XIII. Charte de l'abbaye de Waltham
Vers 1 178.
La plus curieuse peut-être des chartes émanées du roi associé est celle qui a pour objet la substitution de chanoines réguliers aux chanoines séculiers établis depuis la première moitié du xi*" siècle dans Téglise de Sainte-Croix de Waltham. Ce fut en 1177 que la substitution s'opéra. Elle donna lieu à une longue charte de Henri II , caractérisée par deux particularités fort rares dans les actes de ce roi. On y remarque, d'abord, un préambule assez développé sur la part importante que les rois doivent prendre à la fondation des églises et sur l'attention avec laquelle ils doivent veiller, de concert avec le souverain pontife, à y maintenir la discipline. En second lieu, l'acte se termine par une terrifiante imprécation contre les violateurs des privilèges ecclésiastiques.
Voici, d'après l'édition du Monasticon anglicanum^^\ le commencement et la fin de la charte de Henri II relative à la réorganisation de l'église de Waltham.
H., Dei gratia rex Angl. dux Norm. et Aquit. et cornes Andeg. , archiepiscopis , episcopis, etc., salutem.
Cum ex divine benignitatis gratia, que corda regum ad qaod voluerit sola potest inclinare, propositum nobis esset et voluntas construendi monasterium canonicorum regularium, duximus imprimis a viris religiosis et a majoribus regni nostri de loco convenienti construendo monasterio consiiium querere, qui, diligenter super hoc délibérantes, locum proposito nostro congruum ecclesiam de Waltham existimaverunt, et precipue cum in ea canonici seculares nimis irreligiose et carnahter vixissent, ita quod infamia conversationis illorum, modum excedens, muitos scandaiisasset, visum fuit archiepiscopis et episcopis nostris , et aliis viris religiosis , opus esse pietatis , illis amotis quos infamie nota macuiaverat , viros sancte conversationis substituere et opinione laudabiles , ut sic uno eodemque lacto régie celsitudinis propositum sanctum sortiretur effectum et a ioco celeberrimo turpitudinis removeretur exemplum.
His itaque, de consilio majorum regni nostri, ad dominum papam Alexandrum tertium reiatis, ut ipse discretionis sue consiiium nobis impertiret, in hac forma responsum nostra consultatio suscepit : videlicet ut canonicis secularibus ecclesie de Waltham pro qualitate (jrebendarum suarum alias provideretur, et deinde canonici regulares introducerentur. (!um igitur predictis canonicis competenter fuisset provisum, canonici regulares, ex aucto-
'') T. VI, parti, p. 63.
JE TVATIONALK.
266 Vil. ACTES DU ROI ASSOCIÉ.
litato jnonomiiiafi pape, per manus episcopoium qiios ad hoc convocavimus , in comineinoratam ecclesiam sunt introducti.
Quapropter, cum hec supradicta ecclesia de Waltham, a primitiva sua fundatione , semper regalis fuisset capella, nuUi archiepiscopo vel episcopo, sed tantum ecclesie Romane et régie dispositioni subjecta, illam, cum omnibus pertinentiis suis liheram et, ut prescriptum est, absolutam e\ auctoritate supradicti pape concessinius et donavimus in perpetuam eleraosinam canonicis regularibus, gloriosam servantibus vivendi regulara, a sanctis apostolis traditam, et postea a magno et beato Augustino divina revelatione,multis adjectis. adornatam. Hauc insuper ecclesiam, quasi novam Christi sponsara, nova dote, sicut decebat, digimm duximus esse ditandam.
Concedimus ergo et donamus illi et canonicis ibidem Deo servientibus, pro sainte nos- Ira, liberorum successoi'umque nostrorum, pro redemptione etiam nostrorum predecessorum regum x\nglie, et reginarura omniumque fidelium, in perpetuam elemosinam, quietas a me et ab omnibus heredibus meis, Siwardestune, cum omnibus ad se pertinentibus campis, pascuis, pratis, silvis et aquis; Eppinges, cum omnibus ad se pertinentibus, cumque pascuis, pratis, silvis et aquis; item Walterum de Geldeford filium Alwiini , et doraum suam , cum omnibus pertinentiis, et iibertate inferius expressa, quam domum ego eis dedi, ut habeant ibi hospicium in eundo et redeundo ad curiam régis.
Veteres etiam possessiones commemorate ecclesie de Waltham , quas in presenti pagina certis duximus exprimendas vocabulis, illis perpétua stabilitate confirmamus, scillcet, apud Waltham terram que dicitur Norlande , mansiones que fuerunt canonicorum secularium. . .
[Suit le détail des biens, des droits et des franchises de l'ahbaye, après quoi, et avant les souscriptions des témoins, se lit l'imprécation lancée contre les violateurs de la charte :)
Si quis autem contra hec statuta scienter venire temptaverit, et ammonitus hoc non emendaverit, indignationem omnipotentis Dei et sancte Crucis et omnium sanctorum incurrat.
Testibus : Rie. Gantuar. archiep. et apostolice sedis legato, Gileberto London. ep., Jocelino Sareb.. Waltero Roff., Barthoî. Exon., Rog. Wigorn,, Rie. Winton., Galfr. Eliensi, Joh. Cicestr., Joh. Norwic. , Reginaldo Bathon., Hug. Dunelm., Adam de S. Asaph episcopis, Galfrido Lincoln, electo, Galfrido filio meo,Win. comité Glocestrie , Rie. de Luci, Hunfr. de Boun constab., Rog. Bigod, Regin. de Gurtenai, Will. de Lanwaleio, Thoma Baseth, Will. Filio Radulfi, Will. Baseth, Rad. Filio Stephani camerario, et Eustachio fratre suo , Aiiwardo camerario.
Apud W^intoniam.
La dignité et le noinl^re des témoins réunis pour célébrer la réorganisation de l'abbaye de Waltham prouvent quelle importance on^attachait à cet acte. Le roi associé brillait par son absence; mais il ne voulut pas laisser passer la fête sans faire acte de roi.
Aussitôt qu'il eut connaissance de la charte qu'on vient de lire, il s'empressa, soit spontanément, soit à l'instigation des nouveaux: chanoines, de donner à ceux-ci l'équivalent de la grande charte délivrée par Henri IL H voulut leur octroyer, lui aussi , une grande charte , non moins solennelle que celle de son père. Le clerc qu'il chargea de la rédiger ne se mit pas en grands frais. Suivant l'usage, il se borna à ce qu'on peut appeler un démarquage. Il reproduisit le dispositif de la première charte, à la fin duquel il copia, mot pour mot, la terrifiante imprécation contenue dans le modèle. Quant au préambule il imita un peu moins servilement les développements de la première charte sur le rôle des rois dans la fondation des abbayes et dans leur entente avec le souverain pontife pour assurer le maintien de la discipline ecclésiastique , toutefois ne manqua pas de s'approprier la phrase dans laquelle l'abbaye réorganisée nous est présentée « comme une nouvelle épouse du Christ, à laquelle il convient de donner une nouvelle dot ».
Mais ce qui est tout à fait original dans la seconde charte , c'est la façon dont le jeune roi qualifie son père, en employant des expressions qui, suivant les usages du temps, ne s'appliquaient guère qu'à des personnages défunts dont on voulait commémorer la mémoire; pater meus inclite recordationis..., — pio principe paire meo. Il n'aurait point employé d'autres expressions s'il avait eu à parler d'actes d'Edouard le Confesseur ou de Guillaume le Conquérant. Le malheureux, qui ne se contentait pas de n'avoir que le titre de roi, ne prévoyait pas qu'il précéderait son père dans la tombe et que celui-ci devait vivre encore plus de dix années, donnant journellement des preuves de sa merveilleuse activité.
Pour justifier ce qui vient d'être dit, et pour mettre à même de comparer les deux actes, je donne ici les parties essentielles de la charte du jeune roi. J'en ai emprunté le texte à la copie qui fut insérée, un peu plus d'un siècle et demi plus tard, dans un rôle des Cartœ antic/uœ portant aujourd'hui la cote M, n° 4^'^-
H., Dei gratia rex Angl. et dux Norm. et cornes And., régis Henrici fiiius, archiepiscopis, episcopis, abbatibus, comitibus, baronibus, justiciis, vicecomilibus , ministris et bailiivis et omnibus fidelibus suis franc, et angl., salutem.
<'^ Cette charte se trouve aussi, à côté de la Gartulaire de l'abbaye de Waltham, conservé à grande charte de Henri II, au fol. 87 v° du la Bodléienne, sous le n° Sqi.
268 \ll. VCIKS 1)1 1U)I VSSOCUK.
Sicut, inter <;esla relii^iosî principis, gloiiosum extitit et conimendabilc subjectis exemplum ecclesias condere, monasliria fundare ot saiicte conversacionis hominum congiegaciones dilatare, sic non minus regiam niajestatem decet que a predecessoribus suis Deo et sancto Ecclesie data sunt et concessa conservare et regio munimine confirmare.
Ouoniani igitur predictiis paler meus, inclito recordationis, catervam canonicoruip regularium in ecclesia Walthamensi, pro sainte sua suorumque, auctoritate apostolica constituit, iUos ejusdem auctoritate amovendo, quos inhonesta conversatio eorum indicaverat amovendos, doinde vero eidem ecclesie quasi renovale sponse novam dotem cum multiplici libertalo contulit, veteres ctiam possessioncs confirmavit. Ego ergo laudabileui virorum commutationem , in prefata ecclesia a prenominato pio principe pâtre meodivina inspiratione factam, commendo, et, pro ipsius sainte et mea et omnium nostrorum, ipsam communionem canonicorum et donationes novas veteresque possessiones et libertates commemorare ecclesie \A althamensi , et canonicis regularil)us ibidem Deo servientibus datas et concessas, et donationes et libertates quas idem pater meus postea eidem daturus est, perpétua voluntate concedo et regia auctoritate quiète et pacifiée a me et succpssoribus raeis possidendas confirmo.
Iste sunt nove donationes quas dominus rex pater meus predictis canonicis regularibus dédit : Savardestonam , cum omnibus ad se pertinentibus , campis, pascuis,pratis, silvis et aquis. Item Walterus de Geldeforda filins Alwrini, et domus sua, cum omnibus pertinenciis et libertate inferius expressa.
\eteres etiam possessiones commemorate ecclesie de Waltham, quas in presenti pagina certis duxi exprimendas vocabulis, sicut dominus rex, pater meus, fecit, illis perpétua stabilitate confirmo, scilicet : apud Waltham terram que dicitur Norand mansiones que fuerunt canonicorum secularium.
(Suit une longue énumération des biens et des franchises de l'ahhaye de Waltham; et la charte se termine par cette imprécation :)
Si quis autem contra hec statuta scienter venerit, et ammonitus hoc non emendaverit, indignationem omnipotentis Dei et sancte Crucis et omnium sanctorum incurrat.
Testibus : Ricardo episcopo Wintoniensi, Frogerio episcopo Sagiensi, Henrico episcopo Baiocensi, magistro Walterio de Constanciis , magistro Osberto de caméra, Nicolao capellano, Ranulfo de Glan\illa, Gaufrido de Pertica, Hugone de Cressi, Gerardo de Canvilla, Willelmo capellano, Willelmo marescallo, Willelmo Filio Rogeri.
x\pud Argentomum.