‹ Recherches et conclusions nouvelles sur le prétendu rôle de Jacques CœurChapitre 22 sur 22 · VÉRIFICATION DES COMPTES · texte numérisé non relu

VÉRIFICATION DES COMPTES

Du derrenier jour dudit mois de septembre uni. — Pour ce que Jehan Nicolas et Loys Dandrea en leurs comptes ne informent ne justifient point la despence de la maçonnerie faicte en la Loge neufve de Montpellier, j'ay, par l'advis de sire Octo et de maistre Mahieu Savari, mandé venir vers moi Fremin Croye, Guillaume Pelet, Jehan de Loraine et trois autres maçons jurez de ceste ville de Montpellier, ausquelx j'ay fait commandement et les ay fait jurer de bien, justement

(1) Exactement 6087 livres 6 sols 8 deniers.

(2 et 3) On avait mis d'abord : c ledit Argentier t.

(4) La rédaction première, biffée, reproduite et biflfée de nouveau, porte : c contre l'Argentier dessusdit, icellui Argentier t.

(5) Une première rédaction portait : f Confessé a plusieurs foiz qu'il vouloit donner la dicte Loge a la dicte Ville de Montpellier t. Une seconde rédaction: c Confessé que ladicte Loge estoit de ladicte Ville t.

(6) On avait écrit d'abord : f a monstrées a Pierre Teinctarier et Philibert de Neves et a plusieurs autres t .

et loyaument priser et estimer toute la maçonnerie de lad. Loge. Lequel prisaige et estimacion ils ont fait et passé par maistre Pierre Granier, rendu sur le compte desdiz Jehan Nicolas et Loys Dandrea. (Journal de Dauvet, f^ 187).

Du !!• jour dudit mois [d'octobre uni]. — J'ay mandé venir vers moy Secondin Bossevin, Jehan Boucqucs et Pierre Cavillar, notables marchans de ceste ville de Montpellier, et par mon ordonnance ont visité la maçonnerie de la Loge aux Marchans, et sur ce ont fait leur pris et estime, et ont conféré et debatu avec Fremin Croye et autres maistres maçons, ainsi que ce appert plus a plain par instrument de Granier, rendu sur le compte de Jehan Nicolas.

{Ibid,, fol88).

Du x« jour dudit mois [d'octobre uni]. — J'ay besongné eu la présence et avec maistre Mahieu Savari ou compte de la Loge. ( Ihid., fo 188 vo ).

Du xn« jour dudit mois [d'octobre uni]. — Item , j'ay fait visiter par cinq ou six paintres les painctures de la Loge neufve de Montpellier, lesquelx en ont fait leur rapport, ainsi qu'il appert par instrument signé de Granier, rendu sur la partie des paintures du compte de Jehan Nicolas et Loys Dandrea.

{Ibid,, fol90vo).

Du XVI® jour dudit mois [d'octobre uni]. — Le compte de Jehan Nicolas et Loys Dandrea a esté aujourduy conclud et affiné par moy, présent maistre Mahieu Savari, par la fin et conclusion duquel appert que lesd. Jehan Nicolas et Loys Dandrea doivent, sont tenuz et demeurent en reste envers le Roy en la somme de m^ xx livres, ainsi que ce appert par led. compte, qui est demeuré à Anthoine Juin. Et ay condempné lesd. Nicolas et Loys Dandrea a paier lad. somme aud. sire Octo ou aud. Anthoine Juin , son commis, dedans xv jours, et que a ce seroint contrains comme pour les propres debtes du Roy.

Item ay affiné et conclud ung autre petit compte a moy rendu par led. Jehan Nicolas de certaines matières venues et yssues de la demolicion d'aucunes maisons ou fons et places , desquelles lad. Loge neufve de Montpellier a esté ediffiée, par la fin et conclusion duquel compte appert que led. Jehan Nicolas est demeuré debteur et en reste envers le Roy en la somme de lxi livres, laquelle somme je l'ay condempné et icelle luy ay ordonné paier aud. sire Octo ou aud. Anthoine Juin , son commis. {Ibid,, fM92roetv).

5. DÉLIBÉRATION DU CONSEIL DE VILLE SUR LA LOGE ET LA FONT PUTANELLE (1).

Die XVI junii m cccc lv. — Lectis litteris gracie Lotgie, verifficatione ipsarum (2) necnon certa cedula requeste reddite dominis Consulibus per honorabilem virura Ludovicum Dandrea (3), dominis infrascriptis pro consilio vocatis super responsione eidem cedula facienda per diclos dominos Consules , super quibus domini infrascripli pro dicto consilio voeati opinati sunt ut sequitur.

Et primo dominus Johannes Angelini, legum doctor, fuit oppinionis quoad fontem quod, quosciens monstrabit supplicasse Régi et consensu Ville, domini Consules facient debitum , quia non utiliter gessit. Respectu vero quitanciarum graciarum pro remissione tertie partis talliarum expressatarum in litteris regiis remissionis , est oppinionis quod Villa potest quictare. Addidit post dictum Bernardi quod non quictetur.

Dominus Bernardus Laureti, in utroque jure professor, fuit oppinionis quoad primum, de fonte, quod petit sibi restitui peccunias per ipsum expositas in dicto fonte , si doceat quod Villa dederit commissionem, quod Villa faciat responsionem ; si de manda to Argenterii , agat cum Geminiano. Respectu gratiarum, si Ludovicus Dandrea reddidit compotem Ville de gestis illarum pecuniarum gracie , et , si non reddidit , reddat ; et, si restât debens, quod satisfaciat Ville, et tune domini Consules faciant sibi certifficationem debitam.

Dominus Ludovicus Gorberia , decretorum doctor, auditîs litteris et

requesta, fuit oppinionis respectu fontis quod, si de consensu Ville

fuerit factus ( ms. factum ), Villa débet, stat quod bene est ; si non fecerit de dicto consensu, impetatur sibi, quia littere régie non important de fonte ; verumptamen procurator Ville et pars veniant coram dictis

dominis et audiantur, ad evictandum, .... Respectu vero Logie,

quod, si ostendat compota liquidari, quod Villa faciat certifficationem actui conferentem et competentem.

Honorabilis vir Albertus Pavesii, magister monetarum regiarum,

fuit oppinionis super quictansia petita non est oppinionis quod

Villa faciat, quia sine s[cjitu dictorum dominorum Consulum fecit expensas, quia si notifficasset , dicti domini Consules tradidissent contiibutionem, et donec tradiderit quictanciam, actenta quod ipse exponebat pecunias Ville.

Çl) A défaut du registre des délibérations , oui n'existe pas pour l'année 1455, j'ai emprunté ce document au manuel du greffier consulaire. Ce détail en explique la forme brève et plus négligée encore que celle des actes contemporains, puisqu'il ne s'agit que d'un aide-mémoire.

(2) Lettres du 17 janvier 1450 (A. Germain, Histoire du Commerce de Montpellier, t. Il, p. 370).

(3) Requête de Dandrea et réponse des Consuls, celle-ci en date du 23 juin ( D' Léon Coste, Les anciennes Fontaines de Montpellier, p. 21 et suiv.).

Honorabilis vir Janosso Bucelli. Yidctur sibi quod nullus actus per dictos dominos Consules débet fier! dicto Ludovico neque quictancia neque certifficatio, donec reddiderit.

De Coderc, idem.

Nobilis Tinclurerii, idem.

Guillelmus Jauffredi, idem ; tameii videtur quod dicli domini Consules deberent prosequi amortisamentum dicte Logie (1).

( Ârch. muD. de Montpellier, série BB, reg. des petites notes da Consulat de l'année 1455, 17 juin.)

(<) Cet amortissement fut accordé, en effet, par lettres du 30 juillet 1456 (A. Germain, Histoire du Commerce de Montpellier ^ t. II, p. 380).

Testament de Perrette Cœur, nièce de Jacques Cœur et femme de Jean de Villages.

7 juin Î466.

In nomine Domini nostri Jhesu Christi amen. Anno Incarnationis ejusdem millesirao quadringentesimo sexagesimo sexto , die sabbati seplima mensis junii , hora circa completorium , régnante serenissimo et illustrissimo principe et domino nostro domino Renato Dei gratia Jherosolymi et Sicilie rege, ducatuum Andegavie et Barri duce, comitatumque Provincie et Forcalquerii ac Pedcmontis comité féliciter, amen. — Noverint universi et singuli, présentes pariterque futuri, liujus instrumenti publiai seriem inspecturi quod, cum unicuique licet créature mortis debitum solvere, nesciens quando sit , in hac valle miserie taie est remedium ad salutem preparare ut , dum talis solutio venerit, per mérita que fecerit, in Paradisi gaudiis, auctore Domino, valeatconstitui» gaudeat in infirmitatibus et glorietur peccator, gracias reddeijs Deo, ad céleste aspirans palacium , quoniam Deus filium quem diligit corrigit et castigat , cujus autem misericordia suo unigenito mortem evadere temporaliterdenegavitadconsiderationem redemptionis humane nature, et sic non in hoc mundo vita liomini, sed in alio pro meritis datur ei ; ergo licet in benedictionibus seminare, ut metcre valeat ad vitam eternam. Eapropter ego Perreta, uxor magnifici viri Johannis de Villagiis, civitatis Bituricensis , civis civitatis Massilie, Consiliarii et Magistri Hospicii dicti domini nostri Régis , actendens quod nil morte certius est, nilque incercius ejus hora , ad cujus mortis terminum lege nature festinat quilibet ignoranter, et in manu Dei mors et vita consistunt prolongantis et abreviantis pro beneplacito spacium hujus vite, et qui in assumptione futura servulis privari se voluit privilegio Deitatis, ut nullus crederet seu speraret homo in aliud reverti domicilium quam in humani, nec mors parcatalicui sexui vel etati, sed omnibus viventibus in

hoc mundo fi nis, propter quod melius est sub spe mortis vivere in

hoc mundo quam, sub spe vivendi diucius, ad mortem subito pervenire, quia aliquando humana condictio mortis cogitatione turbata ac infirmitatis funiculis irretita, ejusque passionum doloribus memoria etaliis virtutibus allerata ne quid (naquit) plures res, illas potissime que anime saluti contingunt et temporalium bonorum dispositionem concernunt, inposterumque litium seu questionum turbines sopiunt, memorie comendare. Igitur sana mente, licet egra corpore, in mea tamen bona et sana existens memoria et firma loquela, racionabili et discreta gracia Jhesu Christi volens et admodum cupiens, dum michi licet et ratio régit men-

tem meam, de bonis , rebus et juribus meis taliler disponere et etiam ordinare quod nulla inposterum inter successores meos quoscumque oriri valeat materia questionis, meum igitur ultimum testamentum nuncupatum et meam ultimam voluntalem et disposilionem finalem omnium bonorum et jurium ac rerum quarumcumque mearum et meorum per nuncupationem sponte et libère facio, condo, ordino ac etiam dispono per modum qui sequitur infrascriptum.

In primis siquidem et ante omnia , tamquam vera Christicola , recomendo animam meam Altissimo, omnium Créa to ri, domino nostro Jhesu Christo et gloriose Virgini Marie, ejusque Matri, totique Curie celestium supernorum. Et eligo sepulturam corpori meo sepeliendo, quando Christus de hoc seculo dignabitur me vocare, videlicet in ecclesia Sancti Auguslini presentis civitatis Massilie et infra capellam Sancti (en blanc), in qua cappella fieri volo et ordino, tempore mei obitus, unam tumbam lapidibus construendam cum^uno magno lapide desuper bene et débite compositam et ordinatam , infra quam tumbam successu temporis volo et ordino quod omnia ossa liberorum meorum deffunctorum ponantur et translatentur.

Jtem volo et ordino ego dicta Perreta, testatrix, de certa mei sciencia, quod dictum corpus meum, tempore mei obitus, asSocietur dicte ecclesiastice sépulture cum duodecim intorticiis cere ascensis (acccnsis) ponderis quolibet trium librarum.

Item volo et ordino ego prefFata Perreta , testatrix , de certa mei sciencia, quod, tempore mei obitus et in die mee sépulture jam dicte, intersintprocessionnaliteromnes fratres mendicantesconventuum bujus civilatis Massilie , videlicet fratrum Minorura , Predicatorum , Carmelitarum et de Observancia, associendo dictum corpus meum ad tumulum; et propterea lego sive relinquo ego dicta testatrix cuilibet dictorum conventuum , videlicet octo grosses semel tantum , et dicti fratres de Observancia dicte presentis civitatis habeant pro pitansia etiam octo grosses semel tantum.

Item lego sive relinquo ego dicta Perreta , testatrix , de certa mei sciencia, pro duobus cantaribus dicendis et celebrandis in dicta ecclesia Sancti Augustini pro salute anime mee et meorum peccatorum remissione, uno videlicet in crastinum mei obitus et alio in fine anni, videlicet viginti solides regalium pro utroque cantari semel tantum.

Item lego sive relinquo ego dicta Perreta, testatrix, de certa mei sciencia, pro centum missis de requiem dicendis et celebrandis in dicta ecclesia Sancti Augustini pro salute anime mee et meorum peccatorum remissione , videlicet quinquaginta die mee sépulture , si comode dici et celebrari possint ; sin autem, compleantur in crastinum ipsius mee sépulture, videlicet in die cantaris, et alie quinquaginta in die cantaris fims anni, videlicet centum grosses semel tantum ad rationem unius grossi pro qaalibet missa.

item lego sive relinquo ego dicta Perreta, testalrix , de cerla mei sciencia , honeste mulieri Jacquete , uxori magistri Guilhermi Baudeti , pro bonis serviciis per eam michi factis, videlicet très raupas de meis, videlicet unam paniii nigri folderatam penna grisorum ; unam panni grisi de Roham simplicem, novaro; item et unam aliam ad electionem dicti magnifici Johannis de Villagiis, mariti mei ; item unam zonam de meis argenti deaurali cûm testuto sirici albi ; item unum Librum Matutinarum de meis; item unum annulum auri cum uno lapidevocato dvamant, quem monstravi magnifico viro Jacobo de Passis.

Item lego sive relinquo ego dicta Perreta, testatrix, de certa mei sciencia, (en blanc) filie Margarite Milhaure, amore Dei et etiam pro bonis serviciis per eam michi factis, videlicet decem florenos de Rege ad suum maritagium semel tantum.

Item lego sive relinquo ego preffata Perreta , testatrix , de certa mei sciencia , honeste mulieri Clare , uxori magistri Johannis Lo Sartre , amore Dei et etiam pro bonis serviciis per eam michi factis, videlicet sex florenos de Rege semel tantum.

Item lego sive relinquo ego jam dicta Perreta, testatrix, de mei certa sciencia, Glaudio Fabri et Jaqueto Chazonha, scrvitoribus meis, amore Dei et etiam pro bonis serviciis per eosdem michi factis, videlicet utrique ipsorum sex florenos semel tantum.

Item lego sive relinquo ego memorata Perreta, testatrix, de certa mei sciencia, magistro Guilhaumo Baudeti, servitori meo, pro bonis serviciis per eum michi factis, videlicet unum mantellum et unum capucium luctus ad ordinationem et deliberationem magnifici viri Jacobi de Passis, gadiatoris mei infrascripti.

Item lego sive relinquo ego dicta Perreta, testatrix, de certa mei sciencia, religioso viro fratri Johanni Cotru, ordinis fratrum Carmelitarum, cappellano meo, amore Dei, videlicet quinque florenos de Rege semel tantum, ut roget Deum pro anima mea.

Item lego sive relinquo ego dicta Perreta. testatrix. Antonio d'Anglura, servitori meo, amore Dei et etiam pro bonis serviciis per eum michi factis, videlicet quinque florenos de Rege semel tantum.

Item lego sive relinquo ego dicta Perreta, testatrix, de certa mei sciencia, nobili Henate, filie nobilis Johannis Foresti, condam, ad suum maritagium, videlicet triginta florenos de Rege semel tantum.

Item lego sive relinquo ego antedicta Perreta. testatrix, de certa mei sciencia, Guilhemete, ancille mee, amore Dei et etiam pro bonis serviciis per eam michi factis, videlicet sex florenos de Rege semel tantum.

In omnibus autem aliis bonis, rébus et juribus meis mobilibus et immobilibus, actionibus et rationibus ac debitorum nominibus quibuscumque, quecumque, qualiacumque et quantacumque sint , et in quibuscumque locis et partibus ac pênes quascumque personas existant» quibuscumque nominibus censejintttr seu etiam nuncupentur, presenti-

bus et futuris, facio, instituo et ordino ego dicta Perreta, testatrix, de certa mei sciencia, lieredem meum et michi heredem universalem et in solidum esse desidero et volo videlicet dictum magnificum Johannemde Villagiis, maritum meum dilectissimum , ad suam vitam tantum, quem ore meo proprio nomino et appello.

Et, post ipsius magnifici Johannis de Vilagiis , mariti et heredis mei» mortem , ipsi marito et heredi meo substitue et michi heredem universalem in solidum in predictis bonis et juribus meis instituo videlicet nobilem Stephanum de Villagiis, filium meum et dicti magnifici Johannis de Villagiis, mariti mei, legitimum et naturalem, et suos.

Volens et ordinans ego dicta Perreta , testatrix . de certa mei sciencia, quod in casum in quem dictus magnifîcus Johannes de Villagiis, maritus et hères meus, dccederet , quod Deus sua clemencia advertat ! in presenti viagio in quo est cum suis galleisvel alias, antequam dictus Stephanus, filius meus, sit etatis regendi et gubernandi se et bona sua, quod magnifîcus vir Gaufridus Cuer, fîlius magnifici viri Jacobi Cuer, quondam Argenterii Francie , regat et gubernet personam et bona dicti Stephani, filii mei, tamdiu et donec ipse filius meus sit etatis regendi et gubernandi se et bona sua predicta. Cuiquidem Gaufrido Cuer ego dicta Perreta, testatrix , de certa mei sciencia, recomendo dictum Stephanum, filium meum, rogando ipsum carius ut ipsum filium meum et bona sua habeat recommissum et recommissa , tamquam si esset ejus proprius filius naturalis.

Gadiatorem vero et ejus mei ultimi testamenti nuncupatum executorem facio, constitue et ordino ego dicta Perreta, testatrix, de certa mei sciencia , videlicet supra nominatum magnificum Jacobum de Passis dicte civitatis Massilie, compatrcm meum, ibidem presentem, solum et insolidum, rogans eum per fideicommissionem ut omnia et singula supra per me disposita et fieri ordinata faciat céleri et débita exequtione percompleri. Cuiquidem magnifiée Jacobo de Passis, gadiatori meo, ego dicta Perreta, testatrix, de certa mei sciencia, per me et meos do, tribuo et concedo plénum et largum posse, plenamqueetliberam potestatem, ac spéciale et générale mandatum predicta omnia et singula faciendi débite percompleri et demum generaliter omnia alia universa

et singula dicendi, faciendi, cxequendi et exercendi Hocautem

cassans, irritans,.... rogans insuper.... teque nichilominus Anthonium Odoli, notarium Massilie publicum infrascriptum

Acta fuerunt bec omnia Massilie in caméra aule domus habitacionis nobilis et egregie domicelle domine Perrete , testatricis , presentibus ibidem circumspecto , nobilibus et honorabilibus viris domino Marche Albanchi , jurisperito , Johanne Deodati, Francisco Blancardi, Petro Saure, Anthonio Forbini, Bertrando Boquerii, mcrcatoribus, Stepbano de Angelo et Johanne Daurahem, civibus et habitatoribusdicte civitatis Massilie, testibus ad premissa vocatis et per dictam nobilem deminam

testatricem rogatis ; et me Ânthonio Odoli de Massilia, in comitatibus Provincie et Forcalquerii terrisque illis adjacentibus regia et alias ubique terra rum imperiali auctoritatibus notario publico constituto, qui in premissis omnibus et singulis , dum sic, ut premittitur, per dictam nobilem dominam testatricem ordinarentur, legarentur, instituerentur, agerentur et fièrent una cum prenominatis testibus presens fui , eaque omnia sic fîeri vidi et audivi et in notam sumpsi, legi et ore proprio publicavi, ex qua hoc instrumentum publicum in banc formam publicam pcr alienam manum, me aliis occupato negociis, extrahi etgrossari feci virtute gracie régie michi concesso , et inde hic me manu propria subscripsi et signo meo consueto signavi in fidem et veritatis testimonium omnium premissorum, requisitus pro parte domini magnifici Johannis de Vilagiis.

Â. Odoli.

(Arch. du cliàteau de la Salle, parchemin original).

Page 1