum fideliter et diligenter perferendam curabis : ac si quid respondeat, fac ut responsum per fidelem tabellarium ad nos Lutetiara in gymnasium Pralleum perferatur. Rescribo de editione nostrorum Opticorum : si Fredericus Basileam redierit, si quid omnino inchoatum sit. Snnt enini typographi vestri graviter ignavi. Saluta nostros Basilienses M. Peresium, Àmerbachium, Brandmillerum , Platerum , Boinum, Coccium, sed inter omnes D. Brandum.
Vale, 3 No. Sept. 4574. Lutetiae in Pnelleo.
Tuus Ramis.
(Copie conservée à la Bibliot. de Baie. On lit A la marge : Ex autographe quod adservatur in Bibllotheca a Theodoro Zuingero bœredibos relicta.)
THEODORO ZUINGERO, CLARISSIMO LINGUiE GR.ÏC.E PROFESSORI.
BASILEiE.
Bibliotheca mea nihil erat miserius , nisi tu succurrisses : pulpita locis omnibus erant vacua et inania; at posteaquamTheatrum partibus ta m variis explicatum Tbeodori Zuingeri dono accepimus, populus librorum occupasse vacuas sedes visus est , et bibliolhecam locupletissimam fecisse. Scribe ad nos, si noster Fredericus Basile» sit, omninoque quid agat Episcopius de Opticis ; sum enim de iis valde solicitus. Scripseram ad Fredericura ; nihil respondit : et ideo suspicor nescio quid accidisse, quod nolim. Quare libéra me quam primum ista solici tudine. Scribo rursus ad eum : literas et reddes, si vobiscum sit, ut nobis respondeat; sed tamen, etiam si responderit, scribito. Medi- ' eus noster de Hippocrate adhuc siluit, et videtur nihil esse concessurus. Si consilium mutarit , faciam te certiorem. Saluta nostros Basilienses DD. Peresium, Amerbacbium, Felicem, Boinum, sed praecipue Brandmilerum, monetoque, ut bono sit animo, conversionem rerum temporumque brevi successuram. Vale. Nonis decemb. 4574. Lutclise in Praeleo.
Tuus Ramis.
Saluta uxorera et filiolum. Reclude literas Frederici. AdmoneEpis-
coplum, si recudere volet e nostris operibus, ut me admoneat; mittam si quid emendatum fuerit.
(Biblioth. de Bàle. On lit à la marge : De eo ipso exemplari quod Petrui Ramus sua manu scriptum ad Theodorura Zuingerum miserat, quodque adservatur Basîleœ in bibliotheca a Th. Zuing. hœredibus relicta.)
TH. ZUINGERO, CLARISSIMO LINGUE G&ECjB PROFESSORl, 8.
