‹ Recherches historiques et critiques sur le veritable auteur du livre de l'Imitation de Jesus Christ: Examen des droits de Thomas à Kempis, de Gerson, et de GersonChapitre 64 sur 67 · CAP. XL · texte numérisé non relu

CAP. XL

De prudentia.

Nihil sapientia melius, nihil prudentia dulcius. nihil scienlia suavius, nihil stultitia pejus. Summa enim scienlia est scire cavenda . summa miseria est nescire lenenda. Üilige ergo prudenliam , accipe doctrinam. Audi sapiens, et sapientior eris. Quære eam et ipsa obviabit libi. Dum habes, noli eam relinquere, quia fons omnium bonorum et observaculum virtutum et præcautio periculorum. Nam secundum Gregorium jacula , quæ prævidentur, minus feriunt. Disce quod nescis , audi juniorem te, si bonus est; bonum , quod audis, loquere et alios doce. Verbum tuum opéra præcedant. Sic alios doce , ut ab Humana laude non extollaris. Ne alios docendo gratiam humilitatis omittas. Noli solus sapiens esse. Noli solus sapiens videri. Addisce alios, in quibus proficere possint. Gratis instrue, quia gratis accepisti. Apud indigne audientes scientiam n< n effundas , quia irreverenter accipitur. Pelenti non neges doctrinam. Simpliciter loquere ut intelligaris secundum personarum habilitatem. Noli eligere verborum nimiam subtilitatem ; libenler quære , diligenter instrue. Collalione enim obscura clarescunt. Gonferendo diflicilia aperiuntur. Medium tene in verborum forma , ne de eorum ubscuritate simplicibus displicoas. et ne prudentiores offendas, sed communia omnibus loquere, aperta cunctis; aperta et non multum necessaria paucis. In omnibus doctis præmedilari bonum est, necessarium est sæpe , et multoties præmedilare, antequam operaris, quia factum non redit ad non factum. Sic eide verbis antequam aliis dicas , tibi die , quia verbum prolatum non est tuum , sed aliorum. Cum autem probaveris , bonum probaveris , bonum esse dicere et facere, ne tardaveris. In bonis agendis tarditas a te reraoveatur. In his enim, quæ expediunt t dilatio icnpedit. Ut veraciter bonus sis, vita siraulationera , vita ficlionem. Et lalis

esto, qualis vis haberi. Sis simplex et purus in actibus , gravis in moribus, honestus in conversalione , lætus in affatu. Nihil lasciviœ in te appareat, nec veste , nec gressu superbia ; non præbeas aliis de te spectaculum , non des aliis detractionis materiam. Ne primus sis vestium novarum inventer , sed qualis in vita es , taies vestes tuæ appareant. Vita malos, fuge iniquos, ne detcrior fias , quia fragilis es maxime. Eos fuge , qui semper dicere et facere malum proni sunt. Socios bonos tibi conjunge, cum illis conversare, qui te meliorem reddunt ; illos admitte , quos meliores facere possis. Melius est habere malorum odium , quam consortium , quia sicut multa bona habet consortium bonorum, sic et plurima incommoda societas malorum. Nam multi mortem innocenter propter malorum consortia inierunt. Ideo malos fuge et bonorum societatem require. Quia qui cum sapientibus graditur, sapiens crit, et qui amicus est stultorum , saltem per consortia similis illis erit

De contemptu mundi attendas quod etiam magnum remedium est , ad cor purum custodiendum , quia divitias Christus spioas appellat, quia prémuni et lacérant. Si ergo vis esse quietus , nihil secularis appetes , quod ex necessitatc haberi non expedit. Abjice curas mundi a te et quicquid bonum propositum impedire potest , et semper requiem habebis. Et cum nemo salvatur , nisi qui prægustum beatitudinis peraliquam contemplationem prægustaverit, quomodo possunt illi spiritualia attingere, qui lotis visceribus seculo etejus affectionibus die noctuque adhærent, et nullum locum Spiritui sancto præbent. Mundi ergo gloriam, tamquam mortuus non aspicias. Vivus contemne, quod mortuus habere non possis. Et si prælatus fueris a Deo eleclus, non intrusus, sive ad sæculare regimen natus , a subditis magis venerari quam timeri stude. Talem eis te probe , ut magis diligaris , quam timearis. Sic eis dominare , ut tibi delectentur servire , non sis eis terribilis. Sic cum inferiore vivas , sicut superiorem super te vivere velis. Non nimium vel nimis parum indulgcas , tene medium , ne ultra nec infra quam oportet facias. Etiam in bonis actibus immoderatum esse non decet , sint etiam qualescumque , bona enim immoderato usu noxia elficiuntur. Temperare cuncta prudenlis est , ne de bono fiat malum. l’rospice etiam , quid tuo aptum sit tempori : ubi , quando , qualiter , quam diu facere possis, quam fortis, quam debilis sis. Rerum et temporum régulas inspice , ne nimis præsumas et cadas , ne nimis pusillanimis sis et in acidiam transeas. Talis esto tu , quales alios esse desideras. Esto obediens Dei præceptis, et subjiciuntur tibi umnes vernse tui. Diguum enim est sicut tu Deo obedis, sic et tu ab aliis timearis. Contra veritatera neminem defendas. Sed securius est obedirc , quam regere , quia , qui se sine superiori non valet regere, quomodo alios régit ? Igitur superiori æqualem te non putes. Seniorum consilia sequere , si bonæ sint vitæ. Subditus esto prælatis non tantum bonis , immo perversis, sed non in his quæ contra Dei præcepta mandantur. Esto Dei disponsatori obediens, impositas tibi curas humiliter impleas, non

turbulente , sed tranquille corde. Cave honores, quos sine periculo tenere non posais. Sublimitas enini honoris magnitude est sceleris. In minori gradu sine dubiu minor est pœna. Qui minor est in honore, proximus est veniæ. Excelsæ lurres graviori casu ruunt , fulgoribus sæpe ferii.ntur. Altiores semper montes nubibus et tonitruis vexantur. Arbores enim sublimes ventis fortius agitantur, et quanto altiores, tantoa radiee remotiorcs. Radixenim omnium virtutum est humililas, et quanto statu sumus elatiorcs, tanto ab humilitatis radiee remotiores. Omnis enim gloria inflat et invidiam générât. Nam inter superbos semper suntjurgia. Si a te mundi curas abjeceris , semper quiete frueris et salutem quæris animæ

Non multn , sed pauca et devota Deo placent verba. Claude sensus cxteriorcs , nedecipiaris, ne muscæ diabolicæ prupositum tibi elTugent dulcedinis interioris.Vita fabulationes. Audi tacens Dei verbum; conter in corde tuo omni tempore, quia verba vitæ sunt. Ne detrahas , ueque irrideas prædicanlem, elsi ex humana eespitaverit fragilitate, quod possibile est. Ne cures signa et mysleria missæ; diligenter attende, generalem loquere confessionem ; non recédas ante benediclionem , quia laus in fine probatur. Celebranti ad faciem ne transeas , non ilium impedias. A latere ejus, vel rétro stabis. Pro fidelibus defunctis libenler obsecra. Pro commun! salute vivorum utiliter Deum implora, et ne lui ipsius obliviscaris. Quicquid per hetxkmadam commisisti, deminicis recogita diebus et pœnitentiam âge , quia dies reconciliationis sabbatum vocatur. Sacras perlege Scripluras , psalmos , prophéties et præcepta Domini totaliler menti luæadscribe, sine quibus nemo salvari potest, etquæ simplicissimam viara ad cœlestia præstant régna. Geminum enim confert donum sacrarum lectio Scripturarum , sive quia mentis intellectum érudit, seu a mundi vanitatibus abstractum hominem ad amorcm Dei perducit. Excitali nam sæpe illius sermone subtrahimur a desiderio vitæ humanæ , atque in amorem sapientiæ accensis tanto vana spes mortalitatis hujus nobis vilescit , quanto amplius legendo spes æterna claruerit. Hæc Isidorus de summa bono libro III, capitulo VIII. Et sic ad pœnitentiam malorum perducimur perpetratorum , quia nos ad gratiam acceptandam habiles reddit. Ergo pœniteas omnia mala et peccata , dilige lacrymas , ammodo condoleas ; quod ante placuit , nunc displiceat. Tantum promplus esta ad lamenta , quantum celer fuisti ad vitia. Qualis tibi fuit ad peecandum intenlio, talis tibi sit ad pœnitendum devotio. Nam secundum morbum accipienda est medicina. Nihil in peccatis securum te faciat. Nulla te securitas vel deccptio te blandiat, nec spes vitæ longioris , nec parvipeusio delicti. liicessanler timor et spes in corde tuo persistant. Sic te spes indulgentiæ erigat , ne timor gehennæ te condemnet. Sic et te timor pœnæ invadat , ne te spes veniæ in præsumlionem inducat. Nam timor Domini expellit pcccalum. Et ubi timor Dei non est , ibi dissolutio vitæ adeat. Et ut percipere sacramentum Domini nostri Jesu Christi digni cfBciamur, per

I ceuitenliam habililamur. Ht prætcr omuia singularilcr duo requiruntur ad tantum pcrcipiendum digne sacramentum : sciiicet profonds humilitas cura annihilalionc sui , et compassio mortis Christi

Cum judicas , non adspicias personam , nec pauperem nec divitem , nec tiraoreni, nec favorem, nec superiorem nec inferiorem. Sed qualescumque sint casus, semper veritatem custodi. In judicio numquam sine misericordia sedeas; tenu rigorem in discussione justiliæ , tene misericordiam in definitione sententiæ. lia clemens esto in alienis delictis , sicut in propriis. Sic alios judica , sicut ipse judicari cupis. Judicium, quod aliis impunis , ipse portabis Dum euim alienis indulges delictis , tibi ipsi misereris. Nullum judices suspicionis arbitrio; proba antequam judices; quud nosti judica. De ambiguis Dei judicio réserva ; quod tibi non constat , unit judicare, sed divino conimitle judicio. Ht sic pro nostra salute talia sulCciant dicta.

Explicit liber de Imitatione Christi cum quadraginta capitulis , qui de diversis tractat materiis , sccundum diversitatem fragilitatis nostræ et secundum varios et innumcrabiles diaboli laquées , ne incidamus in eos , et si inciderimus, ut resurgamus, et per præsentia consilia hujus libri Christum imilemur , ut participes sui fieri mereamur in seculorum secula. Amen 1 Et sic est Guis libri t quille Imitatiune Jesu-Christi dicitur. Deo Laus

SÛTES Sl'FPLÉHtNTAinES.

1. Dans le corps de nos Recherches nous avons parlé plusieurs fois des manuscrits du monastère de S u -Agnès prés de Zwuile , qui se trouvaient dans le monastère des chanoines réguliers de S'-Marlin à Louvain. A la page HO et à la page 2i3, nous avons fait mention du manuscrit de limitation dans lequel le quatrième livre se trouve à l'état d'ébauche. Pour que personne ne puisse douter de l'origine ni de l'authenticité de ces manuscrits , *ous citerons ici le passage inédit de la Chronique Martinienne du P. Busnians qui raconte par quelle suite de circonstances la maison de Louvain est eulrée en possession de ce trésor, l'année 1371 , grâce au zèle de Jean Ylimcrius , un de ses religieux. Voici ce passage : « Juannes Vlimerius, Lovaniensis... a venerabili priore generali .Marcello Lcutio monialibus antiquis, ut vccant, in civilate Amstelcdamensi rcctor ordiualus. .. dum Episcopus Daventriensis monasterii MontisS.-Agnetis. vcn.Thoiuæ a Kempis professioue domus, cemodia et supelleclilia distraheret; ipse ex eis quædam pretio dato sibi comparavit , libros sciiicet aliquot inanuscriptos, quos Amstelrodamo rediens ac secum deferens, bibliothecæ nostræ Martinianæ intulit ; quorum præcipui maximeque æstimaudi sunt libelli quidam Ven Thomæ a Kempis, propria ipsiusaucloris manu

exarati. » Jacobi Bosmans, Chronicon Marlinianum manuscriptum. Ad an. 4574. pag. 206 et 208. « Vlimerius obiitanno 1612. »

II. Plusieurs des manuscrits, possédés autrefois par les chanoines réguliers de St-Martin de Louvain , ont passé à la bibliothèque royale de Bruxelles, où l'on a fort heureusement réuni les débris les plus précieux de nos anciens dépôts littéraires. Ou a pu voir dans les notes de ces Recherches combien de manuscrits intéressants la bibliothèque royale nous a fournis. Les premières pages de cette troisième édition étaient imprimées lorsque nous y avons découvert, sous le n° 16'iti , un volume de l'ancienne bibliothèque du coûtent de S ,e -Agnès près de Zwolle , qui a passé par celle des chanoines réguliers de S'-Martin de Louvain, et qui renferme l'ouvrage de Buschius sur la Réforme des monastères d’Allemagne. Ce manuscrit est plus complet que ceux dont Leibnitz s’est servi dans sa collection des historiens du duché de Brunswik . citée par nous , page 80. Il est aussi divisé d’une autre manière. Il renferme, de la même écriture, la seconde partie de la chronique de Windesem par Buschius, déjà publiée, et intitulée : De viris itlusiribus Patrum cl Fratrum antiquorum ni Windesem. L'origine du volume est indiquée par deux noies manuscrites, l'une du XV e siècle, l’autre du XVII e . La première est ainsi conçue : Liber monasterii Canonicorum Rcgularium in Monte S lc -Agnetis prope Zwultis. Hune saripsit nubis dévolus f rater Hokelus, professus in Ludinkerka, ca tempestate qua Dux Gelriœ et Dut Saxoniœ propter Phrosiam inter se digtadiabantur ; la seconde : Bibliotheca S. Martini, Lovanii per B. P PetrumaS *° Trudone priorem , 1670. Oretur proeo.

III. Pendant que ces Recherches étaient sous presse, nous avons découvert l’épitaphe, ou plutôt l’oraison funèbre, de la congrégation de Windesem, dont Thomas à Kempis fut une des gloires. Nous avons raconté l’origine de cette congrégation à la page 120 — 1 26 ; nous en consignerons ici le trépas.

Cette célèbre congrégation a succombé dans le cataclysme général des ordres religieux qui a affligé l'Église dans les dernières années du XVIII e siècle, et dans les premières années du XIX e . Le dernier religieux de la congrégation de Windesem , Charles de Cooth , possédait le Recueil des actes capitulaires originaux de cette Congrégation, de l’année 1619 à l'année 1792, sous cc titre : Capitula generalia Congregationis Laterano-Windcsemensis Canonicorum Regularium sancti Auguslini , ab antto 1619 usque ad annum extinelionis cjusdem 1811 , collecta a Carolode Cooth, canonico regu tari in Frenswegen. Fol. Sur la dernière page de ce recueil , on lit la note suivante, écrite de la inain du P. De Cooth : «Temporum malitia million amplius Capituluni generale nul provinciale, inCongregatiune Windesemensi , celebrari potuit. Canonial um cjusdem, una post altérant, Freuswegiana ultimo, ad annum nempe miltesimutn oclingentesimum nonum exislens , eitincta est. Alinæ istius congrcga-

tionis ultimus Gencralis, Cunstantinus Bclling, die 47 januarii 4807, Goslariæ , ælutis 78* ; l'rcnswegianus aulem ultimus prselatus , Hermannus Henricus Zumbrock, 30 Octobfis 4810 , ætatis suæ 88» , obiit. »

Comme ce volume a passé, au mois de juin 4847 , entre les mains de U. Niesert, curé de l’eller, prés de Munster, il est probable que le 1’ Ch. De Cooth , dernier religieux de la Congrégation , est mort à la Un de l'année 481G, ou au commencement de l'année 4817. Les RR. PP. Rollandistes , qui possèdent aujourd'hui ce recueil , l'ont acquis à la vente de M. Niesert. Los Actes capitulaires réunis dans ce volume sont en partie imprimés , en [>artie manuscrits : ils comprennent les lettres de convocation, quelques procès verliaux et d'autres pièces analogues , dont le P. Bosmans a donné ou le texte ou l'analyse dans son Chronicou Marlinianum , à l'exception de quelques-unes , qui n'existent que dans ce recueil.

Page 1