‹ Rapports sur la correspondance inédite des Bénédictins de Saint-Maur, adressés a s. exc. le Ministre de l'instruction publique et des cultesChapitre 5 sur 8 · LXVIII. Cum semper, etc · texte numérisé non relu

LXVIII. Cum semper, etc

Pudet me tam licenter abuti otio tuo , quod majoribus curis impendas. Sed hunianitas tua omnia ab te sperare jubé t. Omnia utique approbabit aut saltem excusabit. Reverendissimo et illustrissimo domino princîpi abbati humillima obsequia : plurimam salutem admodum R. P. priori ceterisque consodalibus nostris.

Luteci* Paris, prid. kaf. feb. mdclxuy, Dom Jean Mabillon a Hermano Shenk.

Admodum R* Pater,

Tœdet me diulurni silentii quod dndum ioter nos invicem intercessit. Sed quoties illud abrumpo y toties in caput tuum recidit. Nam dum rébus nostris attentiores sumns, fit ut te noonisi de studiîs nostris et de Hs quae ad ea pertinent, interpeilemus. Veruèa non ista haec aliéna a te puto, ut ad te etiam quodam modo spectare non existâmes. Ita enim ad rei publicae, presertim Benedictinae! commoda compara tirs a natura es , ut e re tua esse du cas quod studiis nostris convènire intelligis. Neque vero praefatione opusesse, ut ea cures, omnino persuasum est; ad id igitur venio, cujus gratra tibi scribere proposui.

Primum est quod te rogant sodales nostri, qui restituendo Ambrosio navant operam, ut librum de sacramentis qui in vulgatis Ambrosio tribuitur, cum vetustissimo codîce vestro conferre non graveris. Est autem idem iste codex quo usus es in describendis quibusdam homiliis, quarum exempium ad me superiore anno ad me transmisisti, qui codex ita incipit : In Christi nomint incipiant homiliœ sîve dicta S. Augustini, etc. Inter istas autem homilias habentur sub médium (ni fallor) quaedam homiliœ quàê libros de sacramentis constituunt. Ita vero inscripti sunt in codice vestro :

« Incipit prima die in Pascba.

• De sacramentis quae accepistis serinonem adorior, » etc.

«Item sequent :

« In diluvio quoque figurambatismatis, etc., » usqueadseptimam quae incipit ab bis verbis : « Alium psalmum David, etc. > Quod si id praestare possis, quaeso ut quam primum id per otiura tibi licebit, exsequi digneris, quoniam intercepta est ob banc collationem speratam editio. Quod si forte id propter alias occupationes tuas id non erit in tua potes tate, rogo te ut quantocius id nobis signifiées, ut editionem Ambrosianaiu persequamur. Non est quod te moneam ut si editos libros cum veteri codice conféras, nobis indices qua édition e Ambrosii usus sis, ut facilior sit variantium lectionum comparatio.

Alterum hujusce epistolae argumentum erit, ut cum Hilarii, Pictavorum episcopi, opéra propediem novis typis edituri simus, dispicias num aliqua quae nobis desunt in foriclis sive fondis vestris reperiantur. Sunt autem haec: Prœfatio in commentarium Matihœi; Liber advenus Valentem et Ursacium, Arimineosis etSeleuciensis synodi historicum çontinens; Liber advenus prœfectum Sallastium seu Contra Dioscorum; Liber hymnorum seu Mysterio» rum; Tractatus in Job; Commentarii in psalmos, a psalmo 3° ad i3° exclusive, et a i3° ad ôi exclusive, et a 69 ad 118, ac denique in postremum quem mutilum babemus. Si quid horum in vestris codicibus delitescat, pergratum erit, si hujus nobis copiam facere velis. Hac de re ad te scripserat noster Petrus Coustant , qui hanc Hilarii editionem parât l : sed una epistola visum est ômnia concludere ad vitandum naulum.

1 L'édition des œuvres de saint Hilaire de Poitiers ne parut qu'en 1693. Dom Coustant, qui la publia, était digne, par sa science et sa piété, d'être l'ami de Mabilloo. Né à Compiègne, en i654 , dom Coustant fut prieur de Nogent-sous- Coucy; il travailla à l'édition de saint Augustin, défendit la Diplomatique contre les attaques du père Germon , et passa toute sa vie dans une telle austérité, qu'il ne voulut jamais faire usage de feu, même pendant le rigoureux hiver de 1709. Son édition de saint Hilaire, qu'il dédia au cardinal d'Estrées, est fort remarquable, et par la préface nous apprenons que le plus ancien manuscrit des œuvres de l'évêque de Poitiers est celui du Vatican, écrit en Afrique, la troisième année du règne de Trasimond, c'est-à-dire en l'an 5 10, selon le calcul d'Holstenius*

Qùod ad res nostras attinet, Iter nostrum Italicum edimus, cum variis monumentis quae in illarum partium bibliothecis invenimus. De his certiora aliquando rescies.

Audivi reverendissimum vestrum senem ad superos abiisse, atque in ejus locum successisse amicum nostrum reverendissimum Sondratum, cujus electionem summo pontifie! acceptissimam fuisse. Gratias R. P. Priori omnibusque amantissiniis patribus vestris plurimam salutem ego sociusque meus Michael Germanus, qui te magnopere colit, obnixe apprecamur. Vale.

Tibi deditissimus

Fr. J°" Mabillon, M. B.

Lutetiae Paris, die vi junii 1 687.

Si dignaris rescribere, litteras tuas vel fasciculum dirigere poteris Lugdunum D no Anisson bibliopolae , vel domino Compain nummulario.

Dom Jean Mabîllon à Hermann Shenk.

Admodum révérende pater,

Jam fere duo menses sunt quod terogavi, ut prioribus bénéfices qtiae in me liberali animo contulisti, unam adderes gratiam, scilicet ut variantes lectiones librorum de Sacramentis, quae S. Ambrosio tribu un tu r, expectantique bibliotbecae vestrœ codicem mihi submittere non gravareris in gratiam nostrorum, qui novae Ambrosii editionis operam dare pergunt. At cum nullum abs te bac de re responsum habuerim , suspicor epistoiam ad te meam fuisse interceptam. Ea enim humanitas tua in litteratos ut a nemine te non exarari non feras. Tandem itaque gratiam novis litteris abs te peto, et quam citius responsum efflagito, quoniam jam proxime futura est editio illorum librorum de Sacramentis, quos cum véstro codice conferri etiam atque etiam rogo, notata editione, qua usus fueris ad banc collationem faciendam. Habentur libri illi, sed absque auctoris nomine, inserti in vetustissimo Homiliario vestro in-4° quod ita incipit : In Ckruli nomine incipiunt homiliœ sancti AugustinL Uno verbo ille ipse est codex quo usus es ad describendas bomilias non paucas, quas superiori anno ad me transmittere dignatus es. Inter illas porro bomilias continentur se-

ptem, quae sex vulgatos Ambrosii libros de Sacramentis efficiunt* Incipit prima die in Pascba : « De sacramentis quae accepistis, » etc. , usque ad septimam homiliam inclusive, qufe brevissiuia est. Quod si pr« temporis ottive toi angustiis id prastare non pôles, fac me rogo quantocius tuis Htteris certiorem ut nulla mora eii~ tionis Ambrosianœ indc afferatur 1 . Reverendissimum domina m abbatem et priocipem vestrum onini obsequio veneror; amantissitnos patres ex animo saluto. Vale.

Tuus ex animo Fr. Joh" Mabillon, M. B.

Parisiis, 19 sept. 1687.

Dirigantur littere Dûo Ànisson, bibliopolœ Lugdunensi; Dno Compain , banquier à Lyon.

Dom Jeao Mabillon à Hermano Suenk.

Révérende pater ac domine colendissime,

Àccepi postremas litteras tuas die 23 mensis superioris scriptas, atque una cum eis adjunefum fasçiculum qui continet notitias quorumdam ordinis npstri sanctorum et excerptum ,ex libro Alviseti de precedentia nostrorum super canonicos regulares. De bis omnibus gratias ago bumanitati tuae, qui nos solitis tuis officiis ac beneficiis prosequi pergis, tametsi adeo maie tuae in nos sedulitati respondentes. Mitto ad te per R. P. Glissere monachum Urbacensem, qui hue ad nos divertit, scripta duo a nobis édita de nostrorum praecedentia in comitiis Burgundiae 2 . Jamdudum noster Michael Gérmanus tibi plurima exempla primi scripti destinaverat. Is cujus fidei ea commiserat officio suo défait : punç qualicunque

1 L'édition des Œuvres de Saint- Ambroise, annoncée ici par Mabillon, est celle que D. Jacques Dufrische donna en 1690, en deux volumes in-f 4 , d'une beauté d'exécution vraiment admirable.

* Cet ouvrage, que Mabillon venait de corriger, est intitulé : Réponse des reUgieus bénédictins de la province dje Bourgogne à un écrit des chanoine* réguliers de la mime province, touchant la préséance, dans les États* Paris ,1687, ia-4*.

modo valorem supplere curamus. Prions scripti nulla jam exe tripla supersunt Posterions pleraqae jam sunt distribuât. Neque vero integrum non fuisset pluribus exemplis, id est grandiori fascieulo eursorem onerare. Nam sodalisille noster equis citatis itèr Simm peragit. Plura scribere volentem intercipit angustia temporis. Musei nostri Italici tomus secundus qui ritus Romanae Ecclesiae contrnebit modo sub prelo est 1 . Brevi subsequitur saeculum ordinis nostri sextum, si Deus nobis otia et vires concesserit. Utriusque operis et studiorum nostrorum eventum tuis tuorutuque precibus commendarnus. Plurimam tibi salutem mecum otTerunt noster Michael Germanus, qui Monasticon Gallicanum meditatur 2 , et noster Theodoricus Ruinartus 3 , qui et ipse tum Àctis sanctorum nostrorum illustrandis mecum operam navat, etActa martyrum primogenia in unum colligit. Vides quam perturbate ad te scribo , reverendissime domine, sed absit ut negligentiae in te meae id imputes. Nam qui te pluris Faciat, baud puto esse neminem. Vale, revend"* pater. ' . . . t '

Tui observantissimus Fr. Johannes Mabillon» M. B.

Lutec. Paris, nonisjunii 1686.

Dom Thierry Ruinart à Herman Skenk.

Admodum reverendo et clarissimo viro D. Hermano Shenk T. S. Theodoricus Ruinart. P. D.

Litterae tuae quas cum XXI divi Augustini Homeliis ad D. Johan^

1 Le premier volume du Muséum Italicum avait paru en 1687 ; le second fut publié en 1689. En tête de cet ouvrage, qui fut dédié à l'archevêque de Reims, Charles-Maurice Le Tellter, Mabillon plaça son Iter Italicum, relation dé tout ce qu'il a vu et trouvé d'intéressant en Italie, et où sa modestie n'omet que le récit des honneurs éclatants rendus partout à son mérite,

* Le texte du Monasticon Gallicanum, composé par Michel Germain, et qui devait former 3 volumes in-P, n'a pu être jamais publié. On ne connaît en France que trois exemplaires, dont un fort beau à la bibliothèque de l'Arsenal, des dessins qui devaient accompagner le texte de ce magnifique ouvrage,

* C'est en 1689 que parurent les Acta primorum martyrum, de D. Ruinart r

nem Mabillon transmisisti, eo absente mihi redditae sunt. Profectus quippe est in Italiam, ut si quid in ista regione antiquilatis monumentum forte delitescat, id in reipublicœ litterariae utilitâtem e tenebris eruatur. Hoc tantum iter maximi régis nostri nomine fieri procuravit illustrissimus Remorum archiepiscopus, dux cui ultimam suam de liturgia Gallicana elucubrationem ipse Mabillonius dedicavit. Ineunte mayo Mediolani versabatur, ubi non parum ex insigni bibliotheca Âmbrosiana profecit , ut ex ipsius lilteris ad me nonis mayi ex bac urbe datis, intellexi; non minera tamen exspectat ex Vaticana aliisque Romae bibliothecis. Postea sacrum etiam montemCasinum adibit, ubi aliquid ad ordinis nostri bistoriam profuturum dubio procul inveniet. Faxit Deus ut felicem exitum iter istud habeat. Ceterum , si quid eo absente Parisiis possum , me tibi ad omnia paratissimum credas. Intérim ago gratias quam maximas pro transmissis homeliis, easque non solum Mabillonis sed omnium nostrorum nomine refero , qui satis mirari non possumus tuam in exscribendis tractatibus diligentiani, summamque, quod sane majus est, in iis communicandis bumanitatem. Porro non erat cui gratias diceres de tuo nomine in quartum Analectorum tomum illato ; id tibi tum ob tôt suppetias praestitas tum etiam ob singularem quam erga Mabillonem habes benevolentiam , debebatur. De novo tuo beneficio cum prima occasione faciam certiorem, quem intérim ama, nieque bic domi ad sarcinas relictum.

Dabam Parisiis , monasterio Sancti Germani a Pratis, quinto calendas junji, anno i685.

Dom Massuet k Maurice Mûller.

Àdmodum révérende pater, religiosissime at clarissime domine.

Literas reverendae paternitatis vestrae, datas 3 februarij, reddidit mihi R. P. prior noster, et ut responderem mandavit. Quod vero id muneris nondum obierim , fecerunt tuip molestissimae

le savant collaborateur de Mabillon. Cet ouvrage, al remarquable par la préface et les commentaires, était le début de l'auteur, et il eafdemeuré son chefdVsnvre.

cime nova? edilionb, quam susccpi, librorum sancti Ireaaei episcopi Lugdunensis et martyris; tu m diligenlior, quae fieri debuit uiquisitio de librîs in scheda veslra notatis , commodiorique mittendi via, ut certum quid ea de re scribere possem. Facie qùideni ignota nobis est reverenda paternitas vestra; at ejusdeiu crdinisiiecessitudine, et inclyti roonaslerii fama et celebritate notissima est. Quanti faceret celeberrimuni toto orbe San Gallense nionasterium dignissimosque ejusdem ascetas piae mémorise Mabillonius nos ter, quamque gratiam eb ijs plus seniel inijsset, esse nosirum arbitror qui ignoret neminem. Quaniobrem eu m tanti viri laboribus ac studijs vicarius successerim 1 (rubore suffusus dico, quia nec erudilioni, nec pietati) , ejusdem sensus et afiectus plus caeteris in nie derivare debeo : lubens proinde et ex eedem animo vestri causa facere teneor, quidquid ille faciebat. Si quid est igitur, révérende admodum pater, quad opéra mea quatitula» çu nique usquani indigeas, eam in omnia tibi offero : et si quam deinceps familiaritatem per literas. ,. ngere niecum digneris; persuasuzu, quseso, habeas, id honorificum gratissiiuumque uiihi... «.as proinde t si quid est, quod me facere velis : totum me tibi addica.

Quamvis nihilduni ad R. P. Bernard u m Pez 2 mîtlere valeam, ei tamen inclusam bic epistolam spondeo, rne statim atque Irenaei naei, e pralo proxima aestale, Deo dante, prodituri^ solutus fue rina , facturura quidquid in me erit, ut ejus exspcctalioni respondeajoûL Jatn duduni, antevenientes ejus vota, encyclicas ad Gallicauaa. monasteria literas scripsimus, quibus inter alia plura* de ijsdem ea perçontamuc, quae ipse sciscitatur ex nobis. Cum au-

* Dom Jean Mabillon était mort le 27 décembre 1707, à l'abbaye Saint - Germain-des-Prés , entre les bras de D. Ruinart et de ses plus cbers disciples. Ainsi que nous l'avons vu dans une note précédente, il laissait inachevées les Annales de V ordre de Saint-Benoit, dont les quatre premiers \oluines in-folio avaient paru de 1703 à 1707. D. Massuet, chargé de continuer cet ouvrage, publia le V* volume, et D. Martène en acheva le tome VI, qui est le dernier.

1 Bernard Pez, savant religieux bénédictin, et bibliothécaire de l'abbaye de Moelck, en Autriche, auteur du Thesaarus anecdotoram, qui fait suite à celui de Martène, de la Bibliothcca asoelica, des Amœnitates litteraria, et d Autres ouvrages importants pour l'histoire de l'Église d'Allemagne. Il entretint d actives relations avec les religieux de Saint- Maur, dont il reçut et auxquels il communiqua des documents précieux pour les grands travaux d'érudition entrepris alors par le* ■bénédictins français et étrangers.

tem continuandis Annalibus ordinis noslri, pro demandata mihi provinciâ (durissima certe, ingenijque mei ac erndilionis tenuitale parum accommodata), operam dare licebit; tum Mabillonij scrinia diligentius inspiciens, commentariosque à diversis monasterijs vel jam missos, vel posthac mittendos accuratius expendens, si quid occurrerit quod ad R. P. Bernardi rem faciat, id exscribi et quantocyus mitti curabo. Spero vicissiin, ea tum ab ipso, tum a vobis non denegatum iri subsidia, quœ a nobis jure merito exspectatis; illaque omnia, pro bumanilate vestra, ad me transmit* tenda, quibus nionastûa regionum vestrarum historia ab anno Christi millesimo illustrari possit : qualia sunt fundationis monasteriorum origo el historia, privilégia et immunitates , fundatorum ac praecipuorum benefactorum nomina et dotes, abbatum séries , viri illustres, ac tum horum, tum illoruui precipua quaequë gesta, dies obitus , etc. ; quid memoria dignius in monaslerijs accident; antiqua, si quœ sunt, summorum pontificum, imperatorum, aut aliarum nobilium personarum diplomata; vetéra monumenta, sepulcra, epitapbia, inscriptiones et alia id genus , quœ annalibus inseri pro jure suo debeant. Sic mutuum inter nos commercium firmabit commune omnibus consilium promovendae, pro virili nostra parte, ordinis nostri gloriœ. Intérim prselo paratuin habemus quintum eorumdem Annalium tomum , cum decinio et pos* tremo Actorum SS. ordinis, quibus vivens suprematn roanum admoverat Mabillonius : dudumque subjectus uterque fuisset, nhi acerbioribus belli procellis vexa ta Gallia, ingravescenteque aiinona,bibliopolarumnostrorumrespene accise fractaeque fuissent. Sed brevi, ut spero, dabit Deus his quoque finem : tumque composais ac refectis rcbus nostris, libros tutius emittere licebit. Plures . sïquidem e nostris opéra pralo matura babent ; alter novam editionem operum S. Gregorij Nazianzeni 1 ; alter S. Basilij Magni : alter maximam Origenis Hexaplorum parteni : alter novam collectionem decretalium omnium epistolarum summorum pontiûcum, a prioris ecclesiae saeculis, usque ad eorum pontificum tempora, quorum epistolas collectioni suae inseruerunt

1 De la belle édition gi'ecque et latine dès Œuvres de saint Grégoire de Nazianze, préparée par les bénédictins de Saint-Maur, un seul volume a paru sur les trois tomes in-folio qu'elle devait avoir. Le Sainl-Basile , dont parle ensuite dom Massuet, est un rare et précieux ouvrage, qui fut publié, de 179 1 à 1730, en 3 vol. in-f\ texte grec et latin, par D. Garnier et D. Maran't.

Gregorins et Bonifacius; et alij alia, opportuno tempore publicanda.

Sed antequam huic epistolae finem imponam , duo sunt qu« rogare reverendam palernitatem vestram au si m. Primum ad id spectat quod ipse, révérende admoduoi pater, in epistola tua significas, plures a te servari Mabillonîj nostri lifteras. Quascii nique is ad diversos scripsit, undequaque colligimus , ut praecipuas quasque publici juris aliquando faciamus. Si igitur earum vel quas habes, vel quas ad alios San-Gallenses scripsit, apographum mecum communicare dignaveris, gratissinuim certe faceres, plu rimunique tibi deberem. Àlterum paulo diversum est. Paucis abhincannisGallus quidam, noniineÂunin, illustrissimi coinilisMercyensis coquinae pnrfecfus, obijt Isnae in Suevia, et in Benedictina ejusdem urbis ahbatia sepulcro conditus. Testamentum moriens conscripsisse dicitur, quo bonorum suorum parlem Benediclinis Isnensibus legavit. Vehementer autem cuperent ejus propinqui authenticum testamenti apographum habere, cum indice suppel lectilis quani reliquit; ac prœsertim rescire , ntun inter defuncti schedas occurrerit chirographus raille librar uni Gallicarum, ipsi débitarum, cujus etiaui apographum authenticum mitti sibi vellent. Itaque reverendam palernitatem vestram rogo, ut si hœc ab Isnensibus nostris vobis, ut puto, notissiniis, nec procul à S. GaUo dissitis ioipetrare queat, ad me transmittere diguetur. Maximam a defuncti propinquis inibit gratiam. Ignosce, quneso, révérende admodum pater, si qua prima vice ad te scribo , importunus evadam, Pergratum facias si eadeni libertate opéra mea utt veBs. Librorum, quorum in scheda meniinisti, indicem , cum assîgnato unicuique minori, quo vœneunt, pretio, reperies in charta exemptili. Su m , maxiina qua possum animi veneralione , > Révérende admodum pater, religiossisime ac clarissime domine, reverendœ paternitatis ac clarissimœ dominationis vestrœ,

Devotissimus et obsequentissimus in Chris to f rater et servus,

Fr. Renatds Massuet, M. B.

Pamijs io monasterio S. G«rmani a Pratis, die 7' martij 1710.

P. S. Quascumque literas ad m£ scribere voluerit R 4 * paternitas vestra-, inscribat, Domno Renato Massuet, presbytero et mtK nacho Benedictino abbatiœ Sancti Germani a Pratis.

* Parisijs.

Si quos forte Irenaei librorum mss. codices in bibliotheca vestra haberetis , idque mihi significare non gravaretur reverenda pateroitas, haud exigmim in me bcneficium conferret.

Adresse : Plurimum reverendo , religiossisimo et clarissimo domino patri Mauritio MûHcr, principalisac exempti monasterij Sancti Galli ordinis S. Benedicti in Helvetia Capitula ri, Ss. Theologiae professori, ac Bibliothecae praefecto, patrono colendissimo. Schweizerland.

A S. Galle.

Dom Massu et à Maurice Mûller.

Admodum reveréndissinie, religiosissime acclarissime domine et in Christo pater, amice et patrone colendissime ,

Hauddubium, quin mi rata, nisi et conquesta fuerit reverendissima paternitas et clarissima dominatio tua , quod posteriori epistolae tuœ nullum hactenus responsum dedorim. At mirari desinet, ubi noveris tuain illam epistolam, priusquamParisios accederet, effreni cursu per totam Helvetiam, Germaniam, Galliam, et quid non? cursitante cum ea libro, quo me donas, vagata fuisse. Cum enim datam die i4 aprilis lego, in manusque meas devenire video die 25 augusti, fasciculuin vero biduopost; quid aliud de tam longa ihterposita mora conjicere possum? Atqui incommodum istuc est. Si enim urgerent negotia quaepiam , pessum abire possent, antequam certi quidquam a vobis renuntiaretur. Hic certe quidpiam erat , quod si citius didicissem, in rem meam maxime fecisset. Sed quid ego ingratis a principio nihii meritum te incessam querelis? Expostulandum potius in cursoribus publias, qui testudinea tarditate tam importunas commercio nostro moras objiciunt. At tardius licet ad me periata sit epistola tua, tardius accepisse malim , quani numquam. Tuas enim in amiticiae pignus est, eo pretiosius, quo minus meritum. Quamvis Ànnalium nostrorum continua lio gravissimum sit onus humeris meis impositum, cui forte succumbam; susceptum tamen vel ob id unum mihi gratularer quod nectendœ tecum, ge&erosœ, si quis alius, indolis, eximiaeque virtutis ac érudition is homine , amicitne

occasio fuerit. Hanc, pro viriii mea parte, colam, officiisqtift meis , si quando , possim , magis ac magis conglutinare nitar. Intérim gratias aniplissimas pro munere, quo me ditas, refero; tuœ in me munificentiae et liberalitatis immemor numquam futurus. Priraus hic, puto, ingenii tui foetus est, vires suas experiri voleatis et maiora deinceps edituri. Ut enim quid de libro tuo sentiain , cum roges , candide , et ut amicum decet , proferam ; scribendi facultatem haud illiberali manu natura tibi largita est, assiduabonorum auctorum leclione excultam. Sed hic nonsistendum, atnice colendissime, nec in idea congregalionis Helveto-Benedictinae figenda labmim ac studiorum tuorum meta. Paulo vastiori campo te inferas velim, opusqae aliud quod aggrediaris et ingenio tuo dignius, et nobis utilius. Quant enim inclytae congrégation is tuae idea m an i mis nbstris informare studes, paulo contractior est, leviusque,quam vellem, argumentum attingit, quod et ipse fateri non duhitas. Quid si ergo revocato incudem argumenta, non iarn ideam, sed integram tum congregationis , tum monasteriorum ejus historiam, brevem quidem sed accuralam conscriberes? Diligenter enarraris unius cuiusque monasterii fundationis historiam; qui fundatores ac praecipui benefactores? praecipua ^uaeque éventa; viros seu pietate, seu scientia, seu alio quovis génère illustres, sépultures insigniores, abbates omnes ordine recenses, brevitersubjectis uniuscuiusque gestis; omnia chronolo giça série, atque methodo, simplicique admodum, qualis historiam decet , stylo ? Opéras pretium certe faceres. Praemitteretur vero sua cuique monasterio tabula topographica, aeri iustae magnitudinis incisa, ut tota illius figura praesens, loca regalaria , officinal etc., oculis distincte exhiberentur. Id opus ut aggrediaris, etiam atque etiam hortor: nisi tamen maius quiddam animo volvas, cui contraire nefas ducerem. Ignosce vero, si rei litterarm rudis et inexpertus, tibi doctiori, a quo exspectanda essent, consilia dare ausim. Sed facit ea, qua te prosequor, amicitia, ut quas tibi Deus opt. m. dotes indidit r obrutas manere nollem.

Doleo ex açiruo, quod citius non didicerim asservari in locupletissima bibliotheca vestra manuscriptum codicem librorum S. Irenaei episcopi Lugdunensis contra haereses l . Quippe cum ra-

1 Les regrets qu'exprime D. Massuet s'expliquent par l'extrême désir qu'il avait de donner son édition de saint Irénée aussi correcte et aussi complète que possible. Les œuvres de ce Père de f Église de France avaient été fort maltraitées

cissimi siut auctoris illius codices mss. is vester plurimuui forte, te adiuvante, inservirc potuissct adornandae et illustrand* nova», quae iam e praelo exire festinat, eortim librorum editiooi. Cum tamen anle duos abhinc menses prodire vix posait, aliquem adhuc e ras. vestro fructum colligere possem , si mea haec epîstola tempestive in manus tuas deveniret. Àbsit, ut ipsum ms. ad me transmitti vel rogem , vei etiani cupiam : quauti pretii siut eiusmodi monumenta salis novi, ut in manifestum discrimen tam longa peregrinatione âdduci nolim. Àt si pro tua bumanitate, reverendîssinie pater et amice colendissime , varias codicis illius lectiones , quam citissime fieri posset , excerptàs ad me transmit- 1ère clignareris, maximum certe gratiam a me inires, debitis eu m encomijs in fine operis praedicandum. Si hanc abs te virooptimo atque bumanissimo consequt pussim; rogo ut manuscriptum ab aliquo minus occupato, sed tamen accurato, conferri sures vel cum aliqua e Fevardentianiseditionibus, quae emendalior videbitur; vel cum editione Oxoniensi anni 1702. Si adsit; ne si cum Erasmi editionibus conferretur, errata iam à Fevardeatio autGrabio correcta, iterum improbo ac superflue labore notentur. Signifiées etiam, quaeso , an codex ille sit integer, nam inplerisque desuât posteriora quinque libri quinti capita. Gaeterum cum urgeaut temporis angustiœ, celeritatem supplex efflagito, et ut ita densetur scriptum, ut fascicuius instam molem non excedens cursoribus pùblicis facile commîtti, citiusque ad me perferri possit. Vides» amice, quam égregie tecum incœptem. Vix aliquis mihi tecum usus est et consuctudo, cum importunus studiis tui&ioterpellator aecedens pergravis tibi sum. Àt itriportunitatem hanc ulciscaris non tantum permitto, sed et rogo; et aliquid a me vicissim exigas, quo tibi me probare queam, mutuamque gratiam pro totis rependere.

Quod Mabillooij nostri epistolas ttim ad bonae memoriae Hermanum Schenck, tu ni ad al i os San-Gallenses scriptas sludiose conquirere et colligere dignaris, gratum omnino facisr gratissimumfacturus, ubi omnes, quascunque reperiri pbtuerint, collectas ad me miseris. Quidquid pecuniœ in scribas impensun*

par les précédents éditeurs, et le docteur Ernest G rabe, d'Oxford, emporté par f esprit de parti , avait morcelé le texte pour faire un anglican de ce pieux évêque de Lyon, dont le» écrits, rapprochés des temps apostoliques, rappellent les tra- " tfitifcris chrétiennes datas toute leur vigueur et toute leur pureté primitives.

noverim, sine moxa repraesentabo. Cum etiam quidpiâ ab Isnen» sibus nostris acceperis de coquo illo , nomine Aunin , de quo iam scripsi , per te significatum iri spero.

Intérim praecipuorum bibliopolarum Parisiensium catalogos tibi perD. Weguelin mitto. Et ne l^vior sit fasciculus, adiunxiprater duas satis élégantes Mabillonij imagines œre incisas, eiusdem vilae synopsin.quampaucis apte obi tum mensibus, patrio sermone, plaudentibus bonis omnibus, publicavit domnus Thaeodericus Ruinart 1 . Munuscula haec,Yenerationisin te mea? pignus, non ingrata fore puto. Eccui enim e Benediclina familia iugratum esse potest, Mabillonium, praeclarum eiusdem decus, animo interdum recolere? Linguam nostram tibi penitus ignotam esse non credo : saltem ignotam. esse nollem, pb multos qui gallico sermone interdum prodeunt libros; haud indignos, qui à te aliisque eruditis legaptur. In eodem fa$ciculo reperies epistolam à Bernardo nostro de Mon faucon scriptam contra jesuitam quendam An tuer piensem, nomine De Sollier, qui in chronico patriarcharum Alexandrinorum , quod postremo Actorum sanctorum tomo prœmisit , {eniere impugnavit aliqua y quae de sancto, Athanasio scripserat Montefalconius in vita S. Athanasij , praefixa novae editioni ejusoperum 2 . Epistolam autem hanc ideo ad te mitto, ut inseratur suo loco, quem indicabunt numeri, novae collectioni auclorum Gcaecorum, quam paucis abhinc annis evulgavit idem Montefalconius; quamque haud dubie in bibliothecam vestrâ inferri curasliç. Mitto denique piura exemplaria epistolae encyclicae, quam ad singuia congregationis nostrae monasteria scripsi; latino sermone idço exaratam , ut ad alia etiam totius ordinis mitti possit. Rêver en dos superiores rogo, ut mecum ea omnia communicare dignentur, quœ ad Annales nostros continuandos facere posse vîdebuntur,quaequesigillatim explico. Tibi, quaeso, sit exemplar, alterum reverendissimo admodum P. decano San-Gallensi , quem

1 D. Thierry Ruinart venait , en effet , de publier Y Abrégé de la vie de Afabillon, qu'il appelait son père et son maître. Cette biographie, jointe à la belle notice écrite sur le même sujet par IX Tassin , et à l'éloge de Manillon , par le judicieux de Boze, membre de l'Académie des inscriptions et belles-lettres, nous donne les plus intéressants détails sur la vie , les vertus et les œuvres du savant bénédictin.

* L'édition des Œuvres de saint Atkanase , qui donna lieu à la discussion élevée entre le Père de Sollier et D. Bernard de Montfaucon, avait élé publiée par ce dernier» en 1698, en trois volumes in-P\

ùomine meo irtaxima cum reverentia salutatum ores, ut pro etf , quo in ordinis nostri decus, flagrat studio, epistolœ meae preoes benignus audiat, votisque nieis satisfieri iubeat. Alia monasterijs vestrae* congregationis exemplaria mhtere haud necesse est : siquidem paucis ab hinc diebus misi quindecim cum alijs quibusdarn rébus expelitis, ad illustrissituum principem et abbatem Deserfrnensecn, quem rogareausus sum, ut per siogula congrégations vestrae monasteria distribui iubeat. Haud dubita, quïn pro sua m nos non semet experta benignitate faciaf. Unum etiam exempfar si miseris ad R. P. Placidum Weltin, priorem Petrohusij prope Corrstantiam, pergratum certe feceris. Caetera omnia, quaesote, reverendissime admodunï patrone et amice colendissime, prima data occasïone Viennam Àtrsfriae tutoet sine strorptibus Iransmtlti cures ad R. P. Ànsetmum Sehramb 1 monarcbumMel)icensem 9 qtri modo Viennae degit in doino Mellicensi, ut ea in alia Germaniae inonasteria distribuât. Jani ad ipsum ea de re scripsi , ut et ipse anteaad me scripserat. Is est, cuius epistoiam , scriptam ad pis memoriae Ruinartium nostrum , ad me misisti. Noodum quippe didicerat eius mortem : sed certior de ea per te factus, directe ad me scrrpsit, significaturus mittere se ad nos annales Mellicensés a se ciucubratos, et in lucem editos, cum alijs tribus libellas, quos omnes accepi, auctorique, ut par erat, gratias egi. Vir certe bonus est , studiorumque nostrorum faufor singulàris. Historiam suam ad sevcrioris criticœ leges haud qaaqoam exegit, pluraque libro suo inseruit , quibus carere facile potuisset : at multa hinc eruere licebit in rern meam; et utinam plures eiusmodi singulares monasteriorum caeterorum historias prœ manibus haberem, non modicum ex iis fructum colligerem. Responsuin ctiam accepi ab altero Mellicensi monacho, R. P. Bernardo Pez, ad quem epistoiam meam tuto et céleri ter (quae tua humanitas est) transmitti curasti. Is est, qui scriptorum ordinis nostri historiam medilatur. Plura habeo, nec contemnenda quas cum ipso cômmunicaturus sum. Iteratis epistolis promisi, fidemque liberabo statim atque absoluta Irenœi edilione per otium exscribere licebit. An ingenii vires argumento suscepto respondeant, haud satis scio : quantum ex litteris eius coniieere licet, sapit iudicioque valet; adhuc tanien invenis, namex annalibusMelIicensibus comperio, decem duntaxat abhinc annis professioneni mon asticam emissan: ab eo fuisse, Dnlctem, si quod aggressus est, feJi-

cem non haberet eiitum : nam e tiostris quidam , quidam eiiam è loogregatione S. Victor!, cum ad idem perlractandum arguraeotum sese accingerent, moniti a me iam ab alio occupatum esse, à proposito destiterunt.

Typis nondum subiectus est quintus Annaliuni nostroruoi , tnulta minus decimus Acte rum SS. ordiois nostri tomus. Nec aegre fero; plura nempe e Germania exspecto, parato Annaliuni tomo inserenda. Sed animuin adeo despondent iypographi nostri o ni nés et bibliopolœ, ut vix quidquam pnelo subiieere liceat, quamdiu truculeuta illa bellorum t empesta s orbem Christianum iactabit. Felices vos , qui in tranquiilo portu, ab eo tuti, aliorum discrimina securi videtis ! Saltem fratrum vestrorum mala miserati, ab irato peccalis nostris Deo, tolies invocalam, semperque fugientê, necessariam tamen périclitant! catholicae religioni pacem nobiscum exorate Deum; nam orbes nostras expugnant hostes, ea&dem occupant haerciici, errorisque sui veneno dudum purgâtas i ter uni ioficiunt. Si quid occurrat in catalogis, quosmitto, quod bibliotheca vestra dignum videatur , mittique hinc possit; ubi monilus fuero, confestim mittam, et quo mioori pretio conit» parari poterit. Nummus argenteus,quem patrio sermone vocamus un écu, vel un Louis blanc, iam valet quinque libras Parisiense* seu centum asses; aureus vero, vulgo un Louis d'or, 20 libras. Sed tamen frequentibus obnoxia est mutationibus monela nostra, ut quamdiu in eodem slatu perstitura sit, dici non possit. Is qui schedulam gallicam in epistolam meam immisil, mercator Lugdunensis est, nomioe Tiobus, qui négocia nostra Lugduni curât : cui proinde tulo committi poterunt quaecunque à vobis nûttentur, ut ille D. Weguelin committei, quae hinc. nûttentur. Dum tecum disserere non taedo, baud adverto, taedere te iorsitan posse Iam prolixi et maie conditi sermonis. Sed boni consulas, si quem dilectissiinum ac colendissimum amicum videre non lieet» nec unquam in hac mottali vita Hcebit, interdum saltem scriptis paulo fusius alloquar. Utinaui vero mea baec epistola a pravo, nec satis benedictino tuo exemplo discedens, gyrovagam non agaU nec per orbem temere vagetur, antequam ad San-Gallensem abbatiam perveniat. Vale, rev. adm. doctissimeque nec non amice sternum colende. Amici tui coram Deo semper, ad aitare pnesertim memineris. Su m nempe ex aniuio , qualem me verbis proiiteor, imo magis quam verbis exprimera queam.

ïibi devottssiinus, humiiiimus et ad ooraia paratissiinus servus ac oonfrater in Cbristo ,

Fr. Renatus MAssuEt , M. B.

Dabain Parisiis, in monasterio S. Germani à Pratts, die 2 sept, au. 1710.

Dom Massuet à Maurice Mûiler.

Reverendo adinodum patri ac clarissiiho domino D. Mauritio Mûlter, inclyti ac principatis monasterii S. Gatli capitulari ac bibliothecario, patrono et amico suo colendissimo , frater Renatus Massuet presbyter et monachus S. Germani à Pratis Parisiensis. S. P. D.

Diutina reverendam paternitatem tuam quiète frui passus sum. Te quidem forte non fcedebat : at me quietis impatientem jam tedet. Turbandi causa est, quod expetitia Mellicensibus nostris libri quidam Viennam Austrâe transmittendi sint; nec alia, turbida bac tempestate, tuta suppetat mittendi via» quam per Sanetum Gallum. Quare opem tuam, viroptime, implorare cogor, teque supplex rogare , ut sarcinae tibi per D, Weguelin mittendae curam, pro inuata tibi humanitate suscipere digoeris : quatenus Viennam. Austriae tuto traasmittatur , inscripla R. Patri Anselmo Schramb, Meilicensi (vulgo Môlck) apud Viennam domus praeposito; mutata proinde veteri inscriptione, quae nomen tuum prae se fert. Monitus a me D. Thiauly, institor noster Lugduni, vestro D. Weguelin sarcinam resignabit, solvetque pro vectura quaecumque solvenda erunt, donec ad S. Gallum perveniat. Aliam mihi Mellicio transmittendam habet sarcinam R. P. Bernardus Pefc, illius cœnobij bibliothecarius, tibi non ignotus. Hanc si reverendae paternitati tuas inscriptam mittat, uti missurum spero, iterum rogo ut excipere digneris, mihique per Lugdunum traosmittendae curam suscipere. Eo majoris mihi momenti est, quo libros et collectanea complectetur, quae de rébus suis mittunt varia Germaniœ monasteria, ad annalium nostrorum continuationetn spectantia, omninoqne necessaria. Quicquid vero sive pro meae , sive pro Mellicensis, sive pro aliarum quarumcumquc sarcina-

rum vectura* prejtio a vobis solvçtur, Lugduni confe&tim rependct D. Thiauly» Quare, aman tissime pater, si me te&un liberius agere sinas» eadem ta ljbertate u&us de expensa pecunia œoneri cures D. Weguclin , ut restitui posait, Nolim eaim vobis oneri esse, plus salis tibi jam gravis demandais negotijs* meis. Sed incommoda hœc parit betlorum ealainitas, quae eomruerrium cum Gerraaaia intercludit, aut tutum esse non sinit.

Quem effectuai eocycUca raea épis toi a tum apud vos, tumapud vestrates sortita fuerit, noadum didici ; à R. paternitâte tua libenter audirem. De San-Gallensibus rébus paucissima in scriniis meis reperi®, si historiae vestrae epitomen rns. exciptarn, quod vix quidquam prêter jejunam abbatum seriem continet. Unde si quis e vestris pauilo ampliora mihi impertiri dignaretur , niaxima ni à me et ab annalibus noslris gratiam iniret. Audio R. pa trem bonœ mémorise Joannem Egon, quoadam Augiae Divitis priorem, chroukon Augiense, tractatumque de viris illustribus Augiensibus conscripsisse. Si utriusque copiam facere mihi vellent Augienses nos tri , gratissimum me debitorem haberent, ciroclaque ck&ignaio ab ijs tempore summa cum fide, diligentia et cura remitterem, data etiam, si ila velifct, chirographi caulione. Tofurahoc tuo in annale* nostros, meoque ipsum studios atque provideutia committo atque commendo. Si quid vicissim opéra mea quantulacumque indigeas, totam tibi pridem addixi* Uerunique ex animo addico. Ea semper uteris, ut voles : paratissimus ad omnia sum. Vale, pater admodum révérende, amiceque imprimis colende. Fausta omnia tibi precor, ut et R» admodum patri Innocentio cognomine, collegœ tuo, forte et germano fratre, cui verbis meis multum salutem dices,quœso. Dabam Parisijs monasterio S. GermaniàPratis, vu kal. aprilis, an. mdccxi.

Dora Massuet à Maurice Mûller. ,

Maximum R*». rels me . ac clariss me due et pater, amice colendiss™* ac fidiss" 10 ,

Id postremis litteris tuis accidit, quod eventurum recte praevideram, nempe quod Parisios recta (via?) missae, citius, tutius ac minori sumptu ad me pervenirent, quam Lugdunum transeuntes.

Àt ut id de epislolis verissimum , non ita tamen de fasciculis hoc transmittendi*. Nulla quippe ttttior et commodior bis via, qoam Lugdunum. Hac proinde utaris, ut soles. Nondum tamen accepi eum quem mercatoribus San-Gallensibus comuiisisti; inimo nec utrum Lugdun um pervenerit, scio. Tantuni nuper schedulam ad me misitD. Rigaud, hujus urbis bibliopola, alterius cognominis Lugdunensis germanus , qua significabat accepisse se mitti sibi a B. P. Mauritio Muiter San Gallensi bibliothecario chartas quasdam mss. quae fascîculo niihi inscripto et Lugduno misso conchidebantur; rogare proinde, ut, cum fasciculum accepissem, sibi mitterentur quae ipsius crant. Errorem statim persensi, conjecique fasciculum tneum alicui ex Anissonijs aut Rigaldis Lugdunensibus commissnm fuisse, ut in libroruni, Parisios niittendorum sarcinaih immitteretur. Utut est, libros a te expetitos Lugdunum mittens , scripsi sciscitaturus quid rei esset. Cum vero libri tùi a decem diebus hinc discesserint , haud procul a Lugduno jani abesse puto. MQnilus institor noster eos Weguelino vestro tradel. Igitur in arcula lignea invenies quatuor lonios Perpetuitatis fidei circa Eucharistiani, in 4°, dignissimum opus quod a te plus semel legatar, cum maxime inter haereticos degas. Invenies praterea octo tomos in 4° novae editionis concionum patris Le Jeune; ooines gallico more rite compactos 1 . Addidi, quem cupiebas, prospectum operis antiquifatnm Constantiriopolit. quem in tertio, si benememini, tomo Perpetuitatis fidei inclusi. Solvi vero pro Perpetuitate fidei , triginta iibras gallicas; pro sermonibus patris le Jeune, quindecim; pro vectura Lugdunum usque très Iibras et octo asses; pro arcola denique, quindecim asses; quae juncta simol conficiunt quadraginta et novem Iibras cum tribus assibus r monetae nostrœ gallicœ. Gaudeo quod lingûam nostram intelligas : ctira ut in ea proficias, lahoris te non pœnitebit. Nihil novi, quod te scire juvet, nisi quod serenissima princeps, junioris Angliae régis Jaeobi III soror, vix decem et octo annos nata, variolorum morbo (gallice, petite vérole) ingenti bon or u m omnium mœrore absumpta est. Idem morbus regein ejus fratrem paulo an te invaserat : sed felicius, Deo sint gratis, cessit : nam tandem convaluit. Maxima

1 Les serinons du P. le Jeune, oratorien, qui eurent une grande répulation au xvn' siècle, étaient fort estimés de Massillon. Publiés à Toulouse, eu 1662 et pendant les années suivantes , ils ont été réimprimés de nos jours a Lyon , sous. ce titre : Le Missionnaire de l'Oratoire.

seinper pacis spes est : faxit Deus vana non sit, rebellesquc subditos vestros in officium cogat. Vale tu, amice dulcissirae, valetudinemque tuam, mihi pretiosissimam, cura diligenter* si de mea utcumque sollicitas fis.

Totus et ex aninio tuus

Fr. Renatos Massuet, M. R.

Parisijs, 25 augusti 1712.

Dom Massuet à Maurice Môiler.

Admodum reverendo, religs mo ac clariss mo dno ac patri Mauricîo Mûller, Fr. Renatus Massuet , amicus amico. S. P. D.

Pàucis te volo, amice colendissime , id unuin scilicet moniturus, charlarum fasciculum quem mihi mittere, prO tua humanitate, dignatus es, mihi tandem ab octo diebus féliciter redditunt fuisse. Superest ut méritas gratias agam tibi; referre paratus, eu m jusseris, opportunitasque sese obtulerit. Scriptum boni patris Egonis expendere nondum potui : expendam cum licuerit, ita affecîus ut non certe jurem in verba magistri, nec studio parthim agi me unquaui sinam. Jamdudum missos a me, quos expetiisti libros litteris ad te datis monui. Opto ut felicibus auspiciis ad Sanctum Galtum perveniant. Si quid expenderis pro exscribendo tractatu P. Egonis, vel aliud quidpiam pro me solveris, rogo ut tanlum de sumina mihi rependenda decedat , quantum satis erit. Si vero libri quos pro me emere rogavi, summam integram non solum absorbeant, sed et excédant; quod supererit, monitus, illico rependam. Vale, amicorum optime, meique semper coram Deo memineris. Dabam Parisiis in mon" S. Germani a Pratis vin idus maii mdcgxti.

Dom Massuet à Maurice Mûller.

Admodum R 4 ° patri ac domino Mauricio Mûller Fr. Renatus Massuet. S. P. D.

Mirer ipse quod nullum a me responsum acceperis, qui pro-

lixum salis âd quaesita tua idedi jam ab initio niensis Julii, atque nliud post acceptant a Parisiensibus numularijs eam quani Sca* phusiensibus numeraveras pecuniam. Utrumqiie responsum tibi intos iuscriptuin, R. P. Fintani Knoppfflin ùomen, pro more, exterius prœferebat. Quani Parisiensibus nummularijs apocham dedi de accepta a me suiuma 365 librarum et 10 ass. exhibebunt tibi Scaphusiani , immo et reddent si suam a le receperint. Ad eos enim spectat apocba mea, non ad te, qui aliam ab his accipere debuisti. Ut ut est, de pecunia nihil jam sollicitus sis, accepta est ; et quœcumque mittiiur per iitteras, quas vocant excambij, semper certa est, cum ij quibus inscribuntur solvendo sunt, quaKs est dominus Denis.

Quos expetijsti libros son quaesivi modo, sed et misi, non omnes tamen , sed quoscumque nancisci fas fuit. Sarcina hinc discessit die 3i. Julii, Basiieam a Dno Kônig missa Dnis Faitsch et Socin, sub bac inscriptione, F+K+ LibriBasle, quœ era* prions. Et tela cerata involuta est, et capsula lignea inclusa, ut ab omni huniiditate tuta sit. Nullam hic vecturae pretium persolutum fuit; neque enim id umquam solet D. Kônig, neque quidquam iode lucri fuisset. Satius est, ut negotium amice coniponatis cum DD. Faitsch (Fasch) et Socin, qui, ut probi sunt viri, mitius vobiscum agent. Ita monuit dictus Kônig eorum in hac urbe procurator. Gonetus semel tantum Burdigala edilus est, in.minoris formae volumina divisus, dudumque distracta sunt hujusce editionis exemplaria, adeo ut nulluni jam invenire possit. Nec magis Jbic occurrunt Mastrij Philosophia et Theologia , libri Veoety § in Italia, ut puto, editi. Lugduni fbr&itan inveniri possent. Ejusmodi merces scholasticœ jam apud nos obsoletae sunt. Solidioribus cibis, quam scholasticis tricis, assueti sumus; utipapi et vos assuesceretis, genuinaeque sauctQrum Patrum theologiae paullo majorera operam daretis. Librorum tibi missorum , cum uniuscujusque pretio, cataloguai habes in exemtili folio. Cum fixum ratumque sit apud bibliopolas nostros librorum recentiorum pretium, nihil diminui potuit. Obtinui duntaxat ut Annales haberes eo pretio quo habent nostre congregationis monasteria, quod omnium minimum est Caeteros si ipse emerem, eodem pretio eraerem. Chartae pretium plurimum auctum , opéra typographie» rariores et cariores, apertum jam cum exteris commercium, librorum pretium non parum auxerunt. Uno verbo, id pro te amieo meo-feci,

quod pro me ipso egissem. Schedas tuas, quas mibi dudum miseras, in sarcina reperies. lis uti nondum licuit : libros enim et schedas ordine quodain lego; tuarum tempus nondûm advenerat. Si proinde eas, vel apographum data occasione remittere velis, pergratum faciès, eu m sarcina jam discessisset, quando posteriorem epistoiam tuam accepi, datam 20. Julij, quos alios expetis libres mitti non po tuer un t. Exspectandurn donec alirs majori quantitate petas, adeo ut pondus sit saltem quinquaginta librarum; nec minus suscipere volant.vectores Basileenses. Vale, amicecbarissime, meliora tibi tuisque ex animo semper precor. Parisijs 7 a augusti 1713.

Dom Massuet à Maurice MûlJcr.

Admodum R do P. et Dno Mauricio Mûller Fr. Renatus Massuet. S. P. D.

Jam accepisse te puto, amiee colendissimé, postremam epistoiam meam, a quindecim circiter diebus scriptam, qua nuntiabani missam tibi librorum a te expetitorum sarcinam. Gonetus minoribus tomis distinctus, et Mastrius non mittuntur, quia ne unum quidem exemplar invenire potuit, nec inveniendi spes ulla est. Cœteroruni catalogum et pretium babes in exemtili sehedula. Quod attinet ad Biblia maxima patris de la Haye, jam carissima sunt, quia rariora. Unus habet, quem sciam, bibliopola Parisiensis, et quidem unicum exemplar in folijs, quod dimittere non vull nisi ter centum librarum gallicarumpretio. Immodicum certe pretium, ejusmodi libri valorem longe superans. Emere proinde lanti mihi religio est, nisi diserte a te jubear. Expende proinde quid magis e re tua sit, et jubé; certus me incunctanter pariturum, aliosque quos expetijsti libros simul missurum. Nihil tamen rescribas, nisi vergente ad finem mense septembri : quia bac ipsa die iter aggrediorTurones, Andegavos et Cenomannos, earum r&gionum archiva perlustraturus, nec ante finem seplembris Parisios reverti possum. Multis proinde te jam alloqui non possum; sed pluribus cum rediero. Intérim 4 vale, amice carissime, meque ac itermeumjugioratione Deo commendes. Parisiis, apud S. Germanum a Pratis, die ïk augusti 1713.

Dom Massuet à Maurice Mùller.

R do admoduoa palri Dno Mauricio Mùller Fr. Renatus Massuet. S. P. D.

Mallem, amice charissime , recta Basiieam scripsisses ad DD. Faetscbet Socin , quam Parisios. Eos enim necesse est ante omnia litteris tuis convenias, ut ab eis rescias, an facturant n° i5 (qua sarcinam tuaui concludi asserit D. Kônig) , sibi missam die i3* augusti, acceperiat : etpro responso tibi dato, dictum Kônig verbis et coram conveniri curabo f ut de creditis sibi libris , si minus occurrant, respondeat. Age proinde, quaeso, et diclis Faetsch et Socin scribe, omnia que suis numeris et characleribus désigna : boctibi primum omnium factitandum. Si enitn expectes ut sarcina tua, quam jam Basiieam pervenisse confido, tibinihil agenti Scaiïhusium mittatur, diutius certe exspectabis. Nec enim soient ejusmodi homines sarcinas sibi missas mittere : sed tam diu ex spectant, donec requirantur. Requireergo, niihi crede,quod tuum est, nec te pcenitebit : id longe brevius et tutius, quam Ktteras ultrb citroque Basiieam et Parisios scriptas exspectetnus. Haec pro temporis brevitate, alijsque, quibus nunc urgeor, negotijs dicta sufficiant. Vale, amice colendissime, meque amare perge. Parisijs, die 23 novemb. 1713.

P. 5. Excusatum , quaeso, me babeas si alienain epistolam tibi mittam, enixe rogans ut.ejus curam habeas. Qua enim Muram mitti possit, haud satis scio. Id a te lubenter discam, ut si quae aliae deînceps ad R. P. Studer, qui mihi prior scripsit, mittendae sînt, recta mittant 11 r.

Dom Massuet à Maurice Mùller.

Admodum R* P. Dno D. Mauricio Mùller Fr. Renatus Massuet. S. P. D.

Biduo citius ad me pervenit pecunia a te, amice colendiss*, per Scaffbusienses missa,quam epistola tua. Prîorem die Veueris praelerita , et quidem tempesti ve satis , accepi , «tatimque ad creditores

ttiosdelult,<|ui avidis manibus, ut recte conjicere potes, exceperunt, teque ab omni debito erga se liberum pronuntiarunt, parait oovis te debitis, cum volueris, obljgare. Quod li Itéra s tneas ad R. P. Benedictum Studer Marenseni mittere dignatus sis , gratiarn habeo. h me prior suis perhumane convenerat, cuittens abbatutn Murensiuna catalogum, haud pœni tendu nu Grat!as, ut par erat, hooesto viro refero, rogoque ut quœdam a me nolata paullofusius evolvat. Jussis luis parens scribo ad reverendissimu&i abbatem Rhenoviensem, cnjus et illustrem familial» , Gallis omnibus probe nolam, plurimi facio, et personam, ex ijsquas narras animi dotibus, ac rébus praedare gestis, suminopere veneror. Vide tu, au lice, ut epistolam dignissiino abbati ipsi o (Feras, suppléas quod forte déesse potest, certioremque facias neminem situ Massueto obsequentiorem «ac devotiorem et esse et fore. Miraris nihil aliud fere de San-Gallensibus a Mabiilooio narratum fuisse, prêter cer- 4amraa et turbas. Et quid aliud tam turbido rerum statu narrari potuisset, cuuiomnia susque deque misère miscebant et imperatorum furens avaritia et poutificum ipsorum ambitiosior zelus 1 ? •Siquidjucundius scribi potuisset, a vobis suggerendutn erat. Sed tacentibus vobis, deficientibusque scriptis monumentîs, cditis standum erat. Scio jamque scripsitibi, conqueruntur vestrates quod parcior de il lia, quam de Gallis , Italis et Hispanis mentio, Iniquacerte, pace vestra dixerim, querela. Ii sunt Germa ni pierique nos tri, qui récentes historias, chronica, etc., facile initiant, sed monumentis nul lis argumentisque historicis suffultas; adeo ut tota fides pênes auctorem. Si vero vel chartulatn , minimumque quodvis diploina mitterent, conclaznata pu tarent omnia; quasi Galli illico arma ta manu invasuri essent eorum bona. Hinc tota fere Germania obserata inanent eorum archiva, quae tota G allia et Jtalia nobis facile reserantur. Te vero, amice, sapientiorcm acticlîsque judicij esse puto, quam utpuerilibusejusmodiprœjudicijs vanisque phantasmatibus deludi te sinas. Majora proinde a te quam ab alijs exspecto, eaque re scripturumconfido, quibus tuta fides. Faxit Deus , id tibi per pacis otium felicemque pristinis larjbus

1 Par ce passage, ou dem Massuet justifie Mabillon d'avoir retracé fidèlement les troubles et les luîtes sanglantes dont l'abbaye de Saint-Gall fut le théâtre au moyen âge, le religieux bénédictin fait voir, en outre, avec quelle indépendance d'opinion il juge les événements de cette époque, notamment la grande querelle de l'Empire et de la Papauté.

re&titutionem brevi liceat. Hic erit, ul spcro, fructus paris quatti Gallos inter et Germanos jam reformatai esse crediinus. Audi vi hostes vcstros integram ablatorum cuni irnmobiliuni, tum mobilium restitutionem vobis offerre, unam negare redituum, quibus spoliati estis, compensationem. Iniqua quidem pacis conditio : sed, ut res vestrae sunt, non rcspuenda tamen. Qoid sperare lîcel? Ârmis, numéro et opibus privaient hostes vestri : bullas.brevia, indulgentias, similesque Romanae curiae merces facile affatimque mittet papa, sed nihil amplius : verba dabit imperator : rexnoster, diuturniori bello fatigatus, novum cum Helvetijs, socijs suis, non aggredietur, cum presertim abbati vestro non nihil infensus sit, quod issuum in Austrios studiumnon satis dissi mu lavent. Enitendu m proinde quacumquc ratione, modo non prorsus intoleranda, ut malaquae vos prcmunt eluctemini. Iterum proinde scribo, ac si illustrissimuni abbatem vestrum adiré liceret, hortarer, Hexisque genibus rogarem, ut plus aequo difficilem se non prebens dëjure suo, quaecumque possunt, remilteret, clarissimumque comitem du Luc, prudentissimum et expertissimum virum audiret, ejusque consilijs duci se sineret 1 . Aget is pro virili sua parte, ut féroces animos ad aequitatem revocet, et meiiora, quaecumque poterant, ab iis obtineat : sed is est rerum vestrarum status, qui ca sperare non permittat, quœ sperare victores possent. Haectu illustrissiiuo abbati, qua gratia apud ipsum vales, persuadere studeas. Maie certe tota Èuropa audiret, quod dolerem, si tenaciori ejus proposito bellum in Helvetia recrudesceret, nobileque S. Galli cœnobium sternum periret. Quid in comitij* in proximum mensem , ut audio, indictis sancitum faerit, scribas, quaeso.

Miror quod uobilis optimaeque iodoiis Helvetii adolescentis , nomine Wadkirch, familiaris tui, ne verbo quidem memineris. Is me nuper adiit, verbis tuis salulem mihi dictants. Excepi, ut par erat, amici mei amicum; pluraque de te sciscitatus, meam ei in

1 Le comte du Luc , a qui dom Massuet engage le prince abbé de «Saini-Gall de s'adresser, comme conseiller et comme intermédiaire, était ambassadeur de France en Suisse, et le même personnage auquel J. B. Rousseau, exilé de sa patrie, consacra l'une de ses plus belles odes. On comprend, du reste, que dans cette lettre le bénédictin français eberebe à faire prévaloir auprès de ses confrères de Saint-Gall des idées de conciliation, au moment où le traité cTUtrecht fendait la paix a l'Europe, Les raisons par lesquelles il démontre la nécessite d'un accomodement avec les protestants de Zurich indiquent une connaissance parfaite de la situation.

ortini operam obtuli. Eum sabbat o proximc elapso misi ad célèbre sancti Dîbnysij nkroasterium » iîtferis commendatittjs muflitùm , ut pretôosa loci citnetia^ regam sé{roI&a,aedtficia, attaque omnia, perteg ri a i curiositàte digna libère viderel. Discessurus rogavit, ut pfurimam tîbî salutem nomine suo dicerem. Va Je, amice optime* meque amane perge. Pariijs, die 18 januarij, anni 1714* quem tibi praleritis faustioiem precor.

Rhenoviani cœnobij ac loci topographkm nondum accepi.

Adresse : Admodum R do relîg mo ac clariss mo Dno D. Mauricio Mûller, ordinis S. Benedicti, sacra theologiae in Rhenoviensi mer nasterio professori patrono coleadiss . Rheinow.

Dom M«ssuet à Maurice Malien

Plurimum R do P. ac Dno Mauricio Mùller Fr. Renalus Massuef. S. P- D.

Sub nuper» hebdomadae finem accepi eiegantem, quam mtafoti, II* pater et amice ebarissime, monasterij Rhenoviensis iconographiam, donum ac munus reverendissimi et amplissimi ejusdem loci abbatis. Hujus lifteras omni humanitate plenas paullo ânte cufir tuis acceperam ; utrisque mire recréât as, sed prioribus aliquo pudore suffusus, quod tantus prœsui mecum sic agere dignaretur, uietipsescriberet, et eo modo scriberet, quo nuttas urbaùiôr. Totum certe me sibi me devinxit, nihitqoe mihi potins, quam ut méam in eum reverentiam, obsequijs ac officijs nieis, si possim, pdam faciam. Quod ut optimo abbati signifiées, pfctrimamque saflutemmeo nomine dicas, rogb. Novîssimam Rhenoviénsem icondgraphiam cum ea quam ipse œri ineidi curasti, conferenti mibi, non nulla baudque levis inter utramque occurrit disëffrûititudo. Vel in tua, ecclesia, nna turri, totumque monasterium pluribus éedificijs decurtatur, vel in altéra augetur. Quae eui praeferenda ait, significabis. Intérim repetam, quod jam plus semel dixi, me tibi missurumsemperqposcumquelibros expetieris, omnibusquejjussis tuis haudilliben ter pariturum. Moneo tamen librorum pçjBtium hic m dies, et quidem saepius ultra modum excrescere. Facit tum moneUe nostrae instabilitas , tum adventantium hue exterorum,

reformata jam pace, confluxus, qui pecunijs abundanles libres nostros quoquo pretio emunt, bibliopolisquesuperciliumaddunt. Pr« omnibus exteris clarissimum fratrein (nepotem 1 ) tauai et videreet amplecti ambirem. Et quid non agerem, si sese ferret occasio, in gratiam fratris (sic) amici mei? Sed is forte vel in extremis urbis suburbijs, vel in pauHo remotioribus Parisiensis agri villis cum cohorte sua commoratur.

Pacem Gallos inter et Germanos reforwalain, generaliaque comitia Badenam Helvetiorum indicta esse in diem 25 aprîlis, lum ad sollemnius firmanda cum principîbus Geraianis, quœprivatim inter imperatorem et cbrislianissimum regem acta sont, tum ad alia levions momenti quae supersunt, (inienda negotia, satis te locorum vicinia docuit 2 . Quam opportuna sit occasio de rébus vestris agendi, controversiasque vestras in ipsa Helvetia cotuponeodi, non ignoratis. Captabitis, pulo, nec prœterroittetis. Dam facietis quod vestrumest ut miSerijs vestris finis imponatur, de vobis ipse sollicitas* ut decet, pro virili mea parle hieper ainicos ago,utregios ministros vobis cbneiliem. Operam spoponderunt illi, seque cum ministris sic acturos ut jacentis monasterij patroeimum suscipere impellant. Quin et nobilissim.um.baro.neQi de Karg, amicum meum, serenissimiprinapisetelectorisColoniprois cancellarium et adBadensia comitia legatum, ipse coram conveni, eique tradito quod lu pridem miseras , apologetico scripto vestro, eaixe rogavi ul causam ipse vestram susciperet, ac tum per se , tum per, amicos pro virili tueretur. Spopondit fidemque suam liberabit vir optimus, et ad ardua quaeque negotia probe comparâtes» Sednecesseesset ut etipseBadani proficiscens nobilissimum bunc baronem nom in e meo adirés, San- Galle osium rerum statum expositurus, utlutius ac consultius pro vobis agere possit. Aliquem enim ex vobis ad eum Badenam , me monente, venturum esse promisi, qui quid agendum sitpleniusedoceat. Videergo facias quod faciendum esse res ipsa per se moneU Bénigne excipieris : nam vir optimus ac humanis&imus est, ac in totum ordinem nostrura mire propensus. Cum nobilissimus ille baro de Karg non nisi sub

1 Le mot nepotem est écrit au crayon au-dessous àtjratrem ( probablement de la main du Mùller) .

* Dom Massuet désigne ici le traité de paix qui, après celui d'Utrecht, fut ^conclu à Rastadt entre le maréchal de ViMars et le prince Eugène , «l ne reçu* a* •atification définitive qu à Bade > le 7 septembre 1714. ,

mensis aprilis finem Bddenam accessurus sit, salis est si iltuc proficiscaris sub maii initia, cum eum advenisse nuntiatum tibi ab amico aliquo fuerit. Faxit Deus res optatum finem habeat, desertosque lares tandem hilares et votorum compotes repetatis.

Consitium tuum in élucida ndis historicis S. Galii rébus plurimum probo, hortôrque ut susceptum impigre exsequaris. Non is es qui oonjecturis plus aequo tribuas , sed qui potius facta quœque legitimis argumentis ac historiés monumentis sufluicias. Macte proinde animo, nec iabori parcas. Tibi nec inglorius erit, nec mibi inutilis. Vale, amice mihi semper colende. Parisijs, die a S martij 1714.

Dom Massuet à Maurice MôHer.

Àdmoduin R do P. Dno Mauritio Mùller Fr. Renatus Massuet. S r P. D.

Si rébus tuis indormire me judices ex silentio meo, R d * admodum pater et amice colendissime, baud satis aequum de me latumjudicium. Utlitteras tuas accepi bibliopolis meis statim mandavi ut expetitos a te libros colligerent et compararent. Sed faciiius mandatur quam fit, tum ob eorum qui jam dudum editi sunt raritatem, quorum etiam aliqui Parisijs non occurrunt; tum maxime ob eorum, qui in foiijs emti (?) sunt, et quos compactos habere vis, çompingçndi difficultatem, nunc quam alias longe majorem. Crescente jam librorum numéro, decrescunt opéra? , et, quod molestius, deficiunt vitulinae pelles, quas rariores effecit mortalilas quaa in pecpra desa&viit. Quo fit ut quisquis bibliopegis conv piogendos libros mandat, et pecunia munitus. accédât et patientia; bac ut moras ferat, illa ut duplicatum compactions pretium solvat. Adde auctum ultra modum charte pretium, et monete nostrae instabililatem commercio infestissimam, et vide si libros vili pretio comparari possint. Et tamen emendi furor omnes invadit, nec. de pretio cura eat, modo baberi possint. Nuper conquerebaris Acta sanctorum ordinis noslri carissima esse : eme jam, et vix trecenlarum librarum pretio habebis 1 . Ut ut est, statim atque corn-

1 Par ce passage , et par beaucoup d'autres de la correspondance de dom Massuet, on peut voir quels curieux renseignements cette correspondance présente pour Pliistoire de la librairie, qui est comme l'histoire matérielle de la littéra-

pax;ti erunt libri quos compactas babere cupis (sub hujus bebdoroadae spondentur) mittentur qui repérai potuere; quorum omnium cataiogum et pretium simul utittam. Tauiisper adbuc dures, qiweso : facio quod poasum, non quod volo. Dfe ijs. alias accuratius : bœç modo salis, ne moras impatientius farte feras.

Haud necesse erat ut illustrissimum baronem de, Karg-, de rébus vestris jam aatis a me premonitum, nova epistola convenu rem : sufficiebat ut vestrum quispiam eum nomine naeo adiret. Cum tamen eum epislolam a me habere velis, nou certe djmegabo. Ëam, si gallice sciât, cum legeris,pro moreobsiguabis, et aut tu ipse reddes, aut per alium quempiam e vestris reddi curabis. Intérim bic ministros regios urgeri euro, ut res vestras nomine régis Gallicis legatis commendent. Sub comitiorum finem hinc Badam profecturum marescallum de Villars rogari per eminentissimum cardinaiem Estraum, abbatem nostrum, curabo, ut ipse res vestras cordi habeat, et ad optatum finem perducat 1 . Vale t amice colendissime, et plurimam, eamque reverendissimani salutem optimo ac reverendissimo abbati nomine meo dicas. Parisiis, die là maij 1714.

Dom Massuet à Maurice Millier.

Mon reverend père,

C'est pour vous obéir que je vous écris à la françofse, et en notre langue. Vous ne sçaurtez mieux faire que de cultiver celle-ci, par rapport à une infinité de bons livres qui y ont été écrits, et qui peuvent vous estre dune grande utilité. Si néanmoins vous trouvez que mes lettres en François vous causent te moindre em-

ture. On apprend, par exemple, quelle était: la valeur toujours croissante des livres au commencement du xvni* siècle, malgré les malheurs dn temps., les désastres de la guerre de la succession d'Espagne et fe terrible hiver de 1709. « La fureur d'acheter des livres, écrit dom Massuet à son correspondant de Saint-Gall, s'est emparée ne tout le monde, et l'on ne s'inquiète pas du prix, pourvu qu'on acquière ce qu'on désire. Ainsi , les Actes des Saints de notre ordre sont devenus si chers, qu'on peut à peine les obtenir au prix de 3oo livres, t

1 II est -facile de comprendre quelle influence pouvait exercer sur le maréchal de Villars, partant pour les conférences de Bade, une recommandation telle q«e celle du. cardinal d'J&sirées, ancien ambassadeur de, France, personnage très-versé dans les questions diplomatique*, et porté naturellement, comme, abhé de Saint*

barras, au premier avis je reprendrai le latin, J'ai receu les deui dernières que vous m'avez fait l'honneur de m'ccrire, avec celtes de M. le baron de Karg, qui etoit enfermée dans une des deux. Je m'attendois bien que ce bon seigneur tout plein de cœur et d'amitié vous recevroit bien , et que vous auriez lieu d'estre content de son bon accueil. Je ne crois point qu'il soit nécessaire que je me donne l'honneur de lui récrire, au moins si test, de peur de lui estre incommode. C'est à .vous maintenant de le cultiver, de le voir de tems en tems, et agir de concert avec lui. C'est une personne qui peut vous servir et vous donner de bons conseils. Je ne m'inquiète pas beaucoup de ia lettre desavantageuse qu'on vous a fait voir d'un prétendu grand seigneur de France. Je ne puis deviner de qui elle peut estre : mais il y a bien de l'apparence qu'elle n'a point été écrite de la part de ia cour : ces sortes de lettres ne sont point divulguées avec si peu de précaution. Ou si un ministre habile en laisse quelquefois ecbaper quelqu'une, il faut toujours compter que ce n'est que peur donner de la jalousie, et qu'il a un dessein tout différent de celui qui paroist par la lettre. Ainsi ne vous allarmez point en vain. Autant qu'on peut pénétrer les secrets de notre cour, on ne voit pas que ce soit ni son dessein , ni son interest de laisser fortifier les protestans aux dépens et au prcfodice des catholiques : dautant plus que dans toute cette negotiation ici nous n'avons rien à demesler avec les cantons suisses, et que la ruine de Tabbaie et principauté de Saint Gai n'avanceroit point du tout nos affaires. Il y a bien de l'apparence que le roy de France secondera les bons desseins de l'empereur, et que ces deux princes agissans de concert pour mettre le parti protestant à la raison, ne souffriront point que ceux-ci, opprimant injustement les catholiques, donnent lieu à une guerre domestique qui troubleroit la tranquillité de l'Europe. J'ai parlé depuis peu à un de mes amis qui demeure chez M. le marquis de Torcy, secrétaire d'Etat pour les affaires étrangères. Je l'ai prié instamment de parler à ce niipistre en votre faveur, et de l'engager à prendre votre défense. Il m'a promis non seulement qu'il le feroit, mais qu'il ecriroit encore lui niesme à M, le comte du Luc, au secré-

Germain-des-Prés, à prendre en main la défense des intérêts du monastère de Sai«t-Gall. par là, dom Massuet, qui, d'un autre côté» faisait agir sur les ministres de Louis XIV, montrait le zèle dout il était lui-même animé, et fortifiait chez les religieux de l'abbaye l'espoir bieu fondé d'une solution pacifique.

taire de l'ambassade, et à quelques autres de ses amis qui sont à Badcn. Voilà» mon révérend père et très cher ami, tout ce que peut faire un homme comme moy, qui certainement n est point courtisan. Mais je vous avoué en ami que j'appréhende toujours que M. l'abbé de Saint Gai ne déconcerte toutes nos mesures par une fermeté qui ne serott pas de saison. Je crois que dans la triste situation où sont ses affaire*, la prudence demande qu'il relasche tout ce qu'il se pourva hoonestement rclascber, et qu'il s'attache à l'essentiel. L'arrivée d'un nonce de la part du pape augmente ma frayeur. Je vois par les lettres que vous m'avez fait l'honneur de m'ecrire, que vous estes fort prévenus en faveur de ces gens là. Vous pouvez pourtant vous souvenir de ce qu'il vous en acousié pour avoir eu trop de déférence pour les beaux conseils du sieur Carracckrii. M. l'abbé Passioneï 1 , que j'ai l'honneur de connoistre, a beaucoup plus d'esprit, de sagesse et de talent pour une negotiation. Mais enfin, c'est un ministre du pape, odieux aux protestans, et qui n'agira que suivant les instructions qu'il recevra^ de Rome, où aujourd'hui on n'est pas fort politique. Si on vous en* voyoit de ce pais là une armée de trente mille hommes, bien agguerrie r pour soustenir vos demandes, je vous dirais : Ecoutes, le nonce : mai» tant qu'on n'aura que des indulgences à vous donner, ce sont des ramparls trop foibles pour résister aux coupa de canon de Berne et de Zurig. Ainsi, croyez moi, attachez vous aux ministres de France et de l'Empereur, et ne croyez ceux du pape que quand ils seront du mesiue avis qu'eux. Je vous parle en ami et en secret; et je serais bien fasché que ce que j'ai l'honneur de vous mander vinst à la connaissance de M. l'abbé Passioneï, que j'ai interest de ménager.

Je suis surpris de la prière que vous me faites, ut libri cito adveniant Je puis quelquefois contribuer à les faire partir de

1 L'abbé Passionei, légal du pape aux congrès oVOtrecbt et de Bade, puisnonce en Suisse et en Autriche, fut nommé cardinal en 1 738 , et enfin préfet de? la bibliothèque Vaticane. Lié de bonne heure avec Fontanini, il l'aida dans la publication de son grand recueil d'Inscriptions antiques, et f engagea à composer contre le P. Germain- son livre des Vindiciœ, qui fut dédié au pape Clément X?» L'abbé Passionei , avant d'être envoyé an congrès d'Utrecbt, avait passé plusieurs années à Paris ; il s'y était mis en rapport avec Mallebraoche et Mabillon, était devenu associé étranger de Y Académie des inscriptions et belles-lettres, ce cet explique sans doute pour quels motifs dom Massuet disait avoir intérêt à le ménager.

Paris, ou phi» tost ou plus tard : mais quand ils sont une Ibis partis ,-comme ie sont certainement ceux que je vous ai envoyer, il n'est point en mon pouvoir de les faire arriver plus tost. C'est l'affaire des voituriers, que je ne puis ni retarder, ni avancer. Car en France comme en Suisse, non datur actio in dùtantem* Il ne se* roit ni honneste, ni raisonnable à messieurs de Salem de refuser le bréviaire que je vous ai envoyé pour eux. Il feudroit qu'ils ne voulussent point du tout dire de bréviaire : car celui de Cologne est précisément le mesme que celui de Paris. Toute la différence qu'il y a, c'est que celui-ci a été imprimé un an seulement après l'autre ; mais que celui de Cologne est beaucoup plus beau , plus net et plus exact que celui de Paris, dont les Bernardins françois mesme ne veulent pas se servir. Il seroit assez étrange que les Bernardins allemands refusassent un bréviaire imprimé en Allemagne, tandis que tes François n'en prennent point d'autre, et refusent celui qu'ils ont fait imprimer à Paris. La collection des Historiens françois par du Chesne est un excellent livre , mais rare, et qui n'a point de prix certain. Il en est à peu près de mesme des Commentaires de Pinna sur l'Ecclésiastique, quoique ce ne soit pas à beaucoup près un ouvrage aussi bon en son genre, et que vous pouriez employer votre argent à quelque chose de meilleur. Ces sortes de livres ne se trouvent que de hasard, et n'ont point d'autre prix que la volonté des libraires. Mais vous pouvez compter que les six volumes latins de du Chesne (il y en a plusieurs en françois) vous cousteroient seuls plus décent livres. M. Mûller, votre cousin, me fit l'honneur de me venir voir il y a peu de jours. Je le trouvé si chagrin et si découragé, qu'il estoit prest à partir pour s'en retourner chez lui. Je l'ai arresté, lui disant que je vous avois écrit fortement sur son sujet, et que j 'au rois en bref réponse. Je crois que s'il s'opiniatre, je puis le laisser partir sur votre réponse, pourvu neanmoiot qu'il ne déserte pas. Car je crois qu'il est véritablement engagé, et aussi engagé que les autres soldats de sa nation, puisqu'il porte le mesme habit, reçoit la mesme paye, monte la garde, et fait toutes les mesmes fonctions qu'eux. Il doit revenir me trouver dans quelques jours; je sçaurai ce qui en est. Et s'il est véritablement engagé, je ne le laisserai point partir, s'il me veut croire, qu'il ne me fasse voir un congé en bonne forme. En ce cas là, il a besoin de quelque argent, je tascherai de lui en faire prester. Il srait si peu le Iran-

çoi*q*e« m'ayant prié de lai prester quelque livre pour l'occuper un peu, fai été obligé de lui en prester un latin, parce qu'il m'a dit qu'il n'entendoit point du tout le François. Et comment Tapprendroitil dans un malheureux village* où H n'a de conversation qu'avec des soldats suisses? Certainement, je ne sçais à quoi a pensé M. son père d'envoyer ce pativre jeune homme en France dans une qualité qui loi oonvenoit si peu 9 peur y perdre ton tems. M. Wadkirch (Waldkirch) y a hien plus profité: aussi est il venu sur un autre pied. Obligez-moi ♦ s'il vous plaist, de le bien saluer et embrasser de ma part, et de lui dire que l'affaire de M. le car* dinal de Noailles est encore à peu près au mesme état ou il Ta laissée K Vous m'obligeries de me mander, à la première occasion , si on a parlé dans vos quartiers de la fameuse bulle de Rome , qui nous cause tant de troubles en France. J'ai enfin receu depuis peu une lettre de M. l'abbé de Dissenlis, qui m'a tiré de peine. Je présente mes très, humbles obéissances à M. votre illustre abbé de Rbeoow, que j'honore toujours singulièrement. Je suis avec un respect sincère ,

Mon révérend père,

Votre très humble et très obéissant serviteur,

Fr. René Maçsubt, M. B.

Parts, 1 3* juillet 1714.

Adresse : Au révérend père Le révérend père MûUer, religieux béuédictin , professeur en théologie en l'abbaïe de Rheinow

Closter Rheinow

à Schaffhouse.

Dom Augustin Faugé, neveu de dom Cafaiet, à l'abbé de Rheinau.

Pénétrés de la plus vive reconnaissance pour toutes vos bontés, il est de notre devoir de vous le témoigner dès ce moment;

1 Le cardinal de NoaiHes, alors archevêque de Paris, et que l'indécision dé son caractère avait porté à prendre d'abord le rôle de médiateur entre Bossuet et Fëneloa, dans la querelle du quiétisme, avait été ensuite accusé d'inoonsé-

non* conserverons on étemel souvenir de la générosité demi •• vmt a*és usé envers sons , et nous naos estimerons très-heumiK *te pouvoir vous être utiles eo quelque chose. Commandés seulement, et nous serons toujours disposés à exécuter vos ordres entent sce^ qui dépendra de nous. Si mon oncle pouvoil se servir de sa main, il suroît eu l'honneur de vous écrire luy-mème; niais ne pouvant le faire, permettes que je fasse pour Iuy et pour moi, et que, pénétré de mêmes sentimens^ue lùy, j'aye l'honneur de me dire, avec une profonde vénération et un parfait respect,

Votre très-humble et obéissant serviteur,

D. AuGustiN Faugé , ,

Gcadjaiemr de Setume.

À Laurubourg, le 16 juillet 1748,

P. S. Nôtre voiture n'est pas encore arrivée de Mury; nous partons demain en chaise de poste pour Baie. D. Maximin reste à Lauffenbourg pour attendre la voiture, dont nous n'avons aucune nouvelle.

Adresse : Monsieur

Monsieur le reverendissime abbé de Rhinau , en son abbaïe

à Rhinau.

too.

Dom Jean Manillon au Procureur Général do la congrégation, à Hon:e '.

A Paris, re si aoust 1671.

Puisque le R. P. assistant s'est chargé de vous envoyer une copie du procès-verbal de l'assemblée qui s'est tenue il y a aojourd'huy huit jours chez M* r l'archevesque pour voir les manuscrits

quenee par rapport an jansénisme, puisque, après avoir approuvé les Réflexions morales du P. Quesnel, il avait condamné Y Exposition de la Foi, par l'abbé de Bareos. Quand, en 17 13, parut la faneuse huile Umgenitus, à laquelle don Massuet tait allusion, et qui condamnait cent et une propositions du r\ Quesnel , le cardinal de Noaîlles refusa d'abord de signer la constitution émanée de Réroe, et ne consentit à s'y soumettre qu'en 1736.

1 Cette lettre de Mahillon est curieuse, en ce sens surtout qu'elle décrit, au point de vue du savant bénédictin et de l'opinion- soutenue par les religieux de Saint-Maur, la séance qui eut lieu chez l'archevêque de Paris, pour examiner les

de l'imâtatioa de J. C* il suffit que je vous lasse un abrégé de ce qui s'est passé» M r l'archévesque, après avoir do»oé jour plusieurs fpis pour ce sujet, et ayant été toujours diverty par d'autres affaires, envoya enfin un billet pour s'assembler la veille de Nostre Daine, à huit heures du matià, et donna charge qu'on avertyt sçpt des plus. habiles hommes de Pans pour .examiner nos mss. Ces messieurs, qui sont les mêmes que vous verrez, nommés au procès- verbal, se trouvèrent le lendemain au Palais au temps prescrit, excepté M r Du Cange, trésorier d'Amiens, lequel n'ayant pu s'y rendre avant neuf heures, et ayant appris que l'assemblée estait commencée, n'osa pas entrer, encore que ce fust un de ceux qui nous est le plus favorable. M r l'archévesque se rendit à l'assemblée à 9 heures, h laquelle, après le R. P. assistant dom Claude et nostre révérend père Prieur, j'eus l'honneur d'assister avec dom Delfau ] . M r l'archévesque en fit l'ouverture par un petit discours fort judicieux qui dura environ trois Miserere, par lequel il exposa le sujet. Il dit qu'il avoit assemblé ces messieurs afin de pouvoir terminer une contestation qui duroit depuis longtemps entre deux corps célèbres; que ces messieurs obligeraient beaucoup le public et luy en particulier, si sans aucune préoccupation ils vouloient dire leur sentiment sur les manuscrits, qui estoient les pièces les plus authentiques qu'on pust produire pour cette affaire. Il demanda ensuite à noire père prieur s'il avoit averti le père Lallemand, prieur de Sainte Geneviève, de se trouver à cette assemblée, comme il le lui avoit dit. Le père prieur dit que non , et tacha de s'excuser le mieux qu'il put sur ce que ces messieurs avoient déjà entendu dans l'autre assemblée ce que les Pères avoient à dire, et que s'il avoit esté en cette deuxième,

manuscrits relatifs à l'Imitation de Jésus-Christ et à son véritable acteur. Ce document expliqué et complète le procès-verbal de dette même séance, que bous avons retrouvé aux archives de Colmar.

- 1 Dom François Delfau, bénédictin de Saint- Maur, après avoir travaillé à l'édition du Saint- Augustin, publia colle de l'Imitation, avec une Dissertation sur l'auteur. Ses conclusions, attaquées par le père Testelette, chancelier de Sainte* Geneviève, furent défendues avec chaleur dans les Animadcér>siones in vindicias kmpénses de MabiHon. Dom Delfau avait un esprit vif, pénétrant, plein de feu , et de plus il était doué d'une mémoire prodigieuse. Exilé par une lettre de cachet à l'abbaye de Landevence, pour avoir composé les deux premières- parties du fameux livre de L'Àbhé Commendulitirt , il périt, en 1676, dans un naufrage sur Jes côtes de la Bretagne.

on l'auroit passée en contestations sans Tien avancer. C'estoit en . effet le sujet pour lequel le père général n'avoit pas voulu quVm les avertist.

. On commença donc l'assemblée par produire les mss. D. Delfau, qui avoit charge de faire Ventrée, fut obligé d'en retrancher une bonne partie, à cause que M r de Paris Pavoit prévenu. Il dit peu; mais ce qu'il dit estoit assez judicieux. On produisit ensuite les mss. suivant Tordre qui est marqué dans le procès- verbal. M r l'archevesque lésait l'un après l'autre, et les experts après luy. Après quoy on dit qu'il estoit à propos de dresser un procès-verbal du tout. Par bonne heure, j en avois dressé un modèle. On l'examina derechef de point en point; on crut qu'il falloit retoucher deux endroits qui dévoient estre un peu plus expliqués. M r l'archevesque, qui e&tôil sorty de la chambre pendant Pexaniendu procès- verbal, revint ensuite. Après que nous nous fusmes retirés dans 1 antichambre, il délibéra ce qui se pourroit faire en cette rencontre. Nous avons demandé l'exclusion de Thomas, et l'avantage pour Jean Gersen : après qu'ils eurent délibéré, M r farchevesque nous rappela/ Il témoigna que ces messieurs estaient persuadés de l'exclusion de Thomas, qu'ils la signeraient si les parties eussent esté présentes. Mais, comme elles n'y estaient pas, qu'ils estaient d'avis de trois choses, sçavoir que le procès-verbal estant mis au net seroit signé des experts, souscrit de M r l'archevesqoe; que le dit s r archevesque en communiqueroit une copie aux pères de Sainte Geneviève, qu'il leur offrirai t une conférence pour voir leurs manuscrits, et la liberté de venir vérifier ce que nous avons dit dés uostres. Que s'ils refusoient une conférence et ne vouloient point produire, qu'il nous donneroit un acte de leur subterfuge. En exécution de quoi, le lendemain, jour de Nosire- Dame, je fis le tour de Paris pour faire signer le verbal par ces messieurs, ce qu'ils firent tous unanimement, comme ils avoient promis, et le mardy ensuite, M r l'archevesque le souscrivit et le scella comme vous voyez. Voici la qualité des experts : M r Faure, docteur de la maison de Sorbonne, homme d'esprit tout puissant chez M. l'archevesque de Reims. Le père Le Cointe est connu de vous par ses Annales ecclésiastiques, aussy bien que M r de Valois par son Histoire de France, M r d'Herouval , auditeur, des comptes. M'Baluze, bibliothécaire de M r Colbert M'Cotelier, aide du bibliothécaire du roy, et duquel it a pensiof* aussi bien que

du clergé. Ce dernier a fait imprimer les Pères Grecs du r* siècle en grec et en latin , avec des noies. Son ouvrage esl on gros infolio qui va être achevé.

Depuis que je vous ai escrit la dernière fois, on n'a rien fait de considérable. M r David a fait une petite réponse à M* De Launoy, qui va paroistre. Il y a une conférence de Géante sur fÀriste du père Bourg. C'est une jolie pièce; je feray en sorte qu'on vous l'envoyé.

On ne vous mandera que trop l'affaire du frère couver», novice de Toiose ; c'est pourquoy je ne vous en escris rien , non plus que celle des pères de Sainte-Geneviève, qui ont esté chassefc depuis 8 jours de Saint- Léger, après s'y estre établis 12 joncs auparavant.

Jtabliois à vous dire qu'après qu'on sçaura si les pères de Sainte-Geneviève ne voudront point de la conférence, comme il y a apparence, puisqu'ils n'ont point de manuscrits 4 produite, on fera imprimer ce procès-verbal, avec les inductions qu'on en pourra tirer. Tout ce qui frappe ces messieurs pour notre Gersea, c'est que c'est un homme qui estoit inconnu avant 5o ans.

Adieu, je salue D. C.

J. Mabillou.

Pièce* provenant des archives de l'abbaye de Mututer, et relative* à la discussion sur l'auteur véritable de /Imitation de Jésus-Christ.

À mon reuerend père !e reucrcnd père dom Antoine de Lescale, prieur de f«bb»ye impériale de Munster, en Is vallée Saint-Grégoire, à Munster.

À Fuis i5septenb, 1662.

* BBNE&lCITt.

Mon reuerend père,

Je n'ay et ne puis trouuer des paroles suffisantes pour exprimer les ressentimens que i'ay des faneurs que ie recois de V. R. par un souuenir si soigneui, si paternel et si constant, que ie n'y puis penser sans une tendresse très particulière et sensible. Il

n'y a que huit tours que ie me suis veu a la veille de Te» aller remercier moy même, el iouir plus facilement des bleus queUe me fait espérer : mais il est arriué que nosire R. P. supérieur gênerai et nos autres père» qui sont de sou eonseil ont sceu , ce que ie leur dis ingenuemejut et auec'la fidélité que ie dois, que les mss. dont iay besoin, au moins les plus anciens, etoient à Melice, près de Vienne, en Autriche; cela les a étonnés de telle sorte -que la permission qui m'auoit été deia donnée a été reuoquee. fitbien que depuis i'aye asseuré que ie ne passerons Àusbourget que la et a Weingarten, Oscbenbusen et Viblingen (sic), ie trouuerois des mss. assez anciens pour mon dessein, comme jay fait voir par le iiure que jay fait pour cette matière dans lequel ie les ay cités 1 , si est-ce toutefois que je nay pu rien obtenir, ce qui véritablement, secondum bominem dico, m'a esté un peu pénible a suporter, et le seroit encor si la grâce deN. S* ncm'aidoit a porter cette petite crois, qui est la moindre de toutes celtes que ie mérite. Le B. P. S. gênerai m'a voulu faire espérer que V. R. ferait mieux et plus heureusement expédier ce que ie désire que moy même, puisque d'ailleurs ie n'y pourrois rien faire que sous sa faueur et conduite, et nonobstant les difficultés que je luy ai remontré se rencontrer sqr le transport des Hures de telle conséquence, a moins qu'ils soient en main propre de ceux qui pour en auoir besoin en scanent mieux le prix et le soin qu'il faut apôtfter a les conseruer, veu même que les lettres de V. R. pour Àusbourg et Mellice, et celles qui luy sontenuoiees, perisseht sur le chemin sans qu'on les puisse reeouurer; comme aussi celles que i'ay écrit deux ou trois fois a V. R. et particulièrement les

1 Le livre rappelé ici par le père Quat rem aires est le Ger.en assérlus, qo*il composa pour répondre à un autre ouvrage, Thomas Vindicatus, publié par :le chanoine régulier Front eau, qui, après la mort du père jé*uiteRo$wei4,.&4*#it déclaré le principal défenseur de Thomas a-Kempis. Le père Quatremaires, qui, selon les mémoires de Nicéron, avait non moins d'érudition que d'ardeur pour Ja polémique, ne s'en tint pas à son premier écrit ; à la réplique du père Fronteau , il opposa le Gersen iternm assertas, accompagné d'une ample dissertation du docteur Launoy. La discussion devint si vive de part et d'autre , que le prévôt de fîaris Ait obligé d'intervenir. C'est alors que les deux parties résolurent de s'en rapparier à l'arbitrage des manuscrits, et que les religieux de Saint-Maur s'adressèrent aux bénédictins de Munster, pour faire venir des abbayes d'Allemagne les manuscrits dont ils avaient besoin, afin de soutenir la fbèse basée sur finscription du manuscrit d'Arona.

dernières par les quelles i'auois repondu a celles quelles m'auoil écrit le i3 may, il a toutefois perseueré, nonobstant enfin que je me sois offert d'y aller a pied pour euiter les frais (car certainement i'ay un tel désir d'auoir lesdits uiss. que ny la longueur du chemin, ny le uoisinage de Thyuer qui aproche, ne m'en enipecheroit), tout cela m'a été inutile, si ce n'est, comme jespere, que (N. P.?) 1 daigne accepter mes petites diligences et supleer a mon impuissance par autre voie, et surtout par les soins de V. R. en laquelle ie me confie et console beaucoup.

Le R. P. prieur de S 1 Uldaric (sic) d'Ausbourg m'a fait sçauoir par sa lettre que V. R. m'enuoia auec la sienne du 1 3 may, qu'il y a dans son mon" un ms. de i437, lequel me seroit 1res utile. Je luy écris et le suplie de nous l'enuoier, le faisant tomber es mains de V. R. qui par après le bailleroit au R. P. visiteur, pour de main en main le faire venir iusqu'icy par la diligence de nos autres RR. PP. Ledit R. P. prieur de S 1 Uldaric me mande qu'il n'a point receu noire défense du priuilege de S 1 Medard ny de S 1 Germain. J'en fais relier un exemplaire de chacun que j'enuoierai dans huit iours.

J'écris encor au R. P. Ruzlin 2 touchant ce qu'il demande; et •par ce qu'il est du mon* de Vingarten, il nous pourrott bien accommoder d'un ou deux mss. des plus vieux. Gest ce dont je le coniure.

Et affia que V. R. voie quels mss. nous sont nécessaires principalement ceux qui se trouuent es mon™ cy dessus cottes, je luy enuoie un exemplaire de la défense que jay dressée pour Gersen, affin qu'elle daigne considérer en la page 188 quels mss. je pourrois espérer desdits monastères. J'écris encor à M r V. R me abbé affin qu'il daigne faire encor quel qu'effort en notre faueur. Enfin après N. S., Tu es refugium meum; et si il plaisoit à V. R. eouoier quelqu'un de nos RR» PP. de son mon" es susdits lieux auec les recommandations nécessaires, il me semble que nous pourrions

1 11 y a tin trou produit par le cachet.

* Le père Gabriel Buzlin , ou Buceliu , dont nous avons déjà parlé dans notre rapport, au sujet de son ouvrage inédit, le GalHa Mariana, fut tour à tour bibliothécaire de l'abbaye bénédictine de Weingartein , et prieur de Veîdkirch. Religieux plein d'érudition, et travailleur infatigable, il composâtes Annales benedictini, le Benedictas redivivas, le Germania sacra et prof ana , et plusieurs autres ouvrages sur l'histoire géographique de la Suisse et de l'Allemagne.

obtenir ce que nous demandons aussi facilement que si jy allois. Je laisse le tout en ia disposition de la diuine prouidence, la supliant de continuer a V. R. longues et heureuses années. Je luy enuoie aussi une liste des supérieurs ^t mon 1 " de notre congrégation, qui n'a point tenu de chapitre gênerai depuis Tan 1660, et le prochain se tiendra lannee prochaine après Pâques, auquel j'espère que l'union se cimentera au souhait de nous tous et particulièrement de celui qui, en se recommandant aux S&. sacrifices de V. R. est ex corde,

Mon reuerend père,

Son très humble très obéissant et très oblige fils en N. 5. ,

Fr. Robert Quatremaires,

Religieux bénédictin indigne.

J'auois adressé mes précédentes par la voie de Colmar, mais puisqu'elle n'a pas réussi je vais adresser au R. P. ,D. A m and, affin qu'il ioigne cecy a son paquet.

Au reuerend père le reuerend père dom. Antoine Lescalle, prieur de Vabbaie <Je Munster, «n la valiee de S* Grégoire, de présent a Ratisbonne.

A* Paris 18 mars 1663.

Page 1