TEXTE PROTOCOLAIRE
Henricus, rex Anglorum et ix Normannorum et Aquitanorum < cornes Andegavorum, episcopo Andegaveii, abbatibus, baronibus, justiciis et omiaus ministris et fidelibus suis totius A;legavie, salutem.
Sciatis me concessisse et presf ti carta confirmasse concordiam et finem (ui factns fuit coram me, Andegavis. in " monachos Sancti Albini et Matheum d<fallia et Wiscardum, fratrem ejus, de ii lietaria de Carreriis, quam Aimericus, ( '■um cognatus, ecclesie Sancti Albini et lonachis dederat in perpetuam elemosinan scilicet quod Matheus de Jaillia et Wiscaus, frater ejus, coram me, Andegavis, mcesserunt ecclesie Sancti Albini et mon his predictam medietariam , iiberam et qi tam ab omni consuetudine et servitio, et lidqiiid in ea clamabant dimiserunt, cum osco et pratis et oschiis Gillarderie, et c(a terra (juam prefatus Aimericus judeo a<omodaverat.
Et pro hac concessionc dederui monachi Matheo dcccc solidos, et ^'scardo, fratri suo , l solidos andegavensiu] ^\
*'' Copie d'après f original du Cabinet des litres, dossier Cliouises.
'"' Copie de Gaignières. ms. lai in i-yiaG, p. 109. — Puldlé. d'après cette copie, dans le CartaUdre de l'abbaye de Suini- Aubin d'Anyers,
édit. de Bertrand de Broussilloi t. Il, p. 157.
'■^^ Ici ou dans le texte du procès -bal il y a une erreur de copie, et je ne saui ^ dire si Guichard reçut /|0 ou 5o sous.
PKOCES-VERBAIIX D'ACCORD.
Jiieo, cui(lain militi, nomine Alano de Roham, manus dederunt.
Monachi, intuitu pacis, Matheo, qui erat primogenitus, dccc solides, et Wischardo XL dederunt.
Actum in Ramis Painiiuum, Andegavis, in aula mea, anno ab incarnatione Domini MCLXVII, indictione xv, videntibus : Conano comité Brilaunie, Alano de Roham, Simone Torna bovem; de monachis : Willelmo abbate, Lisoio de Cella, Herberto hospitiario, Bruno priore de Pinciaco.
Ego vero Henricus, Dei gratia rex Anglorum, sigilli mei impressione hoc roborans, ratum in perpetuum haberi et irrefragabiliter observari precepi, et sub custodia mee dcfensionis heredumque meornm suscepi.
Quod(') volo et firmiter precipio quod predicta ecclesia et monachi habeant et teneant predictam medietariam, in bosco et piano, in pratis et pasturis et oschiis et in omnibus ad eandem pertinentibus, ita bene et in pace et libère et quiète et intègre, sicut Aimericus, cognatus Mathei et Wiscardi, eis dédit, quando devenit ecclesie Sancti Albini monachus, et sicut ipse Matheus et frater ejus Wiscardus concesserunt coram me et affidavernnt.
Testibus : comité Conano, Willelmo Maiet dapifero, Simone de Turnebu, Allano de Roham, Reginaldo RufTo, Philippo de Saloniaco, et Philippo de Ver.
Apud Andegavim.
Il s'agit donc ici d'une métairie, qu'un certain Aimeri de La Jaille donna au\ moines de Saint-Aubin, quand il prit l'habit religieux dans cette abbaye (^). La donation fut reconnue, moyeimant finance, par ie seigneur du fief dans la mouvance duquel la terre était située; mais les cousins du donateur prétendirent avoir des droits sur cette métairie ; le roi les décida à se désister en concluant une transaction [finis], et il procéda lui-même à la cérémonie de f investiture qui fut donnée à l'abbé par la remise d'un bâton. Eniin, Alain de Rohan fut chargé d'aider les moines à jouir paisiblement de la métairie.
Or, dans le texte protocolaire , il n'est question : ni de l'entrée en religion d' Aimeri de La Jaille , — ni des conditions auxquelles fut obtenue la reconnaissance du seigneur qui avait la métairie dans la mouvance de son fief, — ni de la cérémonie d'investiture à laquelle le roi procéda en personne , — ni enfin du concours d'Alain de Rohan.
Remarquons encore une double différence entre les deux textes ; celui qui n'est pas conçu en style protocolaire est le seul qui contienne dans la suscrip-
t'' Qaod est peut-être une l'aule de lecture l'objet d'une notice insérée dans le Cartulaire pour Quare. de Saint- Aubin, éd. Bertrand de Broussillon,
'*^ La donation d'Aimeri faite en ii5i est t. il, p. i5i4.
\lll. WOMVLIKS l)K CIIVK'IKS VmiKN'nOMvS.
connue ol fait aiijourd'Iuii paillf (l'un ilossicr du Cabinet des titres, le texte en est |)lus développé : c'est en (|iiel(|ue sorte un procès-verhal où sont relatées j)lusieurs circonstances auxquelles il n est pas fait allnsion dans l'acte (lélinitil". Je citerai cet exemple pour montrer combien on aurait tort de rejeter en bloc loulcs les [)icces (|ui présentent des anomalies. Un examen détaillé de cliaque pièce s'impose a\ant (Fi n prononcer la condamnation.
TKXTE DE Pl\Or.KS-\ EUB M. i'.
Ego Honriciis, Dei gratia rt'\ Angloruin el dux Norman iiorum et Affuitanorum et cornes Andecavoruin. Notum [lacimus] qiiod quedam controversia intermonachos Sancti Albini el Mathenm de Jallia Wiscliardumque, fratrein ejiis. super medietaria de (Iharreriis, (juam Ilaimericus de JaUia, vir nobilis, cujiis terra Malheo jure hereditario contingeliat. cisdeni inonacbis in elemosinani dederat, etvir bone memorie, Fulcbo scilicet de Candeio, ad cujus feodum terra illa resplciebat, bénigne concesscrat, et al) eis inde ccc solidos babuerat. De ista conveutione sic inter eos composui. Dicti fratres Matlieus et \Aiscbardus medietariam de Charreriis, unde monachis calumpniam inferebant, totani, cum nemore et pratis et oschis Gillarderie, et terra quani prefatus Haimericus judeo accommodaverat , liberam eisdem monachis in prescntia mea concesserunt, et per manum meam Wiilelmum, abbatem Beati Albini, cum quodam baculo investierunt.
Insuper, ul ipsi in ea [conveutione] fideliter custodienda monachis auxiliatores et protectores deinceps existèrent, ex precepto