ACCORD ENTRE LES BOURGEOIS ET L’ABBÉ DE CORBIE
En l’année 1228, un accord solennel fut conclu entre l’abbé de Corbie et les bourgeois, au sujet des droits de pâturage et de pêche dans les marais de la banlieue. Ces droits avaient été la source de graves litiges et de violents débats entre les parties. L’affaire ayant été portée devant le roi, la ville fut obligée de se soumettre., en présence de Louis IX et de sa cour, à des conditions qui paraissent très-dures, et dont la teneur authentique se trouve dans l’acte suivant.
Dans l’accord de 1228, il fut décidé que la propriété foncière des marais limités par les terres arables situées entre Bonay et Méricourt appartiendrait par moitié à l’abbaye et aux bourgeois. L’acte contient tous les détails du partage, avec l’indication, pour chaque pièce de terre, des bouts et côtés, et la mention des droits d’usage attribués aux bourgeois sur les parties réservées aux moines. Il fut dit en outre que la justice serait exclusivement exercée par l’abbé; que les bourgeois auraient à payer chaque année 2 s. de cens pour les droits de pâturage et les marais; que si le maire venait à mourir, celui qui serait désigné par l’abbé pour le remplacer devrait, comme droit de relief, deux setiers de vin ; qu’ainsi les bourgeois se trouveraient quittes de tout procès et absous de toute sentence d’excommunication. L’abbé se réserva la faculté de prélever, quand il le jugerait à propos, ce qui lui serait nécessaire pour gazonner ses cours. Les propriétaires de moulins et de viviers furent autorisés à prendre des gazons pour faire des étanques 1 [ad stagna facienda) , dans toutes les parties de marais qui ne seraient pas susceptibles d’être encloses pour être mises en prés; le poisson fut adjugé à l’abbaye. Enfin, la ville de Corbie paya de suite une somme de deux mille livres parisis à l’abbé, qui en donna quittance dans l’acte même d’accord. Cet acte nous montre qu’en 1227, et peut-être avant cette époque, la nomination du maire, ou tout au moins le droit de désigner ce magistrat appartenait à l’abbé de Corbie.
* Étanque, en picard , signifie un petit endigue- les marais environnants. On voit par là que les ment en terre gazonnée , à l’aide duquel on sur- habitants de Corbie irriguaient leurs pâturages , en élève le niveau d’un cours d’eau, pour faire flotter utilisant les eaux courantes.
C0RB1E. 4^7
Hugo , divina permissione ecclesie abbas Corbeiensis , totusque ejusdem loci conventus, universis présentes litteras inspecturis, in Domino salutetn. Noverit universitas yestra quod, [cum] contentio verteretur inter nos ex una parte et burgenses Corbeienses ex altéra, super pasturagiis que dicti burgenses in mariscis nostris petebant, de consilio prudentum virorum , scilicet Dei giatia Ludovici, regis Francie, et quamplurimoruin aliorum, compositum est inter nos et dictos burgenses in hune modum : quod de mariscis a Bonaio ad Merincort a latere quod est versus nemus de Freus, sicut se habent terre arabiles inter Bonaium et Merincort et aquam que descendit a Merincort usque ad Bonaium, habemus medietatem ad nostram voluntatem in perpetuum faciendam et dicti burgenses aliam medietatem, de qua similiter idem burgenses suam penitus in perpetuum facient voluntatem. Hii siquidem marisci hoc modo equalibus portionibus partiti sunt : quod in pecia que est a calceia Bonaii, usque ad pratum quod dicitur Camerarii, habemus illam medietatem usque ad pratum supradictum ; et ab illo prato quod nostrum est usque ad calceiam de Helliaco habemus illam medietatem prato nostro contiguam ; et idem burgenses aliam medietatem usque ad calceiam de Helliaco; a dicta vero calceia de Helliaco usque ad Merincort habemus medietatem illam que est dicte calceie de Helliaco contigua, et prefati burgenses aliam medietatem habent que est usque ad Merincort. Alia autem omnia pasturagia dictis burgensibus in perpetuum rémanent ad turbas faciendas et ad omnes aesantias suas , eo excepto quod non poterunt claudere ad prata facienda. Ista autem ultimo dicta pasturagia sunt a Bonaio usque ad managium leprosorum apud Novam Villam et usque ad pontem qui dicitur vaccarum. Preterea, ab arra Fenel, sicut se habet alveolus Summe, usque ad rivulum qui descendit de Rupta Cauda et cadit in Summam , et ab eodem rivulo ad pontem de Dors , sicut se habet rivulus inter domum de Waigni et villam de Dors. Item, a firmitate de Folliaco, sicut dictus alveolus Summe se habet, usque ad managium domini Pétri, militis de Corbeia, apud Aubeigny et usque ad terras arabiles. Preterea, a Folliaco usque ad Hamelet et usque ad terram arabilem , et a calceia de Folliaco usque ad Hamelet, et usque ad terram arabilem; et a calceia de Folliaco usque ad Hamelet, et ab Hamelet usque ad pennam de Vers, sicut se habet aqua que ab eadem penrm descendit usque ad dictam villam de Hamelet, ante domum monetarii Corbeie, usque ad domum que fuit Johannis le Vallet, et insula Alardi et omnia intermedia ab eadem insula usque ad calceiam de Vaux, excepto quodam managio beati Pétri quod nostrum est et quod dicitur le Casteleirs, et a barra de Hamelet, eundo usque ad Villam de Hamelet, a dextris usque ad Folîiacum et a sinistris usque ad Vaux. Item, a dicta barra de Hamelet, usque ad aureum puteum, et
janvier.
ab iflo puteo , sicut itur usque ad Vaux, sicut terra se habet, usque ad primum rivulum aque. Sciendum tamen est quod , a jam dicto aureo puteo usque ad villam de Vaux, dicti burgenses habebunt tantummodo pascua, nee nos eadem pascua aliquatenus minuere possumus. Habemus autem fossatum octo pedum inter terram et cavaneum, et est spatium quadraginta pedum inter dictum fossatum et cavaneum, sicut se comportât cavaneus, ita quod remanet ibi via eompetens itinerantibus. Infra siquidem fossatum cavanei nulla quadrupedalia intrabunt, et si forte intraverint , serviens noster ilia poterit ejicere sine emenda et îesione, sed licebit hominibus de Corbeia ibi juncos et herbas solummodo colligere; et sciendum est quod, si aliquis in dictis pasturagiis que non debent claudi ad prata facienda pasturagium prius habuerit , illud sicut prius habebit et salvis nobis pratis illis que in omnibus mariscis falcare alias consuevimus, et salvis nobis aliis pratis et areis ibidem antea clausis, ubicumque et cujuscumque sint, et salva nobis omni justitia quam in omnibus mariscis similiter hactenus babuimus, tam in illis de quibus dicti burgenses suam possunt penitus facere voluntatem quam in aliis ; sciendum autem est quod sepenominati burgenses, pro supradictis pasturagiis et mariscis suis, duos solidos censuales nobis in octavis Pasche singulis annis reddent. Et quoeiens de majore ejusdem ville Gorbeiensis humanitus contigerit, abus qui major fuerit substitutus a nobis per duo sextaria vini dicta pasturagia relevabit; quod nisi fecerit, id nobis per duos solidos parisienses tantum emendabit, et hec faciendo, dicti burgenses erga nos in pace rémanent de omnibus querelis, excommunicationibus, contentionibus motis usque in bodiernum diem , occasione predictorum mariscorum et pasturagiorum , hoc nobis retento quod in dictis pasturagiis de pratello, sine alicujus licentia, possumus accipere ad pratella in curiis nostris facienda. Quicumque habuerit molendina et veria in dictis pasturagiis ad stagna facienda de cespite poterit accipere, et ubicumque in supradictis pasturagiis que non debent claudi ad prata facienda pisces fuerint, nostri erunt. Propter banc autem compositionem dederunt nobis dicti burgenses duo millia librarum parisiensis monete nobis plenarie persolute. Et ut hec rata et firma in perpetuum permaneant, sigiliorum nostrorum munimine roboravimus et bec ad petitionem nostram sigillo Dei gratia Ludovici regis Francie confirmata sunt. Actum anno Dominice incarnationis m° cc°xx°vïi0, xv° kaî. februarii.
Biblioth. imp.,Cartul. blanc de Corbie , n° 20 , fo'. 178 V0. — ms. de D. Grenier, vme paq., n° 4, fol. i58 r°, et xxvm® paq., n° 2.
CORBIE
SERMENT DE FIDÉLITÉ PRÊTÉ PAR LE MAIRE ET LES JURÉS DE CORBIE A LOUIS IX ET A SA MÈRE.
Lors de l’avénement de Louis IX au trône, 011 s’assura, par des serments, de la fidélité des villes envers ce prince mineur. C’est dans celte occasion que fut prêté par les maire et jurés de Corbie le serment suivant, dont un acte authentique fut rédigé au mois d’octobre 1228.
Universis ad quos présentes littef-e^pervenerint, major et jurati Corbyenses salutem. Noverit universitas vestra nos jurasse quod pro toto posse nostro fideliter servabimus corpus, membra , vitam et honorem terrenum karissimi domini nostri Ludovici, regis Francorum illustris, et domine regine, matris ejus, et filiorum suorum, et adherebimus et nos tenebimus eidem domino régi et domine regine matri ejus et filiis suis contra omnes liomines et feminas qui possunt vivere et mori, et in hujus rei testimonium sigillum nostrum presentibus litteris duximus apponendum. Actum anno Domini m° cc° vicesimo octavo , mense octobri.
Arch. irnp. , sect. bistor. , j 627, pièce 43, avec un sceau sur queue de parchemin représentant un personnage à cheval et portant pour légende sigillvm d . a:corbeie. ,
et un contre-sceau représentant un oiseau. — Trésor des chartes, carton 627,8 \ — Biblioth. imp. , D. Grenier, xxie paq., n° 2.
CHARTE DE GAUTHIER DE HEILLY, OÙ SONT MENTIONNÉS LES MARAIS DES BOURGEOIS DE CORBIE.
Dans cet acte, Gauthier, seigneur de Heilly, fait savoir que l’abbé et les religieux de Corbie, dont il est le vassal, lui ont cédé en augment de fief, pour lui et pour ses héritiers, leurs marais et une partie de ceux qu’ils avaient rachetés des bourgeois. Il en marque les limites, ainsi que celles de la portion qui reste jointe au domaine de l’abbave et réservée à son usage.
octobre.
Universis présentes litteras inspecturis, ego Galterus, dominus de Helliaco, notum facio quod abbas et conventus Corbeienses dederunt et concesserunt
44o AM1ÉN0IS .
mihi, in augmentum totius feodi mei quod de ipsis teneo, omnes mariscos suos eum parte mariscorum burgensium Corbeie quos ab ipsis burgensibus redemerunt, videlicet a finibus prati Camerarii versus Helliacum usque ad fossata et casticamenta antiquorum pratorum de Merincort, in jus hereditarium a me et heredibus meis quiete et pacifice possidendos, et quicquid juris et dominii in dictis mariscis habeo, de dictis abbate et conventu teneo et recognosco et confiteor me solummodo ab ipsis tenere et possidere. Et sciendum quod ad usus suos et demeneum suum retinuerunt totum pratum Camerarii et alios mariscos, tam de parte sua quam de parte dictorum burgensium, a prato Camerarii usque ad Bonaium, cum omni justicia et dominatione. In cujus rei testimonium, présentes litteras sigilli mei munimine roboravi. Actum anno Domini m° cc° xx° ix°, mense aprili. *
Biblioth. imp., cartul. blanc de Corbie , n02o, fol. 178 v°.
LETTRE DE LOUIS IX RELATIVE A DES DÉBATS SURVENUS ENTRE L’ABBÉ ET LA COMMUNE DE CORBIE.
Dans l’espace de neuf années, on ne rencontre aucun document relatif à la commune de Corbie. En ia38, nous la trouvons engagée dans de nouveaux démêlés avec l’abbé. Déjà Louis IX , sous la régence de sa mère, s’était interposé entre les parties et les avait déterminées à un accord, en déclarant aux bourgeois que, s’ils le violaient, il se porterait contre eux en faveur de l’abbaye. La paix fut en effet bientôt rompue par la commune, et l’abbé de Corbie s’en étant plaint au roi, celui-ci adressa au maire et aux jurés la lettre suivante. Il leur défend de garder pour maire ou pour échevin un nommé Thibaud, qui était, à ce qu’il parait, le chef des infracteurs du traité; il déclare en outre autoriser l’abbé à bâtir ou à faire bâtir par un de ses vassaux une maison forte à Fouilloy, selon les conventions prises dans l’accord, et il condamne la commune à une amende, pour avoir mis opposition aux travaux de cette bâtisse, ce que ses magistrats avaient fait, sans doute en s’appuyant de l’article 3 de la charte communale de 1180.
La lettre de Louis IX n’est point datée. D. Grenier la place sous l’année ia38, et les débats qu’elle mentionne nous paraissent anté-
CORBIE
rieurs à ceux donl il est question dans les bulles pontificales que nous donnerons plus loin, et qui elles-mêmes se rapportent à l’an 1238.
L[udovicus], Dei gratia Francorum rex, amicis et fidelibus suis abbati, majori et juratis communie Corbeiensis, salutem cum dilectione. Universitatem vestrain scire volumus abbatem Corbeiensem eo tenore per manum nostram composuisse vobiscum quod , si a compositione aliquatenus resiliretis , abbati contra vos coadjutores essemus. Ad hec quum abbas sua nobis conquestione monstravit quod Teboldus et quidam alii jurati pacem fregerint, vobis mandamus et precipimus universis quod Teboldum nec pro majore nec pro scabino teneatis, donec de pacis infractione nobis et abbati satisfecerit ; et videte quod de ipso bene sitis securi , quod de forisfacti emendatione nobis et abbati possitis respondere. Proinde volumus ut abbas apud Folletum quam voluerit domtim construat vel construi faciat a fidele suo , sicut in die pacis facte publiée recognitum fuit, id ipsum curia nostra comiter attestante, unde quia domum ibi fieri prohibuistis , volumus ut nobis et abbati emendetur.
Biblioth. imp. , cartul. blauc de Corbie, n° 20, fol. ii5 v°. — Ms. de D. Grenier, vin' paq., n°4, fol. 171 r°. — Jbid., xxvm'paq., art. 2, ann. 1238. — Impr. en partie dans Bouthors, Notice liistor. sur la commune de Corbie , Amiens, 1889, in-8°, p. 2g.
BULLE DU PAPE GRÉGOIRE IX, QUI ORDONNE DE PUBLIER L’EXCOM¬ MUNICATION PRONONCÉE CONTRE LES BOURGEOIS DE CORBIE.
La lutte dont nous avons suivi jusqu’ici les phases prit, vers l’année 1288, un caractère d’extrême violence. Le maire et les jurés de Corbie maltraitèrent et mirent en prison des sergents de l’abbaye; puis, à la tête d’une troupe de gens de la commune, ils firent invasion dans le monastère, et portèrent la main sur l’abbé; en outre, irrités de ce que les biens d’un bourgeois, mort intestat et excommunié, avaient été placés sous le séquestre, ils expulsèrent les religieux chargés de la garde de ces biens. L’abbé mit la ville en interdit. Les bourgeois, pour gagner du temps, firent appel au saint-siège; et, sous le prétexte que cet appel était pendant, ils refusèrent toute soumission à l’interdit, et donnèrent la sépulture à leurs morts dans le cimetière de F abbaye.
mars.
442 AMIÉN01S
Le pape Grégoire IX, instruit de ces faits, adresse à l’abbé de Saint- Aubert de Cambray et à Me Guillaume, chanoine et ancien official d’Arras, la bulle suivante, où il leur enjoint de promulguer, au nom du souverain pontife, et dans la forme la plus solennelle, la sentence d’excommunication prononcée contre la commune de Corbie, et de recourir au besoin pour la soumettre à l’appui du bras séculier.
Gregorius, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati sancti Auberti Cameracensis, decano, et magistro Guillelmo canonico, quondam officiali Attrebatensi, salutem et apostolicam benedictionem. Timoré divini nominis carentibus et ecclesiasticam subvertere molientibus libertatem illud debemus opponere obstaculum, per quod et suam salutem neglexisse doleant et a proximorum persecutione obsistant. Ex conquestione siquidem dilectorum filiorum abbatis et conventus monasterii Corbeiensis, ordinis sancti Benedicti, nullo medio ad romanam ecclesiam pertinentis, accepimus quod major et jurati Corbeienses Ambianensis diecesis, eidem monasterio speciali et temporali jurisdictioni subjecti, contra ipsos spiritu superbie et indevotionis assumpto , quosdam servientes eorum gravibus lacessitos injuriis capere et mancipare carceri et eos tandem bonis propriis destituere presumentes , in prefatum monasterium , convocata parte communie, processu temporis irruerunt, in abbatem ipsum , ausu nefario injectis manibus violentis. Preterea, non contenti quod quosdam ejusdem monasterii monachos, per abbatem ipsum ad cujusdam burgensis loci ejusdem bona conservanda transmisses, qui intestatus decesserat ac excommunicatione ligatus, exinde per violentiam ejecerunt, manum in eos presumpserunt injicere, alia ipsis nimis enormiter perpetrare. Et quamquam dictus abbas in eos, propter hujusmodi et alios multos ac graves excessus, excommunicationes, et eorum excrescente malitia,in villam Corbeiensem interdicti sententias, auctoritate propria, exigente justitia promulgavit, iidem, pretextu cujusdam appellationis frivole, quam ad sedem apostolicam ut asserunt emittentes, non sunt infra tempus legitimum prosecuti, redire ad mandatum contempserunt. Preterea, utcatbolice puritatis se manifestos exhibeant contemptores, excommunicatos et interdictos in cemeteriis ejusdem monasterii ac quodam atrio ab ipsis de novo pro talium sépulture constructo, contra inhibitionem dictorum abbatis et conventus, sepelire presumunt. Ne igitur, si hec sub dissimulatione transeant, presumptores hujusmodi habeant Deum et ejus adscriptos laudibus tam damnabiliter offendendos, discretioni vestre per apostolica scripta mandamus quatenus memoratas sententias, sicut rationabiliter suntprolate, singulis diebus dominicis et festivis, pulsatis campanis et candelis accensis, solemniter publicelis, et per
CGRB1E. 443
Remensern mandetis provinciam publicari, eos, usque ad satisfactionem condignam, evitari al) omnibus arctius facientes; ceterum predictum atrium faciatis, veritate cognita , penitus demoliri , contradictores per censuram ecclesiastiCiini appellatione postposita contpescendo , sepedictis autem abbati et conventui illius favoris impendatis auxilium quod eis ad elidendam partis adveise malitiatn videritis opportunum , invocato ad hoc, si opus fuerit, auxilio brachii secularis. Quod si non omnes biis exequendis potueritïs interesse, ea nichilominus duo veslrum exequantur. Datum Anagnie, idibus augusti , pontificatus nosti i anno duodecimo.
Bibliolh. imp. , cabinet des chartes , copie de chartes, c. c., 161.
BULLE DE GRÉGOIRE IX, ADRESSÉE A SAINT LOUIS, POUR L’INVITER A PRENDRE SOUS SA PROTECTION LES RELIGIEUX DE CORBIE.
Le jour où il écrivait à l’abbé de Saint-Aubert et à l’official d’Arras, en faveur des religieux de Corbie, Grégoire IX adressa au roi de France la bulle suivante, relative à la même affaire. Dans cette pièce, le pape prie Louis IX de prendre sous sa sauvegarde l’abbé et les moines de Corbie, et de les protéger contre la commune, coupable envers eux d’actes de violence, pour lesquels elle avait encouru l’excommunication. 11 l’invite à recevoir avec bienveillance les commissaires délégués par le saint-siège pour être juges dans celte affaire. On ignore quel fut leur jugement.
Gregorius, episcopus, servus servoruinDei, carissimo in Ghristo fîlio illustri régi Francorum, salutem et apostolieam benedictionem. Clare memorie progenitores tuos in eo potissime regis eterni gratiam mentisse confidimus, quia fuerunt et in virtutum amore pervigiles et libertatis ecclesie zelatores. Cunt igitur ad idem et attentu divini nominis et ratione similitudinis tenearis , serenitatem tuam affectione patenta rogantus, quatenus monasterium Gorbeiense ordinis sancti Benedicti, Antbianensis diecesis , quod beati Pétri juris extitit, protectionis gratia prosequens , majorent et juratos ville Corbeiensis, pro illatis eidem per ipsos molestiis multiplicibus, excommunicationis vinculo, sicut dicitur, innodatos, nullo contra ipsum favore confoveas, sed eos potius ab ejus persecutione desistere compeilas, tibi tradita potestate. Ceterum, delegatis super hoc ab apostolica sede judicibus, te sic benignum, cum ab eis requisitus exti-
teris, pro nostra et apostolice sedis reverentia largiaris, quod , dilectis filiis abbate et conventu monasterii consequentibus quietis optate gaudium, tibi superne benedictionis nostre proveniat incrementum. Datum Anagnie, idibus augusti, poritificatus nostri anno duodecimo.
Riblioth. imp. , cabinet des chartes, copie de chartes, c. c., 161.