FRANÇOIS II ET MARIE STUART
XXXYI.
MANIFESTE ADRESSÉ PAR LES LORDS DE LA CONGRÉGATION AUX PRINCES DE LA CHRÉTIENTÉ.
(Archives du Minislèrc des Affaires étrangères. — Angleterre. Eeg, X^l ('). )
Exposé des griefs des Écossais contre la France dès le temps de la minorité de Marie Stuart. — Projet, dès lors arrêté, de faire de l'Ecosse une province française. — Dissimulation employée pour déterminer l'envoi de la jeune Reine sur le continent. — Intrigues à l'aide desquelles la régence a été enlevée au duc de Chàtellerault, pour être conférée à la Reine douairière, à une étrangère. — Efforts des Français pour mettre les principales charges de l'État entre les mains de leurs compatriotes. — Nomination de MM. de Villemoron et de Rubhay, l'un comme contrôleur, l'autre comme vice-chancelier d'Ecosse. — Menées ambitieuses de Rubbay, qui s'empare de toutes les affaires, et ne laisse au chancelier, le comte de Huntly, que le titre de sa charge. — Résistance opposée à la faction française par le comte de Cassilis, grand trésorier. — Manœuvres employées pour l'écarter en l'appelant en France, et en transportant l'exercice de sa charge à un scribe obscur, créature dévouée des Français. — Envahissements de MM. d'Oysel et de Rubbay, qui s'érigent en duumvirs, accaparent tous les pouvoirs, et déploient toute l'arrogance naturelle à des parvenus. — Vains eiforts de la Reine régente pour faire attribuer à son Conseil privé des pouvoirs législatifs et judiciaires. —
(') Je crois que l'on peut fixer la date de cette pièce au commencement d'octolire 15o9. Elle a dû être rédigée par les Lords de h\ Congrégation au moment où ils se décidèrent à marcher en armes sur Edimbourg (6 octobre). — (Voyez Robertson, liv. II, 1. 1, p. 'SSO de l'édit. franc.)
{') Voyez ci-après sur ce manuscrit la note placée au commencement du § XXXVII, p. 15.
Discorde semée à dessein entre les nobles écossais. — Intrigues pour mettre entre les mains des Français tous les bénéfices ecclésiastiques. — Persécutions déployées contre les nobles au sujet de la religion, après leur avoir accordé une feinte indulgence, qui n'avait d'autre but que de les amener à se déclarer ouvertement et à se perdre. — Mariage de la jeune Reine avec le Dauphin. — Démarche faite immédiatement par elle, de l'avis de ses oncles, auprès des ambassadeurs écossais pour que la couronne lui soit envoyée en France, afin de la placer sur la tète de son mari. — Refus des ambassadeurs, qui repoussent cette ouverture avec indignation. — Maux intolérables causés aux habitants de l'Ecosse par les troupes françaises. — Altération des monnaies. — Persécutions exercées en France contre le comte d'Arran et son jeune frère. — Circonstances qui ont amené les Français à déclarer ouvertement leur intention de réduire l'Ecosse à l'état de province. — Troupes nombreuses envoyées en Ecosse. — Efforts de la Reine régente pour s'emparer du château d'Edimbourg. — Occupation et fortification de Leith, sans avoir obtenu ni même demandé l'autorisation du Parlement. — Humbles remontrances adressées à ce sujet à la Reine régente. — Mépris qu'elle en a témoigné-, sa persistance dans l'exécution de ses projets, cause de tous les troubles qui tourmentent l'Ecosse. — Nécessité dans laquelle les Écossais se sont trouvés de recourir aux armes pour se soustraire à la plus honteuse des servitudes. — Protestation qu'ils sont prêts à rendre à leur Reine toute l'obéissance qui lui est due, et qu'ils n'ont d'autre but que de rétablir leur patrie dans son ancienne liberté, en assurant dans la race royale la succession à la couronne et en empêchant que la tyrannie et la violence ne transportent cette succession à un étranger. — Appel à tous les princes de la Chrétienté pour qu'ils apprécient la justice de leur cause ; pour qu'ils cessent de prêter l'oreille aux accusations de leurs ennemis, et reconnaissent que c'est malgré eux, poussés à bout par la déloyauté et l'intolérable tyrannie des Français, et uniquement afin d'arracher leur patrie à un danger imminent, que les Écossais ont commencé la guerre.
Etsi jam satis perspecium sit Gallos jampridem in animo habuisse Schotiam omnem in suam redigere potestatem, efficereque ut regnum illud alioqui vetustissimum, amisso splendore pristino, provincia fieret et ad suam ditionem, velut accessio quœdam perpétua, adjungeretur, atque adeo rei gerendse consilia ex eo primum tempore clam inita esse quo Regina in Galliam est devecta, tam vafre tamen et callide rem dissimularunt ut quid in animo haberent vix quisquam suboleverit ante paucos menses quibus rem palam sunt aggressi. Quo fit ut omnibus superiorum annorum actionibus fundamenta tantum fecerint operis futuri, materiamque et res omnes ordine disposuerint quo, tempus nacti oportunum, quod animo conceperant opus brevi possint absolvere. Ciijus quidem rei fidem certissimam facient ea quse gesserunt si penitus perpendantur; quorum capita qusedam hic paucis
annotavimus, ex quibus licebit conjecturam facere in quem scopum fuerint collimata.
Ac primum quidem, cum de ableganda in Gallias Schotorum Regina impubère ageretur, inter caetera quae convenerant hoc erat additum fore ut, dum viveret Gastelli-Heraldi dux, tum temporis regni protector, pênes eum reipublicae procuratio rerumque omnium summa remaneret, idque ita fore per syngraphum, magno sigillo suo confirmatum, Galliarum Rex cavebat. Verum, cum postea animadverteret frustra de evertendo regni statu consilia captari quamdiu qui futurse spem successionis habebat ad gubernacula sederet, repente, prœter omnium expectationem, ex Galliis allatum est diploma quo Regina impuber, quœ vix undedecimum setatis suse annum excesserat (^), matri Reginse viduse regni administrationem permittebat, atque, ut id omnium ordinum consensu et approbatione ratum esset, ex nobilitate qui potentiores erant, partim novis honoribus aucti, partim pensionibus, praemiis et praesenti pecunia corrupti, qui minus poterant aut alioqui turpe lucrum non captabant, falsa spe lactati et inanibus promissis verborumque lenonciniis sunt illecti, effeceruntque ('^) ut Dux magistratu sese abdicare cogeretur, rerum summa ad Reginam viduam, exterse gentis feminam et ex Gallis oriundam, derivata.
Hoc demum aditu patefacto atque prgecipuo obice remoto, visum est ad rem apprime utile ut, quemadmodum regni totius habenas Galla in manibus haberet, ita etiam inferiora reipublicae munera (^) Galli obirent, ut, qualis princeps in republica, taies etiam essent ministri, similesque baberent labra lactucas (*). ItaqueYillemoro, cuidaniGallo, primi ordinis magistratus deman-
(') Voyez tome I, p. 274, hi ronsultaliou donnée en 1552 par le Parlement de Paris pour éta- Llir que Marie Stuart pouvait être déclarée majeure avant douze ans accomplis et disposer de la régence.
(') Cod. effeclmmqxie.
(") Cod. miinin.
(') « Natura adasjium ab asino carduos pasccnte. Est autem lactuca, lierba mollis ac tenera, » qu» tnmen non admodura sit dissimilis carduo, prœsertira sylvestri. Itaque, quemadmodum » carduus spinosus est, atque majorem in modum asperis foliis et caule, denique ipso etiam » flore, itidem et asini labris niliil durius ac petricosius, ut illisnon alia lactuca raagis apta 1» videalur. » (Erasmus, Adaniorum chiliades, col. 1619; 1599, in-f.)
datus est, quem nos, a subducendis rationibus regiis, computorum rotullatorem (^) dicimus. Is fundos et prsedia regia locat, redditus omnes et fructus recipit, sumptum omnem quo regia alitur familia solus erogat, solus [eos] qiii per totam Schotiam vectigalibus et portoriis exigendis praeficiuntur eligit aut loco submovet pro arbitrio. Magnum Scbotisc sigillum Rextrix tantisper pênes se esse voliiit donec ex Parisiensi senatu advocatus, Rubœus quidam (^), in Schotiam est accersitus. Is postquam appulit, ad perstringendos popularium oculos, cancellarii quidem nomen Huntlseo comiti, qui eum magistratum superioribus annis magna cum laude gesserat, restitutum est. Rubaeus etenim obscuroloco natus erat tenuiorisque fortunse quam qui tanti muneris splendorem sine invidia sustinere posset. Sigillum tamen illius fidei commissum est functioque demandata, ita quidem ut titulo tenus Huntlgeus esset cancellarius, re autem ipsa Rubaeus.
Ex primi nominis magistratibus, quorum offîcio priBcipue reipublicae procuratio incumbit, reliquus erat is quem nos a thesauris thesaurarium (^) dicimus. Is quidem initio Cassiliensi
(') « Le Contcrolleur est général recepveur des droilz appelez la propriété, laquelle gist es » fruitz, rentes et revenus ordinaires des duchez, contés et aultrcs terres et seigneuries qui » sont propres à la couronne, soient uniz ou non uniz a icelle. Le revenu desquelles est contenu » es roUes de l'esclncquier. Lequel conteroUeur a en cliascune contray certains commis, parti- » culiers recepveurs, pour recevoir les dicts droits et en tenir compte. Aussi est le dit contej) roUeur recepveur général de toutes les grandes coustumes de toutes et chacunes villes, portz » et havres de ce royaume; et pareillement a, le dit conteroUeur, particulier recepveur en cha- )) cune des dites villes pour illec recepvoir les dites grandes coustumes; lesquelles grandes ji coustumes consistent en ce que les marchands paient pour transporter les marchandises non ji defl'endues, comme harent, saulmond, laynes, cuyrs, draps et autres semhlahles. Le prix desj> quelles marchandises est contenu es dits rolles et ordonnances de l'eschicquier. » — Estât et constitution du Boyaume d'Escosse, mémoire rédigé du « commandement et ordonnance de la ji Royne douairière et régente de ce royaume, » et adressé au Roi et "a la Reine d'Ecosse par Jacques Makgill, clerc du Registre, et Jean Bellenden, clerc de la justice du royaume. — Ce curieux mémoire, dont l'original est conservé à la Bibliothèque impériale, îi Paris, a été publié par M. Tiiomson, pour le Bannatyne cluh, et réimprimé par M. Louis Paris f,Ségociations et pièces diverses relatives au régne de François II; Paris, 1841, in-i°, p. 223, dans la Collection des documents inédits relatifs à l'histoire de France).
(') M. de Rubhay.
(") « Le Trésorier a généralle intromission et charge sur les casualités, lesquelles consistent > es droitz et proulFictz qui par accident et aventure viennent à la couronne, comme wardie, » reliefs, non entrées aux terres vacantes par décez, les mariages; item compositions, données r de par le Roy, pour inféodations aux terres vendues ou résignées entre les habitants de ce » royaume es mains du Roy; aussi tout le revenu des biens meubles cscheuz à la couronne par » confiscation et exécution de justice en cas criminel; pareillement les compositions faictes ï pour rémissions et pardons des crimes commis; item les fruictz et revenuz temporels des
cessit comiti, quod in ambiendo imperio strenuam Regingè navasset operam. Verum cum postea perspiccrent oinnes illius actiones, conatus atque consilia eo tcndere ne pristinso quidquam decederet libertati, neque ferre posse ut leges, instituta, moresque denique patrii antiquarentur, atque id illis incommode prseter spem accideret, norunt qui rcbus gerendis interfuere quam id illos maie liabuerit, quamqu'e pœnituerit quod eam illi provinciam demandassent. Inde factum ut, quamvis rem graviter administraret, parvam tamen apud eos iniret gratiam, nihilque illis optatius posset accidere quam ut is loco submoveretur, si vel minimsc rei improbe gesta3 suspicio suboriri posset vel tempus alioqui sese praeberet opportunum. Et, quamvis varia captarent consilia, numquam tamen ausi sunt rem tentare, veriti ne id animes popularium offenderet, quibus, ob prudentiam, placidum ingenium et morum comitatem, erat charissimus. Si ei gravi ratione provinciam detrahcre potuissent, non dubium quin ei successorem dédissent Gallum, vel saltem ex intima plèbe Schotum aliquem qui Gallorum autoritatem et imperium sequi paratus fuisset, pênes quos summa consiliorum esset. Quod vel inde facile est colligere quod, postquam is in Gallias est amandatus, biennium jam totum respublica questorem non habuit, scriba quodam obscuro questuram gerente ad nutum omnino Gallorum composite.
Ad consiliarios quod attinet, non usque adeo nova rerum faciès introduci potuit ut nobilitas, ex qua moribus receptum erat atque multis seculis inoleverat principes solum consiliarios accersere, penitus tota excluderetur, eo tamen res est deducta ut Rubœus, ratione muneris quo fungebatur, prœsidis partes ageret, senatum cogeret, ad senatum ea de quibus deliberaturi erant deferret, sententias omnium et suffragia exquireret, quid de qua-
!» évescliez, icculz vaciiiitz et jusques ii l'intimation des Lulles de la provision d'iceulx; fyna- » blcraent, les proufTictz qui peuvent venir des niynes et du coyng. Et est h entendre que toutes ■K les mynes d'or ou d'ar?;enl de ce royaume appartiennent au Roy, mesme celles de plomb, du- » quel, en l'alTmant, l'on peult tirer et extraire argent, comme et quel est tout le plomb de ce » païs; et ce, sans donner aulcun droict ou composition au seigneur de la terre où sont situées » les dites myues. i (Ealal el constitution du Toymme d'Escossc.)
que re princeps sentiret aiit fieri vellet solus interpres erat. D'Oyzilli, Gallici legati, tanta prae cceteris omnibus in sententiis dicendis erat autoritas ut in ejus sententiam cœteri fere pedibus ire cogerentur, neque res ulla ad senatum deferebatur priusquam Rubaeus, cum d'Oyzillo coliatis et communicatis consiliis, digessisset, disposuisset et quodammodo praîjudicio gravasset ut jani nobilium non alia esset in deliberationibus autoritas quam ut suo calcu!o probarent quod duo illi privatim faciundum decreverant. Ut autem d'Oyzillus, ad cujus nutuni (') omnia gercbantur, in majore esset prsetio apud populum, Regina illo tam familiariter utebatur, tractabat humaniter, tanti denique faciebat ut non modo plebei verum etiam proceres, Reginse {^) captantes benevolentiam, cui id gratissimum erat, ei summos honores impenderent. Neque enim beneficium impetrari, neque plane res ulla apud illam nisi ejus opéra atque studio confici potuit. Quo factum est ut quemadmodum id genus hominum, qui ex humili loco ad immensas opes et magnum aliquod fastigium repente sunt evecti, rébus secundis impotentcr abuti soient, ita d'Oyzillus, tam subita fortunée commutatione tumidus et inflatus, omnes per se fostidire cœperit, et ipsos etiam proceres, velut humi replantes, tanquam ex excelso sublimique loco despicere, existimareque honores, quos illi benignitate quadam et comitate ingenii liberaliter tribuebant, sibi etiam ex offîcio deberi. Ilis artibus effectum est ut et d'Oyzillus et Rubœus in duumviros evaserint, pênes quos negotiorum omnium esset procuratio quse ad statum regni, domi forisque, pertinerent, Quod si quando proceres, officii sui memores, sua intemperanter abutentium patientia turbulentes vellent conatus reprimere, Dii boni qua3 subito excitabantur tragedise !
Superioribus annis, cum regni ordines ad suscipiendum {^) adversus Angles bellum callide induxissent, exercitusque esset expeditus, Galli Yarvicti castelli obsidionem urgebant; proceri-
(') Cod. initium,
(') Cod. reynis.
(*) Cod. iuspiciendiim.
bus contra visa est res plena periculi, ob rem tam parvi momenti univcrsas regni vires unico pra^lio periclitari ; cum Angli ad propugnationem exercitum etiam haberent instructum, neque milites, cum jam hyems esset, imbribus continuis et frigore oppressi, aeris intemperiem diutius ferre possent, ad hoc commeatus inopia fere omnes laborarent, vel, si diutius in castris hgerere vellent, inedia esset plerisque pereundum. Ilis rationibus adducti, cum duces exercitum dimisissent, Galli, spe sua frustrati, id foctum rebellionis titulo ornarunt, neque dubium est tum, si in Gallorum fuisset potestate ex sententia rem gerere, ex nobilitate plerique pœnas luissent. Sed, ut fere fit, diuturnitate temporis iracundia defervescente, cum constaret omnium ordinum auctoritate et consilio dimissum esse exercitum, dolorem dissimulare oportuit quem ulcisci non poterant ; ex quorumdam tamen vocibus, quœ ab eo tempore erupuerunt, conjicere licet quod usque manet alla menle repostum.
Cum adeo res esset deducta ut Rectrix Galla regni administres haberet Galles, prœcipuos quosque magistratus Galli gérèrent, pênes eos summa etiam consiliorum esset, duae modo res reliquse erant in Schotorum potestate quse Gallorum conatus atque consilia possent impedire : altéra erat jurisdictio quam judices ordinarii exercebant, altéra vero legum ferendarum autoritas, quse non nisi in trium regni ordinum concessu, quem nosParlamentum vulgo dicimus, promulgari possunt. Utramque moliti sunt Galli in Privati Gonsilii potestatem deducere, hoc est suam, qui illius ordinis duces quodammodo et moderatores essent. Et perfecissent (^) quidem, nisi prooeres, fraudem subesse suspicati, illorum consiliis commodo restitissent in limine, quod aiunt, et priusquam altiores agerent radiées, Quod factum ex nobilitate plerisque magnam apud Regentem conflavil invidiam.
Prseterea, quandoquidem nobilium concordia firmissimum sit conservandaî libertatis vinculum, si ob lites intentatas, grassantibus odiis vel quavis occasione, alioqui animis inter se dissidere
(') Cod. prœfecissent.
cœpissent proceres, id Gallis semper pergratum accidit, itaque in hoc toti erant ut lites foverent, inimicitiarum materiam subministrarent, faces admoverent, et oleum, quod dicitur, adderent camino, atque quibus artibus dissidentium animi coalescere poterant et pax conciliari, eas pro viribus impedirent, ne nobiles inter se matrimonia contraherent aut fœdere jungerentur summopere providerent, vincula concordiaî (^) quibus poterant artibus diducerent : cujus quidem consilii innumera possunt proferri exempla quse apud Schotos in omnium oculis et ore versantur.
Ad hgec, duo potissimum hominum gênera universam fere Schotorum rempublicam complectuntur, nobiles et ecclesiastici, quorum ut utrumque dissiparent initse sunt a Gallis rationes perquam astute et callide. Nam cum e vivis excessissent proceres ecclesiastici, non continue in demortui (^) locum substituebatur alius qui functionem obiret; sed, cum juris regii sit Pontifici successorem nominare qui gregi praeficiatur, id de industria in multos menses differebatur ut interea episcopatus et caeterae id genus prsefecturœ Gallis per occasionem possent tribui. Nam, vitandi odii causa, Regens prius caverat ut in diplomate, quo Regina matri administrationem regni permittebat (^), nominationes eas sibi modo reservaret; quod autem si cujusque ex nobilitate gratia, meritum aut preces tanti apud Regentem essent ut ab ea litteras ad filiam commendatitias possent extorquere, atque illa visa sit annuere, tanta tamen apud aulam Romanam erat Gallorum autoritas, qui per suos Romse procuratores operam dabant ne res possent confici, ut negotia de die in diem ducerentur, et qui eos honores ambiebant, sumptibus exhausti et spe frustrati, operam, quod aiunt, et oleum perderent. Inde factum ut ex magno episcopatuum et cœnobiorum numéro, quse proximo superiore quinquennio apud Schotos vacarunt, vix ex Schotis unus aut alter, quantumvis regiis litteris commendatus,
(') Cod. concordiam.
(') Cod. demortu.
(•) Coi. promUtebat.
Ponlificis rescriptum impetrare potuerit, cum interea cardinalis Guisianus amplissiraa et primi nominis monasteria aliqnot facile sit consecutus. His technis et subdolis artibus brevi futurum sperabant ut ecclesiasticus ordo ex bominibus Gallis prorsus constaret vel saltem ex infima Scbotoruni plèbe petitis et delectis qui GaUicœ factioni nomen ultro darent.
Adevertendum nobilitatis statum, sacrilegum, me Hercule, et nefarium initum est consilium. Nam cum primores quosque ad propagandam Evangelii doctrinam perspicerent admodum esse proclives, id Galli, ex rébus omnibus lucrum captantes, ad suum traduxerunt commodum, atque initio quidem connivere et rem dissimulare, post non obscuram dare significationem per se licere ut unicuique sua constet religio, modo, prsescriptis quibusdam finibus circumscripta, intra {^) priva tos parietes et certos quosdam limites contineretur {^). Id multis animos addidit ut quod quisque de religione sentiret palam auderet profiter!. Inde factum ut plurimi in censuras ecclesiasticas incurrerint, pœnisque facti sunt obnoxii quse legibus patriis atrociores fere in Pontificiae religionis minus observantes quam lesse majestatis (^) reos sunt constitutae. Interea de reformanda religione in conventu publico tractari cœptum est ; qua occasione plerique animati et hoc incitamento audaciores facti, liberiori usi lingua, quid de religione sentirent prodiderunt, ut jam ex nobilitate plurimos inextricabilibus religionis laquœis irretitos haberent Galli, in quos aliquando jure, ut videbatur, possent animadvertere, etsi tamen nullam abalienati animi significationem darent aut offensam pra3 se ferrent, quamdiu (^) belli tempore ad divertendos ex Galliis Anglorum impetus Schotorum opéra erat necessaria. Quamprimum vero inter principes pax constituta est, Piegens, moderationis et œquabilitatis prioris oblita, cujus nuper nobilibus spem magnam fecerat, confestim aliam induit personam, palamque
(<) Cod. in.
(') Cod. continelur,
(') Cod. sesœ majestatis.
(') Cod. quamvis
profiteri cœpit se cum eis summo jure et legibus acturam, quibus, impunitate et libertate quadani in rébus religionis promissa, auctor quodammodo fuerat ut in leges comilterent. Tarn effrenis est et immoderata Gallorum ambitio et regnandi libido, ut non modo ex profanis, sed etiam, reluctantibus conscientiis, ex sacris rébus lucra et dominandi occasionem captare non vereantur! His artibus ad facienda iniperii sui fundamenta annos aliquot usi, tandem auctores fuerunt ut in Galliam legatio amplissima decernerelur quse Reginge nuptias sollicitaret. Quibus celebratis Q), Regina ab avunculis persuasa (quos solos habet a consiliis) legatis mandat : dent operam reversi ut confestim regni diadema {^) per quosdam ex primoribus in Galliam ad se deportetur, quo regem maritum insignire in animo constituerat. — Ad id legati initie attonili et indignitate rei commoti, post, communicatis consiliis, tandem deprecali sunt ne sibi id in mandatis daret; quod, cura iniquissimum sit neque a subditis impetrari possit, regni ordines merito erant recusaturi, futurumque metuebant ut id suse Majestati permolestum accideret et animum subditis infensum redderet. — Ea spe dejecti avunculi commoda interpretatione mandata temperabant, [dicentes] non eam esse Reginœ voluntatem ut regnum dimitteret aut in maritum transferret, sed hoc solum in animo habera regem maritum, honoris causa, diademate matrimoniali ornare; ad rem, quse exemplum apud historiées scriptores nusquam habet, novato usu vocabuli quo nobis oculos perstringerent. Ea vocis moderatio tara féliciter rei acerbitatem temperavit ut plerisque visa sit per quam exigui momenti, etsi Galles sibi magno usui futuram aliquando indicasset vel ex eo licet coUigere quod tanto studio, cura et sollicitudine sit efflagitata ut nisi perfecta re non conquieverint, nulli
(i) Le 2i avril 1558.
(') On attachait en Ecosse une grande importance aux insignes matériels de la royauté : la couronne, le sceptre et la main de justice, conservés, comme ils le sont encore aujourd'hui, dans le château d'Edimbourg. Lorsqu'on 1571, les partisans du comte de Lennox voulurent faire couronner roi d'Ecosse le lils de Marie Stuart, Kirkaldy de Grange, alors gouverneur du château d'Edimbourg, les arrêta dans l'exécution de leur projet en refusant de leur livrer le sceptre et la couronne confiés k sa garde (Voyez la lettre de Marie Stuart à l'archevêque de Glasgow, écrite de ShefQeld, le 7 janvier 1571 ; Labanoff, Recueil des lettres de Marie Smart, III, 158;.
neque labori neqiie sumptui parcentes, imo ob eam rem libertatem in negotio religionis nobilibus ullro déférentes.
Postquam hoc illis ex animi sententia cessisset, pacemque constituissent cum vicinis principibus, nil periculi subesse rati, quod occultis consiliis jampridem movebant palam sunt aggressi. Itaque tam insolenter sese gerere cœperunt ut, quicquid liberet, sibi licere existimarent. Cum, immensis diuturni belli sumptibus exhausto aerario, ut se suosque recrearet, Rex passim in Galliis militem dimitteret et exauthoraret, ut vix praesidiarios, quot ad locorum excubias erant necessarii, vellet alere, sed se modis omnibus superfluis impensis per cseteras provincias liberaret, exercitum omnem, quem in Schotia habebat, retinuit; neque tum pecuniam numerabat, sed, hue illuc passim per vices atque villas dispositis cohortibus, milites rusticorum sumptibus victitabant. Qua re plurimi ad summam inopiam et mendicitatem sunt redacti, qui in hanc hominum coUuviem et ventres pigros erogare cogebantur quo uxor, liberi, familia denique tota erat alenda. Quorum interea in republica non alius erat usus quam ut omnium fortunas expilarent, laces, stupra, adulteria et innumerabiles id genus injurias cseteraque quae in militari licentia insunt mala [perpetrarent] ; quse quidem in tam immensam excreverant molem ut diutius ferri non possent.
Satis superque respublica jampridem ceperat detrimenti, cum biennium jam totum ad alendum exercitum ne nummus quidem ex Galliis adferretur, sed, cum in manibus haberent cudendorum nummorum rationem in Schotia, ex qusestu quem inde ingentem uberemque fecerunt, argentum omnino Schotorum, alioqui satis purum, depravando et ad vilitatem redigendo, militum inopise aliqua ex parte succurrebant ; atque, tantum abfuit ut, constituta jam pace, huic malo medicinam facerent ut graviori etiam vulnere dolorem auxerint. Allata est enim, proxima superiori aestate, ex Galliis magna vis nummorum gereorum, quorum duo solidum faciunt, qua3 ante duos ferme annos regio edicto publiée adulterini et illegitimi pronuntiati erant; apud Schotos tamen Regentis imperio facti legitimi, capitali in récusantes
conslituta pœna, consiliariis et ordinibus regni non modo non consentientibus sed ne in deliberationem quidem adhibitis. Sed ne his quidem contenti injuriis, quibus vel altum stertentes Schotos excitare poterant, in Aranise comitem, filium et heredem ducis Gastelli-Heraldi, in Galliis Régi militantem, impetum faciunt (^); qui, ex regia Schotorum siirpe, proximum in successionis jure post Reginam gradum occupât, negotio prgefectis quibusdam militum dato ut vivum vel mortuum ad aulam Régis sisterent, non ob aliud quam quod ad Evangelii et sincerioris doctrine studium videretur esse propensior. Quo cum is nuntio per indicium accepte, fuga saluti consuluisset, illi, spefrustrati, fratrem natu minorem, vix quindecim annos natum, adolescentem innocentissimum, in carcerem deducunt, qui litteris operam daturus in Galliam a pâtre missus erat Castelli-IIeraldi duce. Qui, dum hsec agerentur, nibil a Gallis hostile metuens, egregiam interea Regenti navabat operam, satagebatque pro viribus ut quibus intoleranda Gallorum injuria et etfrenis dominandi libido stomachum fecerant, suam auctoritatem secuti, offensam omnem remitterent, atque, ob id factum, magnam ab illis benevolentiam expectabat.
Dum hsec geruntur, repente, velut impetu facto, in lucem erumpunt omnia quse hactenus occultaverant de subigendo Schotiae regno consilia, jamque rem aperte vi et armis tentare cœperunt. Quid causam festinationi dederit est incertum. An quod tempus ad rem gerendam idoneum esse rati sint, an quod ob Reginae valetudinem minus firmam et morbum subinde ingravescentem, de vitae diuturnitate dubitarint, et, nisi illa superstite, potiundi regno spes admodum sit exigua? Hoc certo constat nihil ad suuimam diUgentiam reliqui fecisse quo regnum occupare et populum ad suam fidem possent adigere. Hinc illge militum copiae quas magno numéro in Schotiam trajecerunt, hinc novse legiones conscriptse quas ad veteranos adjungerent, et Germanorum delectus haberi cœpti, consilia et inilœ rationes
(') Voyez tome I, p. 320, et ci-après § XXXVIII, les documeuts qui prouvent l'importance que la France attachait à l'arrestation du comte d'Arran.
quibus Edenburgense castellum, prgecipuum totius reglonis propugnaculum, in suam rédigèrent potestatem, nimc prece, nunc pretio, nunc mercedis spe objecta, nonnunquam etiam adhibitis minis, animum prsefecti tentantes si qua possent ad deditionem impellere. Id cum parum féliciter succederet, Letham oppidum maritimum, ob portas commoditatem et frequentiam commerciorum, totius regionis emporium, occupant, muniunt, vallo et fossa cingunt, praesidium inducunt peditum fere signa viginti et équités aliquot, nobilitate et consiliariis non modo non consentientibus sed ne re quidem cum illis communicata. Hoc facinus omnium animes illico perculit. Ordines praecipui, et in iis Castelli-Heraldi dux, cum dolorem diutius dissimulare non possent, litteras ad Regentem dant, démisse admodum et officiose obsecrantes : ab incepto désistât, institutam munitionem demoliatur, et oppidanos in libertatem pristinam restituât, hoc se maximi beneficii loco habituros; intérim omne obsequium deferunt. Quod si recuset, se reipublicse non defuturos profitentur; sed omni consilio provisuros ne quid detrimenti capiat; rem esse novam et inauditam, graviorem denique quam quse dilationem ferre possit. Prsesentis durissimse servitutis omnium cervicibus imminere periculum, quod quidem a civium capitibus depellere sua autoritate, excusso jugo, in animo habent, nisi monita morem gerat. Nihil sibi magis molestum accidere posse quam ut violenter cogantur uti remedium, sed communem patriam id a se ofTicium exposcere; cui desse nec possunt nec volunt. — Regens, nihil ex nuntio commota, obstinato plane et obfirmato animo in incepto persistit, institutum opus quam diligentissime persequitur, et, œquissimas aspernata preces, ne tantillum quidem ex proposito remittit. Hoc turbis omnibus initium dédit quœ ex eo tempore per Schotiam etiam nunc grassantur.
Num hœc infirma sint argumenta aut levés conjectura3 Gallos de subjugandis Schotis omnino cogitasse? Aliorumesto judicium. Et num aliud quicquam regni ordines et popularium animes impellere potuisset ut se, vel manifeste capilis et fortunarum omnium periculo, nefariis illorum consiliis opponerent, quam-