‹ Relations politiques de la France et de l'Espagne avec l'Ecosse au XVIe siècle; papiers d'etat, pièces et documents inédits ou peu connus, tirés des bibliothèques et des archives de France (volume 3)Chapitre 1 sur 61 · FRANÇOIS II ET MARIE STUART · texte numérisé non relu

FRANÇOIS II ET MARIE STUART

MANIFESTE ADRESSÉ PAR LES LORDS DE LA CONORÉGATION AUX PRINCES DE LA CHRÉTIENTÉ.

{Archives du Ministère des Affaires étrangères» — Angleterre, Beg, XXI ('). )

Exposé des griefs des Écossais contre la France dès le temps de la minorité de Mario Stuart. — Projet, dès lors arrêté, de faire de TÊcosse une province française. — Dissimulation employée pour déterminer l'envoi de la jeune Reine sur le continent. — Intrigues à Taide desquelles la régence a été enlevée au duc de Cbàtellerault, pour être conférée à la Reine douairière, à une étrangère* — Efforts des Français pour mettre les principales cliarges de l'État entre les mains de leurs compatriotes. — Nomination de MM. de Villemoron et de Rubbay, Tun comme contrôleur, l'autre comme vice-chancelier d'Ecosse. — Menées ambitieuses de Rubbay, qui s'empare de toutes les affaires, et ne laisse au chancelier, le comte de Huntly, que le titre de sa charge. — Résistance opposée à la faction française par le comte de Cassilis, grand trésorier. — Manœuvres employées pour Técarter en rappelant en France, et en transportant Texercice de sa charge à un scribe obscur, créature dévouée des Français. — Envahissements de MM. d'Oysel et de Rubbay, qui s'érigent en duumvirs, accaparent tous les pouvoirs, et déploient toute Tarrogance naturelle à des parvenus. — Vains efforts de la Reine régente pour faire attribuer à son Conseil privé des pouvoirs législatifs et judiciaires, -—

(*) Je crois qoe Ton peut fixer la ilaie de cette pièce au commencement d'octobre 15S9. Elle t dâ être rédigée par les Lords de ^a Congrégation an moment oii ils se décidèrent k marcher en anses snr Edimbourg (6 octobre ). f^ (Voyez Roberlson, liv. Il, 1. 1, p. i89 de l'édil. franc. )

(*) Voyez ci-après sur ee manoséril la note placée au commencement dn S XXXVU, p. 15.

Discorde semée à dessein eotre les nobles écossais. — Intrigues pour mettre entre les mains des Français tous les bénéfices ecclésiastiques. — Persécutions déployées contre les nobles au sujet de la religion, après leur avoir accordé une feinte indulgence, qui n'avait d'autre but que de les amener à se déclarer ouvertement et à se perdre. — Mariage de la jeune Reine avec le Dauphin. — Démarche faite immédiatement par elle, de l'avis de ses oncles, auprès des ambassadeurs écossais pour que la couronne lui soit envoyée en France, afin de la placer sur la tète de son mari. — Refus des ambassadeurs, qui repoussent celte ouverture avec indignation. — Maux intolérables causés aux habitants de l'Ecosse par les troupes françaises. — Altération des monnaies. — Persécutions exercées en France contre le comte d'Arran et son jeune frère. — Circonstances qui ont amené les Français à déclarer ouvertement leur intention de réduire TÊcosse à l'état de province. — Troupes nombreuses envoyées en Ecosse. — Efforts de la Reine régente pour s'emparer du château d'Edimbourg. — Occupation et fortification de Leith, sans avoir obtenu ni même demandé l'autorisalion du Parlement. — Humbles remontrances adressées à ce sujet à la Reine régente. — Mépris qu'elle en a témoigné; sa persistance dans l'exécution de ses projets, cause de tous les troubles qui tourmentent l'Ecosse. — Nécessité dans laquelle les Écossais se sont trouvés de recourir aux armes pour se soustraire à la plus honteuse des servitudes. — Protestation qu'ils sont prêts à rendre à leur Reine toute l'obéissance qui lui est due, et qu'ils n'ont d'autre but que de rétablir leur patrie dans son ancienne liberté, en assurant dans la race royale la succession à la couronne et en empêchant que la tyrannie et la violence ne transportent cette succession à un étranger. — Appel à tous les princes de la Chrétienté pour qu'ils apprécient la justice de leur cause; pour qu'ils cessent de prêter l'oreille aux accusations de leurs ennemis, et reconnaissent que c'est malgré eux, poussés à bout par la déloyauté et l'intolérable tyrannie des Français, et uniquement afin d'arracher leur patrie à un danger imminent, que les Écossais ont commencé la guerre.

Etsi jam satis perspectum sit Gallos jampridem in animo habuisse Schotiam omnem in suam redigere potestatem, efflcereque ut regnum illufi alioqui vetustissimum, amisso splendore pristino, ppovincia fieret et ad suam ditionem, velut accessio quaedam perpétua, adjungeretur, atque adeo rei gerendœ consilia ex eo primum tempore clam inita esse quo Regina in Galliam est devecta, tam vafre tamen et callide rem dissimularunt ut quid in animo haberent vix quisquam suboleverit ante paucos menses quibus rem palam sunt aggressi. Quo fit ut omnibus superiorum annorum actionibus fundamenta tantum fecerint operis futuri, materiamque et res omnes ordine disposuerint quo, tempus nacti oportunum, quod animo conceperant opus brevi possint absolvere. Cujus quidem rei fidem certissimam facient ea qu8B gesserunt si penitus perpendantur; quorum capita qusedam hic paucis

annotavimus, ex quibus licebit conjecturam facere in quem scopum fuerint callimata.

Ac primum quidem, cum de ableganda in Gallias Schotorum Regina impubère ageretur, inter caetera quae convenerant hoc erat addituin fore ut, dum viveret Castelli-Heraldi dux, tum temporis regni protector, pênes eum reipublicae procuratio rerumque omnium summa remaneret, idque ita fore per syngraphum, magno sigillé suo confirmatum, Galliarum Rex cavebat. Verum, cum postea animadverteret frustra de evertendo regni statu consilia captari quamdiu qui futurae spem successionis habebat ad gubernacula sederet, repente, praeter omnium expectationem, ex Galliis allatum est diploma quo Regina impuber, quse vix undedecimum setatis suae annum excesserat (^), matri Reginae vidu» regni adminislrationem permittebat, atque, ut id omnium ordinum consensu et approbatione ratum esset, ex nobilitate qui potentiores erant, partim novis honoribus aucti, partim pensionibus, prsemiis et praesenti pecunia corrupti, qui minus poterant aut alioqui turpe lucrum non captabant, falsa spe lactati et inanibus promissis verborumque lenonciniis sunt iHecti, effeceruntque (*) ut Dux magistratu sese abdicare cogeretur, rerum summa ad Reginam viduam, exterae gentis feminam et ex Gallis oriundam, derivata.

Hoc demum aditu patefacto atque praecipuo obice remolo, visum est ad rem apprime utile ut, quemadmodum regni totius habenas Galla in manibus haberet, ita etiam inferiora reipublicsB raunera (^) Galli obirent, ut, qualis^ princeps in republica, taies etiam essent ministri, similesque haberent labra lactucas (*). ItaqueYillemoro, cuidamGallo, prirai ordinis magistratusdeman-

(•) Voyez tome I, p. â7i, la consultation donnée en 1552 par le Parlement de Paris ponr éublir que Marie Staart iH)uvaii être déclarée majeure avant douze ans accomplis et disposer de la régence.

0) Cod. eiectuumque,

{*} Cod. mu9ia.

(*) « Xatura adagium ab asino carduos pascente. Est antem lactaca, herba mollis ae tenera, > qn» tamen non admodum sit dissimilis carduo, praîsertim sylvestrt. Itaque, quemadmodum t cardans spinosns est, atque majorera in modum asperis foliis et caule, denlque ipso etiam » flore, itidem et asini labris nihil durius ac petricosius, ut illis non alla lactuca magis aptt » Tideatnr. s (Erasmus, Adagiorum ehiliades, coU 1619; 1599, in-f*.)

i MANIFESTE DES LORDS 1559

datusest, quem nos, a subducendisrationibusregiis, coAiputorum rotullatorem (^) dicimus. Is fundos et prsedia regia locat, reddilus omnes et fpuctus recipit, sumptum omnem quo regia alitur familia solus erogat, solus [eos] qui {)ep totam Schotiam vectigalibus et portoriis exigendis praeficiuntur eligit aut loco submovet pro arbitrio. Magnum SchotisB sigillum Rextrix tantisper pênes se esse voluit donec ex Parisiensi senatu advocatus, Rubaeus quidam {^)y in Schotiam est accersitus. Is postquam appulit, ad pepstringendos pôpularium oculos, cancellarii quidem nomen Huntlaeo comiti, qui eum magistratum superioribus annis magna cum laude gesserat, restitutum est. Rubseus etenim obscure loco natus erat lenuiorisque forlunse quam qui tanti muneris splendorem sine invidia sustinere posset. Sigillum tamen illius fidei commissum est functioque demandata, ita quidem ut litulo tenus Huntlaeus esset cancellarius, re autem ipsa Rubaeus.

Ex primi nominis magistratibus, quorum ofRcio praecipue reipublicâB procuratio incumbit, reliquus erat is quem nos a thesauris tbesam^arium (^) dicimus. Is quidem initie Cassiliensi

(») * Le Conterolleur est général recepveur des droilz appelez la propriété, laquelle gist es

> fruitz, rentes et revenus ordinaires des duchez, contés et aultrcs terres et seigneuries qui » sont propres h la couronne, soient uniz ou non uniz à icelle. Le revenu desquelles est contenu

> es rolles de reschicquier. Lequel conterolleur a en chascune conlray certains commis, parti- » culiers recepveurs, pour recevoir les dicis droits et en tenir compte. Aussi est le dit conte-

> roUeur recepveur général de toutes les grandes coustumes de toutes et chacunes villes, portz ■ et havres de ce royaume; et pareillement a, le dit conterolleur, particulier recepveur en cha-

> cune des dites villes pour illec recepvoir les dites grandes coustumes; lesquelles grandes

> coustumes consistent en ce que les marchands paient pour transporter les marchandises non » deflfendues, comme harent, saulmond, laynes, cuyrs, draps et autres semblables. Le prix des-

> quelles marchandises est contenu es dits rolles et ordonnances de Teschic^uier. » — Estât et constitution du Royaume d'Escosse, mérSoire rédigé dn « commandement et ordonnance de la

> Royne douairière et régente de ce royaume, » et adressé au Roi et k la Reine d'Ecosse par Jacques Makgill, clerc du Registre, et Jean Bellcnden, clerc de la justice du royaume. —Ce curieux mémoire, dont l'original est conservé à la Bibliothèque impériale, à Paris, a été publié par M. Thomson, pour le Bannatyne club, et réimprimé par M. Louis Paris (Négociations et pièces diverses relatives au règne de François II; Paris, 184i, in-4°, p. 223, dans la Collection des documents inédits relatifs à Fkistoire de France J,

(*) M. de Rubbay.

(■) « Le Trésorier a généralle intromission et charge sur les r^isualités, lesquelles consistent » es droltz et proufilctz qui par accident et aventure viennent à la couronne, comme wardie, » reliefs, non entrées aux terres vacantes par décez, les mariages; item compositions, données » de par le Roy, pour inféodations aux terres vendues ou résignées entre les habitants de ce

> royaume es mains du Roy; aussi tout le revenu dea biens meubles cscbeuz ii la couronne par » confiscation et exécution de justice en cas criminel; pareillement les compositions faictes

> pour rémissions et pardons des crimes commis; item les fruictz et revenoz temporels des

cessitcomiti, quod in ambiendo imperio strenuam Reginse na« vasset operam. Verum cum postea perspicerent omnes illius actiones, conatus atque consilia eo tendere ne pristinsB quidquam decederet libertati, neque ferre posse ut leges, instituta, moresque denique patrii antiquarentur, atque id illis incommode praeter spem accideret, norunt qui rébus gerendis interfuere quam id illos maie habuerit, quamque pœnituerit quod eam illi provinciam demandassent. Inde factum ut, quamvis rem graviter administraret, parvam tamen apud eos iniret gratiam, nihilque illis optatius posset accidere quam ut is loco submoveretur, si vel minimse rei improbe gestae suspicio suboriri posset vel lempus alioqui sese praeberet opportunum. Et, quamvis varia captarent consilia, numquam tamen ausi sunt rem tentare, veriti ne id animes popularium offenderet, quibus, ob prudentiam, placidum ingenium et morum comitatem, erat charissimus. Si ei gravi ratione provinciam detrahere potuissent, non dubium quin ei successorem dédissent Gallum, vel saltem ex infima plèbe Schotum aliquem qui Gallorum autoritatem et imperium sequi paratus fuisset, pênes quos summa consiliorum esset. Quod vel inde facile est colligere quod, postquam is in Gallias est amandatus, biennium jam totum respublica questorem non habuit, scriba quodam obscure questuram gerente ad nutum omnino Gallorum composite.

Ad consiliarios quod attinet, non usque adeo nova rerum faciès introduci potuit ut nobllitas, ex qua moribus receptum erat atque multîs seculis inoleverat principes solum consiliarios accersere, penitus tota excluderetur, eo tamen res est deducta ut Rubaeus, ratione muneris quo fungebatur, praesidis partes ageret, senatum cogeret, ad senatum ea de quibus deliberaturi erant deferret, sententias omnium et suffragia exquireret, quid de qua-

> éveschcz, icealz vacants et jasqaes à l'intimation des balles de la provision d'icenlx; fyna-

> blement, les proofflctz qui peuvent venir des mynes et da coyng. Et est k entendre que toutes t les mjnes d'or on d'argent de ce royaume appartiennent an Roy, mesme celles de plomb, du-

> quel, en l'affinant, l'on peult tirer et extraire argent, comme et quel est tout le plomb de ce

> pais; et ce, sans donner anlcun droict on composition an seigneur de la terre oU sont situées • les dites mynes. t (Eaiat et constitution du royaume d'Bteoste.)

que re princeps sentiret aut fieri vellet solus interpres erat. D'Oyzilli, Gallici legati, tanta prae caeteris omnibus in sententiis dicendis erat autorilas ut in ejus sententiam caeteri fere pedibus ire cogerentur, neque res uUa ad senatum deferebatur priusquam Rubaeus, cum d'Oyzillo collatis et communicatis consiliis, digesfiisset, disposuisset et quodammodo praejudicio gravasset ut jam nobilium non alia esset in deliberalionibus autorilas quam ut suc calcu'.o probarent quod duo illi privatim faciundum decreverant. Ut autem d'Oyzillus, ad cujus nutum (^) omnia gerebantur, in majore esset prsetio apud populum, Regina illo tam familiariter utebatur, tractabat humaniter, tanti denique faciebat ut non modo plebei verum etiam proceres, Reginaî (2) captantes benevolentiam, oui id gratissimum erat, ei summos honores impenderent. Neque enim beneficium impetrari, neque plane res ulla apud illam nisi ejus opéra atque studio conflci potuit. Quo factum est ut quemadniodum id genus hominum, qui ex humili loco ad immensas opes et magnum aliquod fastigium repente sunt evecti, rébus secundis impotenter abuti soient, ita d'Oyzillus, tam subita fortunée commutatione tumidus et inflatus, omnes per se fastidire cœperit, et ipsos etiam proceres, velut humi replantes, tanquam ex excelso sublimique loco despicere, existimareque honores, quos illi benignitate quadam et comitate ingenii liberaliter tribuebant, sibi etiam ex officie deberi. His artibus effÎBctum est ut et d'Oyzillus et Rubaeus in duumviros evascrint, pênes quos negotiorum omnium esset procuratio quse ad statum regni, domi forisque, pertinerent. Quod si quando proceres, officii sui memores, sua intémperanter abutentium patientia turbulentes vellent conatus reprimere, Dii boni quaî subito excitabantur tragediae!

Superioribus annis, cum regni ordines ad suscipiendum (^) adversus Angles bellum callide induxissent, exercitusque esset expeditus, Galli Varvicti castelli obsidionem urgebant; proceri-

(•) Cod. initium.

(«) Cod. regnit.

(■) Cod. êuspiciendum.

bus conira visa est res plena periculi, ob rem tara parvi momenti universas regni vires unico praelio periclilari ; cura Angli ad ppopugnationem exercitum etiam haberent instructum, neque milites, cum jam hyems esset, imbribus continuis et frigore oppressif aeris intemperiem diutius ferre possent, ad hoccommea* tus inopia fere omnes laborarent, vel, si diutius in castris hserere vellent, inedia esset plerisque pereundum. His ralionibus adducti, cum duces exercitum dimisissent, Galli, spe sua frustrât!» id factura rebellionis tildo ornarunt, neque dubiura est tum, si in Gallorura fiiisset potestate ex sententia rem gerere, ex nobili-^ tate plerique pœnas luissent. Sed, ut fere fit, diuturnitate temporis iracundia defervescente, cura constaret oranium ordinum auctoritate et consilio^iraissura esse exercitura, dolorem dissimulare oportuit quem ulcisci non poterant; ex quorumdam tamen vocibus, quae ab eo tempore erupuerunt, conjicere licet quod usque manet alla mente repostum.

Cum adeo res esset deducta ut Rectrix Galla regni administres haberet Galles, prâecipuos quosque magistratus Galli gérèrent, pênes eos summa etiara consiliorura esset, duse modo res reliquse erant in Schotorum potestate quse Gallorura conatus atque consilia possent impedire : altéra erat jurisdictio quara judices ordinarii exercebant, altéra vero legum ferendarum autoritas, quœ non nisi in trium regni ordinura concessu, quem nos Parlamentum vulgo dicimus, proraulgari possunt. Utramque moliti sunt Galli in Privati Consilii potestalem deducere, hoc est suam, qui illius ordinis duces quodararaodo et moderatores essent. Et per* fecissent (^) quidem, nisi procures, fraudera subesse suspicati, illorura consiliis coraraodo restitissent in liraine, quod aiunt, et priusquara altiores agerent radiées. Quod factura ex nobilitate plerisque magnara apud Régentera conflavit invidiara.

Praeterea, quandoquidera nobiliura concordia firraissimura sit conservandae libertatis vinculura, si ob lites intentatas, grassantibus odiis vel quavis occasione, alioqui anirais inter se dissidere

(') Cod. prœfccisseni.

cœpissent proceres, id Gallis semper pergratum accidit, itaque in hoc toti erant ut lites foverent, inimicitiarum matepiara subministrarent, faces admoverent, et oleum, quod dicitur, adderent camino, atque quibus artibus dissidentium animi coalescere poterant et pax conciliari, eas pro viribus impedirent, ne nobiles inter se matrimonia contraherent aut fœdere jungerentur summopere ppoviderent, vincula concordise (*) quibus poterant artibus diducerent : cujus quidem consilii innumera possunt proferri exempla quaa apud Scholos in omnium oculis et ore versantur.

Ad hsec, duo potissimum hominum gênera universam fere Schotorum rempublicam complectuntur, nobiles et ecclesiastici, quorum ut utrumque dissi parent initse simt a Gallis rationes perquam astute et callide, Nam cum e vivis excessissent proceres ecclesiastici, non continue in demortui {^) locum substituebatur alius qui functionem obiret; sed, cum juris regii sit Pontifici successorem nominare qui gregi prœficiatur, id de industria in multos menses differebatur ut interea episcopatus et cseterae id genus prgefecturae Gallis per occasionem possent tribui. Nam, vitandi odii causa, Regens prius caverat ut in diplomate, quo Regina matri administrationem regni permittebat (^), nominationes eas sibi modo reservaret; quod autem si cujusque ex nobilitate gratia, meritum aut preces tanti apud Regentem essent ut ab ea litteras ad filiam commendatitias possent extorquere, atque illa visa sit annuere, tanta tamen apud aulam Romanam erat Gallorum autoritas, qui per suos Romae procuratores operam dabant ne res possent confici, ut negotia de die in diem ducerentur, et qui eos honores ambiebant, sumptibus exhausti et spe frustrati, operam, quod aiunt, et oleum perderent. Inde factura ut ex magno episcopatuum et cœnobiorum numéro, qu» proximo superiore quinquennio apud Schotos vacarunt, vix ex Schotis unus aut alter, quantumvis regiis litteris commendatus,

(I) Cod. eoneordiam, (>) Cod. dmortu, (•) Cod. frmiUebttt.

Ponlificis rescriptum impetrare potuerit, cum interea cardinalis Guisianus amplissima et primi nominis monasteria aliqiiot facile sit consecutus. His technis et subdolis artibus brevi futurum sperabant ut ecclesiasticus ordo ex hominibus Gallis prorsus constaret vel sallem ex infima Schotorura plèbe petitis et delectis qui Gallicse factioni nomen ultro darent.

Ad evertendum nobilitatis statuîn, sacrilegum, me Hercule, et nefarium initum est consiliura. Nam cum primores quosque ad propagandam Evangelii doctriuam perspicerent admodum esse proclives, id Galli, ex rébus omnibus lucrum captantes, ad suùm traduxerunt commodum, atque initio quidem connivere et rem dissimulare, post non obscuram dare signiflcationem per se licere ut unicuique sua constet religio, modo, praescriptis quibusdam finibus circumscripta, intra (*) privatos parietes et certos quosdam limites contineretup (^). Id multis animos addidit ut quod quisque de religione sentiret palam auderet profiteri. Inde factum ut plurimi in censuras ecclesiasticas incurrerint, pœnisque facti sunt obnoxii quse legibus patriis' atrociores fere in PontificîsB religîonis minus observantes quam lesae majestatis (^) reos sunt constitutae. Interea de reformanda religione in conventu publico tractari cœptum est; qua occasione plerique animati et hoc incitamento audaciores facti, liberiori usi lingua, quid de religione sentirent prodiderunt, ut jam ex nobilitate plurimos inextricabilibus religionis laquaeis irretitos haberent Galli, in quos aliquandojure, ut videbatur, possent animadvertere, etsi tamen nuUam abalienati animi significationem darent aut offensam pras se ferrent, quamdiu (*) belli tempore ad divertendos ex Galliis Anglorum impetus Schotorum opéra erat necessaria. Quamprimum vero inter principes pax constituta est, Regens, moderationis et aaquabilitatis prioris oblita, cujus nuper nobilibus spem magnam fecerat, confestim aliam induit personam, palamquë

(*) Cod.<ii.

(*) Cod. ecmHnetwr,

O Cod. iôêœ majeêlatit,

(*)Co(Li

profiteri cœpit se cum eis summo jure et legibus acturam, quibus, impunitate et libertate quadam in rébus religionis promissa, auctor quodammodo fuerat ut in leges comilterent. Tarn effrenis est et immoderata Gallorum ambitio et regnandi libido, ut non modo ex profanis, sed etiam, reluctantibus conscientiis, exsacris rébus lucra et dominandi occasionem captare non vereantur! His artibus ad facienda imperii sui fundamenta annos aliquot usi, tandem auctores fuerunt ut in Galliam legatio amplissima decerneretur quae Reginse nuptias sollicitaret. Quibus célébratis (^), Regina ab avunculis persuasa (quos solos habet a consiliis) legalis mandat : dent operara reversi ut confestim regnî diadema (^) per quosdam ex primoribus in Galliam ad se deportetur, quo regem maritum insignire in animo constituerat. — Ad id legati initio attonili et indignitate rei commoti, post, communicatis consiliis, tandem deprecati sunt ne sibi id in mandatis daret; quod, cum iniquissimum sit neque a subditis impetrari possit, regni ordines merito erant recusaturî, futurumque metuebant ut id suae Majestati permolestum accideret et animum subditis infensum redderet. — Ea spe dejecti avunculi commoda interpretatione mandata temperabant, [dicentes] non eam esse ReginaB voluntatem ut regnum dimitteret aut in maritum transferret, sed hoc solum in animo habere regem maritum, honoris causa, diademate matrimoniali ornare; ad rem, quae exemplum apud historiées scriptores nusquam habet, novato usu vocabuli quo nobis oculos perstringerent. Ea vocis moderatio tam féliciter rei accrbitatem temperavit ut plerisque visa sit per quam exigui momenti, elsi Galles sibi magno usui futuram aliquando indicasset vel ex eo licet coUigere quod tanto studio, cura et soUicitudine sit efflagitata ut nisi perfecta re non conquieverint, nulli

(•) Le 44 avril 1558.

(') On attachait en Ecosse une grande importance aux insignes matériels de la royauté: la couronne, le sceptre et la main de justice, conserves, comme ils le sont encore aujourd'hui, dans le château d'Edimbourg. Lorsqu'en 1571, les partisans du comte de Lennox voulurent faire couronner roi d'Ecosse le HIs de Marie Stuart, Klrbaldy de Grange, alors gouverneur du châleaii d'Edimbourg, les arrôta dans l'exécution de leur projet en refusant de leur livrer le sceptre et la couronne confiés \k sa garde (Voyez la lettre de Marie Stuarl ii l'archevêque de Glasgow, écrite de Sheffleld, le 7 janvier 1571 ; LabanolT, Recueil âeê lettres de Marie Stuart, Ul, 158).

1559 DE LA CONGRÉGATION. il

neque labori neqne sumptui parcentes, imo ob eam rem libertatem in negotio religionis nobilibus ullro déférentes.

Postquam hoc illis ex animi sentenlia cessisset, pacemque constituissent cum vicinis principibus, nil periculi subesse rati, quod occultis consiliis jampridem movebant palam sunt aggressi. Itaque tam ihsolenter sese gerere cœperunt ut, quicquid liberet, sibi licere existimarent. Cum, immensis diuturni belli sumptibus exhausto aerario, ut se suosque recrearet, Rex passim in Galliis militem dimitteret et exauthoraret, ut vix praesidiarios, quot ad locorum excubias erant necessarii, vellet alere, sed se modis omnibus superfluis impensis per cseteras provincias liberaret, exercitum omnem, quem in Schotia habebat, retinuit; neque tum pecuniam numerabat, sed, hue illuc passim per vicos atque villas dispositis cohortibus, milites rusticorum sumptibus victitabant. Qua re plurimi ad summam inopiam et mendicitatem sunt redaeti, qui in hanc hominum coliuviem et ventres pigros erogare cogebantur quo uxor, liberi, familia denique tota erat alenda. Quorum interea in republica non alius erat usus quam ut omnium fortunas expilarent, laces, stupra, adulteriaet innumerabiles id genus injurias cseteraque quse in militari licentia insuat mala [perpetrarent] ; qu9B quidem in tam immensam excreverant molem ut diutius ferri non possent.

Satis superque respublica jampridem ceperat detrimenti, cum biennium jam totum ad alendum exercitum ne nummus quidem ex GalUis adferretur, sed, cum in manibus haberent cudendorum nummorum rationem in Schotia, ex quaestu quem inde ingentem uberemque fecerunt, argentum omnino Schotorum, alioqui salis purum, depravando et ad vilitatem redigendo, militum inopise aliqiia ex parte succurrebant; atque, tantum abfuitut, constituta jam pace, huic malo medicinam facerent ut graviori eliam vulnere dolorem auxerint. Allata est enim, proxima superiori œstale, ex Galliis magna vis nummorum aereorum, quorum duo solidum faciunt, qua) ante duos ferme annos regio edicto publico adulterini et illegitimi pronuntiati erant; apud Schotos tamen Regentis imperio facti legitimi, capitali in récusantes

constituta pœna, ôonsiliariis et ordinibios regni non modo non consentientibus sed ne in deliberationem quidem adhibitis. Sed ne bis quidem contenti injuriis, quibus vel altum stertentes Schotos excitare poterant, in Aranise comitem, filium et heredera ducis Castelli-Heraldi, in Galliis Régi militantem, impetum faciunt (*); qui, ex regia Schotorum slirpe, proximura in successionis jure post Reginam gradum occupât, negotio praefectis quibusdara militum dato ut vivum vel mortuum ad aulam Régis sislerent, non ob aliud quam quod ad Evangelii et sincerioris doctrinse studium videretur esse propensiop. Quo cum is nuntio per indicium accepto, fuga saluti consuluisset, illi, spe frustrati, fratrem natu minorem, vix quindecim annos natum, adolescentera innocentissimum, in carcerem deducunt, qui litteris operam daturus in Galliam a pâtre missus erat Castelli-Heraldi duce. Qui, dura hsec agerentur, nihil a Gallis bostile metuens, egregiam interea Regenli navabat operam, satagebatque pro viribus ut quibus intoleranda Gallorum injuria et effrenis dominandi libido stomachum fecerant, suam auctoritalem secuti, offensam omnem remitterent, atque, ob id factura, magnam ab illis bene* volentiara expectabat.

Dura hsec geruntur, repente, velut impetu facto, in lucera erumpunt omnia quse hactenus occultaveranl de subigendo Schoti© regno consilia, jamque rem aperte vi et armis tentare cœperunt. Quid causam festinationi dederit est incertum. An quod tempus ad rem gerendam idoneum esse rati sint, an quod ob Reginae valetudinem minus firmam et morbum subinde ingravescentem, de vit© diuturnitate dubitarint, et, nisi illa superstile, potiundi regno spes admodum sit exigua? Hoc certo constat nihil ad summam diligentiam reliqui fecisse quo regnum occupare et populum ad suam fidem possent adigere. Hinc illœ militum copise quas magno numéro in Scholiam trajecerunt, hinc novae legiones conscript© quas ad veleranos adjungerent, et Germanorum delectus haberi cœpti, consilia et inilae rationes

(I) Voyez tome I, p. 320, et ci-après S XXXVIII, les documents qui prouvent l'importance que U France attachait \ l'arrestation du comte d'Arran.

quibus Edenburgense castellum, praecipuum totius regîonis propugnaculum, in suam rédigèrent potestatem, nunc prece, nuno pretio, nunc mercedis spe objecta, nonnunquam etiam adhibitis minis, animum prsefecti tentantes si qua possent ad deditionem impellere. Id cum parum féliciter succederet, Letham oppidum maritimum, ob portus commoditatem et frequentiam commerciorum, totius regîonis emporium, occupant, muniunt, vallo et fossa cingunt, praesidium inducunt peditum fere signa viginti et équités aliquot, nobilitate et consiliariis non modo non consentientibus sed ne re quidem cum illis commun icata. Hoc facinus omnium animos illico perculit. Ordines prsecipui, et in iis Gastelli-Heraldi dux, cum dolorem diutius dissimulare non possent, litteras ad Regentem dant, démisse admodum et officiose obsecrantes : ab incepto désistât, institutam munitionem demoliatur, et oppidanos in libertatem pristinam restituât, hoc se maximi beneficii loco habituros; intérim omne obsequium deferunt. Quod si recuset, se reipublic® non defuturos profitentur; sed omni consilio provisuros ne quid detrimenti capiat; rem esse novam et inauditam, graviorem denique quam quse dilationem ferre possit. Prsesentis durissimse servitutis omnium cervicibus imrainere periculum, quod quidem a civium capitibus depellere sua autoritate, excusso jugo, in animo habent, nisi monita morem gerat. Nihil sibi magis molestum accidere posse quam ut violenter cogantur uti remedium, sed communem patriam id a se officium exposcere; cui desse nec possunt nec volunt. — Regens, nihil ex nuntio commota, obstinato plane et obfirmato animo in incepto persistit, institutum opus quam diligentissime perse* quitiu», et, sequissimas aspernata preces, ne tantillum quidem ex proposito remittit. Hoc turbis omnibus initium dédit quse ex eo tempore per Schotiam etiam nunc grassantur.

Num hsBC infirma sint argumenta aut levés conjecturse Gallos de subjugandis Schotis omnino cogitasse? Àliorum esto judicium. Et num aliud quicquam regni ordines et popularium animos impellere potuisset ut se, vel manifeste capitis et fortunarum omnium periculo, nefariis illorum consiliis opponerent, quam-

a MANIFESTE DES LORDS DE LA CONGRÉGATION. 1559

que quod indignam sibi vidèrent imminere servi tutera, prsesertim cum eo semper fuerint erga principem suum, et etiam nunc sint, animo quo obsequentissimos decet esse subditos, neque rebellionis illius unquani in mentem consilium venerit, et ne cogitarint quidem illius Majestatem debitis obsequiis, honoribus, vectigalibus aut ulla denique re, quae régi debetur, fraudare, quamtumvis id Galli falso jactitent, dum malœ caussB fucum superinducere et aliquam honesti speciem prsetexere volunt, neque in alium omnino scopum dirigantur ommnes Schotorum actiones atque conatus quam ut Reginse suus constet honos^ sibi sua salus, universo regno pristina libertas, et successionis jus in stirpe regia salvum sit et incolume, neque per tyrannidem et vim ad externum aliquem deflectatur.

Haec si aequissima sunt et in viri boni ofTicio insunt, viros, principes et omnes qui ubique gentium Christo nomen dederunt, obsecpamus et obtestamur justissimae causse se scquos prsebeant arbitres, neque adversariorum criminationibus et maledictis fidem habeant, sed certo existiment nos Gallorum improbls artibus, importun itate et intoleranda tyrannide in bas angustias non ultro ductos sed invites esse attractos, neque cuique vim inferre, sed bellum defendere, et a communi patria praesentissimum velle periculum depellere.

XXXYH.

PROTESTATION ADRESSÉE PAR l' AMBASSADEUR A LA REINE d'aNGLBTERRB ET A

son conseil au sujet des hostilités commises en ecosse par les anglais.

1560. — 20 Avril après Pâques.

(Arehives du âlinislère des Aftaires étrangères. — Angleterre, neg. XXI.)

Efforts faits par le Roi, dès son avènement, dans le but de se maintenir en bonne intelligence avec les rois ses voisins, et notamment avec la Reine d'Angleterre. — Nécessité dans laquelle il s'est trouvé de faire passer des troupes en Ecosse pour soumettre ses sujets rebelles. — Injustice des soupçons conçus à cet égard par Elisabeth. — Mesures prises par le Roi pour les dissiper. — Assurance qu'il lui a £ût donner par ses ambassadeurs. — Pardon offert aux rebelles. — Offre de prendre Elisabeth elle-même pour médiatrice entre eux et lui, et d'arranger à l'amiable leurs autres différends. — Refus péremptoire d'Elisabeth. — Injonction qu'elle a faite au Roi de rappeler toutes ses troupes de l'Ecosse dans un délai fixé. — Étrangeté de pareilles conditions, auxquelles on ne pouvait souscrire. — Présence dans le Forth d'une flotte anglaise qui a commencé les hostilités. — Démarches faites par le Roi pour maintenir la paix malgré ces actes d'agression.

— Mission de l'évêque de Valence auprès de la Reine d'Angleterre et en Ecosse.

— Médiation du Roi d'Espagne. — Persistance d'Elisabeth, qui a dirigé son armée de terre sur l'Ecosse. — Proclamation dans laquelle elle déclare ouvertement son intention de chasser les Français de ce pays, et de dépouiller ainsi le Roi et la Reine de France, souverains d'Ecosse, d'un royaume qui leur appartient. — Remontrances faites à cette occasion à la Reine d'Angleterre, le 15 avril, avec demande de remettre la solution des différends à des commissaires élus de part et d'autre. — Refus d'Elisabeth et de son Conseil, qui ont déclaré que depuis douze jours leur armée était sous les murs de Leith, et que tout délai leur serait préjudiciable. — Protestation solennelle faite par l'ambassadeur, devant la Reine d'Angleterre et son Conseil, que, si le Roi est obligé de continuer la guerre, ce sera malgré lui, et seulement pour repousser une injuste agression.

L'on a assez clairement veu, puis le décès du feu Roy trèschrestien,. que Dieu absolve, que le Roy son filz ne luy a seullement volu succéder à rhéritaige de son royaulme, mais au mesme zèle et affection au repos et soulagement de la Chrétien-

(1) A la snite du traité conclu k Rerwick le 27 février lS^-60 * avec les Lords de la Congrégation, Elisabeth, en faisant entrer ses troupes en Ecosse, avait publié une proclamation, datée

• Hymer, Feedera, tons. VI, p*rt. rv, p. W.

neté, qui l'avoient raeu à estaindre les querelles qu'il avoit avec les aultres roys ses voisins, pour establir entre eulx une bonne et ferme paix et amitié; n'ayant ledict seigneur rien laissé en arrière de ce qui a esté propre et nécessaire à Fentretènement et conservation d'icelle, et mesmes à l'endroit de la Royne d'Angleterre, sa bonne sœur et cousine, envers laquelle il a usé de toutes les démonstrations qui pouvoient procéder de luy, tant à satisfaire l'obligation des hostaiges qu'il doibt tenir en ce royaulme pour le faict de Calais, que à maintenir aux subjetz de ce dit royaulme le traficque et commerce seur et libre en France, sans que à aucun d'iceulx y ait esté faict aucun tort ny injure préparée. Ce néantmoins, s'estant les Escossois, en ce temps de tranquillité, rebellez et distraictz de l'obéissance dudict seigneur Roy et de la Royne sa femme, leur souveraine dame, pour la réduction desquelz il a esté conlrainct y envoyer quelques forces, ladicte dame Royne d'Angleterre a dressé une forte et puissante armée par mer et une aultre par terre, et les a, de long temps,

du 24 mars *, pour exposer les motifs qui Tavaient déterminée à prendre ouvertement la défense des Écossais. Dans celte proclamation, publiée en anglais et en français, et répandue avec profusion non-seulement en Angleterre et en Ecosse, mais aussi en France, par les soins des Protestants, les Guises étaient désignés comme les véritables auteurs de tous les troubles, 2i eause de la domination qu'ils exerçaient sur le jeune Roi de France et sur la Reine, sa femme. Comme ce manifeste commençait à produire sur les esprits un fâcheux effet **, MM. de Guise ordonnèrent au chevalier Michel de Seurre, qui venait de remplacer M. de Noailles dans l'ambassade d'Angleterre, de faire 2i Elisabeth d'énergiques remontrances. En même temps, ils euvofèrent k Londres Jean de Montluc, évéque de Valence, avec mission de se rendre de là en Ecosse. On avait choisi ce prélat non pas seulement parce qu'il possédait une grande connaissance des affaires d'Ecosse, mais surtout parce qu'il avait la réputation de pencher, en fait de religion, vers les idées nouvelles, et qu'on pensait que, par cela môme, il pourrait dire plus agréable ^ Elisabeth, et l'amener k un accommodement. Les deux ambassadeurs firent conjointement, le 15 avril, les remontrances qui sont Imprimées dans les Mémoires de Condé, 1, 533, d*après le manuscrit de la Bibliothèque impériale, fonds de Brienne, n°5i, f? 205. Elisabeth ajant répondu par un refus formel de rappeler ses troupes de l'Ecosse, M. de Seurre fit de nouveau, cinq jours après, le 20 avril, une protestation solennelle à l'effet de bien consuter que c'était par la Reine d'Angleterre et non par le Roi de France que la paix était rompue. Cette protestation, que nous publions dans le présent paragraphe, fut présentée par écrit et très-certainement rendue publique. Cependant, il semble qne les historiens n'en ont eu qu'une connaissance imparfaite, car le P. Daniel parait croire, I, 325, qu'elle a été faite d'accord avec l'ambassadeur d'Espagne et en sa présence, tandis que les deux ministres espagnols, l'évêque d'Aquila et M. de Glajon, eurent grand soin de se tenir à l'écart, s'excusant sur l'insuifisance de leurs pouvoirs, pour ne pas assister l'ambassadeur de France. C'est ce que prouve le texte même de la protestation (Voyez ci-après, p. 20).

* Voycx le texte de celte proclatoatloa dtas les Mémoiru de Coudé, 1, Bt9. *• D* Thon, liT. XXIV, tom. IH, p. MO de l'édit. franc.

envoyé du costé d'Escosse, fondant Toccasion de telz préparatîfe sur la jalouzie que luy donnoient lesdictes forces que ledict Seigneur y avoit jà et celles qu'il prétendoit y faire encores passer; au moyen desquelles elle craignoit une invasion en ce royaulrae, comme elle disoit en estre menacée, prenant pour couleur de ce que la Royne de France, royne d'Escosse, portoit le title et armoryes de ce dict royaulme. De quoy ayant esté adverty ledict seigneur Roy, il luy a fait incontinent entendre, par ses ambassadeurs, la sincérité de son intention, et combien elle estoit esloignée de vouloir contrevenir au traicté et de rien attempter au préjudice de ladicte Dame et de son royaulme; dont, pour luy donner encores plus certain tesmoinaige, a faict retarder les préparatifs de quelques aultres forces qu'il vouloit encores envoyer auxdictz pays d'Escosse, et cerohé la réduction desdictz rebelles par doulceur et amiable recongnoissance de leurs faultes, lesquelles il se contentoit oublier et leur pardonner, moyennant qu'ilz luy prestassent Fobédience deue, ainsi qu'il leur en fit faire deue ouverture, et jusques à prier ladicte Dame de le vouloir moïenner envers eulx, affîn que, cela fait, il eust moyen de luy ester toute soupçhon et jalousie de ses dictes forces, luy aïant fait offrir d'en ester après la plus grande partie, et y en laisser seuUement ce qu'il jugeoit nécessaire pour l'asseurance de ses droictz et obéyssance, qui seroit en si petit nombre qu'il ne luy donneroit aucune raisonnable occasion de doubter plus de riens pour ce regard; et, quant au surplus que ledict seigneur Roy députeroit gens de son cousté, si elle en vouloit faire autant du sien, pour desmesler les aultres différons qui se pourroient trouver entre leurz Majestez et en traicter amiablement, ainsi qu'il est porté par les capitulations de ladicte paix.

A quoy ladicte Dame n'a volu prendre aultre expédient que de prescrire audict seigneur Roy la décision qu'elle vouloit de tous lesdictz différons par elle proposez, et, entre aultres choses, la totalle révocation de ses dictes forces du pays d'Escosse, avec terme pour ce préfix, sans en vouloir entrer en aultre traicté ny dispute; chose qui ne peust estre trouvée que grandement es- T, n. 2

trange, veu que, entre roys et princes, en temps de bonne paix, les traictez sont médiateurs de la pacification de leurs différens, sans qu'il soit loisible à Tung ny à Taultre de se donner loy ny imposer conditions, ne se pouvant telle façhon adresser que à leurs subjectz et vassaulx seullement. Et, qui pis est, elle n'a laissé d'envoyer audict pays d'Escosse, dès long temps, son armée de mer, laquelle y a usé de plusieurs déprédations sur les subjectz dudict Seigneur roy, tant à son arrivée, de quelques navyres de guerre qui estoient au Fricht pour la garde d'icelluy, que, depuis, de plusieurs aultres cliargés de vivres et aultres choses dudict Seigneur et de plusieurs de ses dictz subjectz; et a fait ouvertement la guerre à ses ministres et soldars auxdictz pays, jusques à s'efforcer de faire descente en l'Isle-des-Chevaulx pour la surprendre, faire prisonniers plusieurs desdictz soldars, et user de toutes aultres actes d'hostilité. Qui n'a toutesfois de tant sceu esmouvoir ledict Seigneur, qu'il ait volu croire que ladicte Dame eust aucunement volunté d'y entrer plus avant, d'autant qu'elle n'en povoit fonder aucune occasion sur droict qu'elle peult prétendre audict royaulme d'Escosse, ny moins sur la craincte des forces dudict Seigneur,\desquelles il luy avoit tousjours véritablement faict entendre le nombre, ou sur les poinctz de ses doléances, attendu qu'elle n'a que quereller ny congnoistre en icelluy royaulme; et que, pour le surplus, il estimoit luy avoir assez amplement satisfaict par la déclaration de sa bonne volunté à la conservation de ladicte paix, et pour les offres, qu'il luy avoit faict faire, de venir à traicté amiable avecque elle ; dont, pour luy donner encores plus d'assurance, après les luy avoir plusieurs fois faict réitérer par son ambassadeur résident auprès d'elle, et faict entendre le mesme au sien qui est auprès de luy, ledict Seigneur a choisy Monseigneur de Valence, conseiller en son Conseil privé, personnage très-digne et d'auctori té auprès de Sa Majesté, et l'a envoyé devers ladicte Dame pour lui confirmer encores sa bonne intention, du tout tournée au repos de la Chrestienneté et à la continuation de la bonne amitié qui est entre leurs deux Magestez, avecq charge d'entendre d'elle si, après

cela, il luy en demoureroit encores quelque scrupule, pour en advertip ledict Seigneur, et puis passer en Escosse pour essayer de retirer et de remettre lesdictz rebelles en Fobédience d'icelluy Seigneur et de la Royne sa femme, leur souveraine Dame, par la clémence de leurz Majestez qui leur est offerte, ensemble d'oublier, en ce faisant, toutes leurs faultes passées, afin d'en faire après retirer la plus grande partie de ses forces pour ester à ladicte Dame royne d'Angleterre Foccasion de plus doubter d'icelles. N'ayant d'autre part laissé, pour mieulx faire congnoistre l'extrême regret qu il auroit d'estre conduict à quelque altération de la paix, d'employer encoires envers ladicte Dame le moyen du Roy catholique, son bon frère; lequel, comme prince qui assez a congneu les ruynes que la guerre porte avec soy pour désirer l'entretènement de ladicte paix, y a envoyé Monseigneur de Glazon (^), chevalier de son ordre et grand maistre de son artillerie. Toullesfois tant de si bons offices et debvoirs, en quoy ledict Seigneur s'est mis, qui peuvent aisément faire congnoistre à toute la Chrétienneté la sincérité de son intention, et combien il luy desplaisoit de y veoir perturbation, n'ont peu retenir ladicte Dame qu'elle n'ait encoFCS faict marcher audict pays d'Escosse son armée de terre, pour, avec celle de mer, en chasser et tirer par force les ministres et soldars dudict Seigneur, ainsi qu'elle a assez déclairé vouloir faire par une proclamation de sa volunté qu'elle a fait imprimer (*). En quoy n'y a apparence de raison, estant bien aisé à juger que ce seroit le vray moyen de priver ledict seigneur Roy et la Royne sa femme dudict royaulme, qui seroit chose très injuste et au reste de très mauvais exemple à tous princes chrestiens que gent, qui se sont rebellez de leurs souverains, soient ainsi favorizés en leur rébellion.

Dont ledict Seigneur a bien voulu faire faire remonstrance par son ambassadeur à ladicte Dame; luy en ayant donné charge expresse et de luy renouveller encores de rechief l'asseurance de

0} Voyez dans le paragraphe suivant les dQcoments relatifs à la médiation de i*Esptgne entre la France et rAngleterre.

(*) La proclamation du 24 mars 1559.

son désir à la conservation et entrelènement de la paix et l'offre du traicté amiable, ainsi qu'il luy a esté faict cy-devant; ce que ledict ambassadeur a fait le quinziesme de ce raoys (*), tant à Tendroict de ladicte Dame que des Seigneurs de son Conseil, présent le seigneur Florens Dadjaceto, qu'il luy présenta ledict jour, avec lettres d'icelluy Seigneur roy, portans créance sur luy pour choses qui concernoient le raesme faict et office, l'ayant icelluy ambassadeur entre aultres choses priée se déporter de la voye des armes et retirer sesdictes armes pour commectre leurs différons à personaiges qui seront esleuz d'une part et d'aultre pour les desmesler.

Et pour ce que elle et eulx luy dirent là-dessus que lors leur dicte armée estoit depuià douze jours près le Pelit-Lict, preste à exécuter Fentreprinse pour laquelle elle Ta faict entrer audict pays, qui est d'en chasser les François, suivant ses menaces précédentes, et n'entendoit ladicte Dame qu'elle perdict temps, pour l'intérest qu'elle en pourroit recevoir, par où elle contrevient directement au traicté de paix, le seigneur de Seure, conseillier dudict Seigneur roy et son ambassadeur auprès d'icelle Dame, aïant charge de protester en ce cas de l'infraction des traictez, a bien volu prier Messeigneurs de Glazon susnommé et l'évesque de Quadra, ambassadeur dudict Seigneur roy catholicque, se trouver près ladicte Dame pour le faire en leur présence et remémorer tous les debvoirs en quoy icelluy Seigneur s'est mis pour satisfaire à ladicte Dame en ce que la raison vouloit; et oultre éviter par ce moyen toutes altérations de la bonne paix et amitié qui est entre leurs Majestez, affin qu'ilz puissent tesmoigner qu'il n'a tenu audict Seigneur que les choses ne se soient amiablement pacifiées; et que ayans refusé, pour n'avoir telle commission du Roy leur maistre, icelluy sieur de Seurre l'a commis au tesmoniaige de l'escripture. Puis, ayant fait rédiger le tout en ceste forme, et après avoir oultre ce répété de bouche à ladicte Dame en l'assistance desdiclz Seigneurs de son Conseil

(*) Voyez ci-après la longue réponse faite ï ces remontrances par le Conseil d'Angleterre.

et obtenu licence de Sa Majesté d'exécuter ce que luy a esté en cela commandé, il leur a protesté, de la part dudict Seigneur roy, son maistre, comme il proteste encopres par la présente, avec toute humble révérence, de l'infraction desdictz traictez, et que tous les préparatifs qu'il a faictz et faict pour envoyer audict pays d'Escosse ne sont que pour y remectre l'obéissance qui y est due à luy et à la Royne sa femme; aïant pour ce seul respect volu oblier toute offense que luy ont faictes les subjetz et leur pardonner le passé, pour vuyder amiablement ce qui seroit à desraesler entre leurs Majestez, et venir à toutes les voyes et moyens qui se peuvent tenir entre amys, et l'assurer, par la révocation de ses forces, après ladicte obéyssance rendue, de ce qu'elle dict craindre estre par ledict Seigneur entreprins sur son poyaulme par où elle est d'intérest; et que, s'il ne plaist à ladicte Dame accepter et se déporter de son entreprinse, ledict Seigneur mettra paine de se deffendre et conserver le sien ; protestant que, si pour cest effect il est conduict et contrainct d'entrer à la guerre par la continuation du commencement que ladicte Dame y a desja donné, ce sera à son très grand regrect et desplaisir, ainsi que tout le monde pourra juger, et pour ladicte occasion de se deffendre seullement et non à aultre fin ny intention. De laquelle protestation et de tout ce qui est cy-dessus contenu, ledict sieur de Seurre, ambassadeur susdict, a laissé ce double à icelle Dame et sondict Conseil le xx"* jour d'avril, Tan mil cinq cent sexante après Pasques.

1560. — Vers la fin d'Avril.

Responsnm ad protestationem qiitm orator Régis GaUorum, nomine sni principis, serenissim» AngUsB Reginœ obtuUt xv» Aprilis 1560.

(Angleterre, Reg. XXI.)

Motifii qui ont déterminé la Reine d'Angleterre à répondre par écrit aux remontrances qui lui ont été adressées au nom du Roi de France, après avoir fait à son ambassadeur une réponse verbale. — Griefs d'Elisabeth contre Henri II. — Intrigues de ce prince pour attaquer ses droits à la couronne d'Angleterre et favoriser

les vaines prétentions de Marie Stuart. — Continuation de cette politique, même après la conclusion du traité de Cateau-Cambrésis. — Affectation avec laquelle la Reine d'Ecosse et le Dauphin, son mari, se sont attribué les armes d'Angleterre. <— Plaintes de l'ambassadeur d'Angleterre à cette occasion. — Réponse évasive qui lui a été donnée. — Titre de roi et reine d'Angleterre et d'Irlande pris dans leurs lettres patentes par le Dauphin et la Reine, sa femme. — Persistance de cette usurpation, même après la mort du feu Roi, sur lequel on chercherait vainement à la rejeter. — Messager envoyé en Ecosse, au moment de la mort de ce prince, pour annoncer aux Écossais que leur Reine était en même temps reine de France, d'Angleterre et d'Irlande. — Manifestation publique des prétentions de Marie Stuart à la couronne d'Angleterre. — Inexécution de l'article du traité de Cateau-Cambrésis relatif aux otages qui devaient être donnés pour la restitution de Calais. — Refus de rendre justice aux marchands anglais. — Incroyable réception faite en France à lord Grey; danger de mort qu'il court à Paris. — Détention en pleine paix du fils de sir Cotton sous le plus frivole prétexte. — Insulte feite à l'ambassadeur d'Angleterre. — Enlèvement de l'un de ses domestiques, qui a été envoyé aux galères. — Coups de feu tirés tout récemment sur la maison même de l'ambassadeur. — Secours donnés aux pirates par les Français. — Efforts faits à grands frais par la Reine d'Angleterre pour rétablir la sécurité des mers. — - Justification du parti pris par Elisabeth d'envoyer en Ecosse une armée et une flotte au moment où le Roi de France y faisait passer des forces considérables sous prétexte de châtier les rebelles. — Réponse aux deux allégations principales ' de l'ambassadeur : que le Roi n'a envoyé des troupes en Ecosse que pour soumettre les rebelles, et que, toutes les fois que des troupes ont été envoyées, avis en a été donné à la Reine d'Angleterre. — Assurance que l'on n'agissait ainsi que pour entretenir les Anglais dans une fausse sécurité. — Importance des préparatifs de guerre faits par les Français; préparatifs superflus pour obtenir la soumission des Écossais, et qui avaient évidemment pour but une invasion en Angleterre. — Nécessité pour la Reine d'Angleterre de s'opposer à de pareils desseins. — Justification de la conduite des Écossais. — Récapitulation de tous leurs griefs contre la France. — Avertissements donnés de toutes parts, et même par des Français, à la Reine d'Angleterre sur les vues ambitieuses de la France. — Vains efforts du précédent ambassadeur, M. de Noailles, pour la rassurer. — Évidence des prétentions élevées par le Roi et la Reine de France à la couronne d'Angleterre. — Causes qui ont amené le retour en France de la flotte du marquis d'Elbeuf, et qui sont la tempête et la présence de la flotte anglaise dans le Forth, nullement la volonté du Roi. — Allégation de l'ambassadeur que le Roi aurait demandé la médiation de la Reine d'Angleterre entre lui et les Ecossais. — Réponses évasives qui, au contraire, ont été données toutes les fois que la Reine d'Angleterre a offert cette médiation. — Arrivée de M. de Seurre en Angleterre. — Vif désir qu'il a manifesté de moyenner un accommodement. — Réduction de tous les griefs en trois points : usurpation des armes, usurpation du titre, rappel des troupes envoyées en Ecosse. — Satisfaction promise par l'ambassadeur sur ces trois points. — Convention faite avec lui de tout rédiger par écrit. — Exécution par la Reine d'Angleterre de cette convention que l'ambassadeur a différé d'exécuter sous prétexte des affaires dont il était surchargé. — Exposé des demandes de la Reine d'Angleterre. — Lettre écrite, après de long délais, par l'ambassadeur à son gouvernement. — Désaveu dont il a été immédiatement frappé. — Envoi de l'évéque de Valence, qui devait être chargé de donner la réponse. — Protestation de cet ambassadeur qu'il n'a aucun pouvoir pour donner satisfaction sur les trois articles

tusénoncés. — FutiUté des explications proposées par Tévèque de Valence, qui a prétendu que c'est pour faire honneur à la Reine d'Angleterre que la Reine d'Ecosse l'est attribué ses armes. — Patience avec laquelle on a vainement attendu du 18 au 80 ràars la réponse aux trois articles. — Identité de la conduite de tous les agents français accrédités en Angleterre, qui ne cessent de faire de belles promesses, tout en s'appliquant à augmenter les griefs et à pousser à la guerre. •— But de tous ces attermoiements de la part des Français, qui était d'augmenter leurs armements, et d'attirer le Roi Catholique dans leur parti. — Confiance d'Elisabeth dans la prudence et l'équité de ce prince. — Témoignage que pourront lui rendre M. de Glajon et l'évéque d'Aquila, ses ambassadeurs, que, dans toute cette affaire, elle n'a agi que pour la défense de son honneur et le salut de ses stgets. — Conclusion. — Vif désir de maintenir la paix. — Offre de s'en rapporter à l'arbitrage du Roi d'Espagne, ou de nommer, de part et d'autre, des commissaires égaux en qualité pour arranger les différends, sans que toutefois les armes et le titre puissent en aucune manière être mis en discussion. — Protestation 'd'Elisabeth qu'elle n'a jamais eu l'intention de favoriser des rebelles qui voudraient s'élever contre l'autorité légitime de leur souveraine. — Vœux sincères qu'elle forme pour que la concorde se rétablisse entre la Reine d'Ecosse et les Écossais. •* Déclaration solennelle que rien ne lui est plus odieux que la guerre, et qu'elle fera tous ses efforts pour rester en paix avec le Roi de France comme avec tous les autres princes de la Chrétienté.

Quamquam Sua Majestas ipsi oratori ad suam protestationem ex tempore breviter quidem et apposite responderit, responsionem explîcatiorem referens ad aliud tempus magis idoneum, tamen, quia illa ipsa protestatio in scripto, et ipsius oratoris manu consignata, tradila fuit, in qua sedulo conficienda et sumptum spatium et navata opéra visa est, et quia etiam scriptum ipsum nititur variis allegationibus quse ab ipsa veritate discrepantes sunt, visum est Suse Majestati, cum ad plene edocendum ipsum oralopem rébus (in quibus alioqui orator ignorantiae excusatione uti possel), tum ad juste tuendum quanta cum ratione et honoris sui et necessitatis suorum omnia consilia atque actiones serenissimse Reginae in illis rébus, quse in ipsa protestatione sunt commemoratse, hactenus processerunt, curare et efïîcere ut ad certos locos illius protestationis, qui sunt majoris alicujus moment! prout deinceps, quamprimum responderetur.

I. Primo, opus non est excutere hoc in loco causas illas, quaecumque ipsse fuerunt, quibus Gallorum Rex, nuper defunctus hac vita, ad pacem cum vicinis principibus ineundam confirmandamque adductus fuit; verum enimvero quae consilia ex ipso

tempore contra Suam Majestatem et statum hujus regni structa et instituta fuerint, clare admodum constat. Primum enim Romse, tempore papas Pauli quarti, apertœ sollicitationes et nulla non via tenlata est ad improbanduni jus Suae Majestatis in hoc regno, et ad confirmandum prsetexlus illos inanes quos sibi Schotorum Regina surait atque arrogat . — Deinde Gameraci , in ipsa pacis tractatione, quanta sunt usi contentione Gallorum régis oratores qui, inter reliques utrinque habites sermones, sensura omnem suorum consiliorum propalam indicarunt, insolenter nimirum sciscitando cuinam alteri nisi Schotorum Reginae Caletum restituèrent? De hujus modi illorum verbis, consiliis et multiplici ab eis eo ipso tempore qusesita ratione, quse singula ad apertum prsBJudicium et violationem juris Suœ Majestatis atque etiam ad ostentandum jactandumque prsetextum illum ReginsB Schotisd intoleranter intenta fuerunt, plures testes facile possunt produci. Et hsec hactenus ad respondendum tanto pacis studio quo Gallorum Rex ergaSuam Majestatem usus est in illa pacis tractatione.

n, Sed huic haec rei praetendi potest excusatio (quemadmodum am a quibusdam illorum in hoc ipso negolio factitatum est) hoc omne nimirum eorum consilium eo constitutum fuisse ut Sua Majestashac ratione ad pacem facilius perduceretur.Quse all^atio fortasse aliqua atque adeo tolerabilis esse potuerat si, jam conclusa stabilitaque pace, non stâtim consecuta tam certa explorataque hujus motus indicia ; atque id quidem non solum tempore Régis Gallorum nuper defuncti, verum ab ipso ejus jam obitu hâec consilia sic se exuerunt, seseque in dies extulerunt ut nihil tritius in ipsa aula gallica, nihil frequentius in sermone exterarum quoque gentium jactalum fuerit.

m. Inter pacis conclusionem et Régis Gallorum obitum trimestre plus minusve spatium intercessit : in quo exiguo tempore quam variis in locis insignia regni Angliae, in quadrum una cum insignibus regni Schotise, nomine Regin© Schotiae Delphinse tum GalliaB, sunt compacta, et urbs Lutetia et multa alia Galliarum loca testes esse possunt. Imo universus ille concursus hominum ui confluebant ad visenda illa solemnia lustra equestremque

decursîonem, în qua Rex ipse vulneratus est, oculati testes fuerunt magnae illius insignisque injurise quœ eo lempore serenissimsB Reginse Ânglise intenta fuit, cum quia conspicua illa sedes, indicium horum spectaculorum, insignibus Ânglise cum insignibus Schotise conjunclis splendide quidem convestita ornataque fuit, tum etiam quia Delphini caduceatores in suis paludamentis, tempore horum solemnium decursionum, eadem ipsa insignia palam usurpaverunt. Hoc factum Anglis plurimum displicebat; et orator Suse Majestatis, plane perspiciens quantum haec res et prsejudioii suae principi et injuriœ recens jam factse paci adferret, de ea graviter conquestus est, qui ab bis qui in magnoauctoritatisloco positi fuerunt hoctulit responsum : « Ma- » turum huic rei adhibituri remedium, nec fore opus ut hujus » rei cura amplius moveretur. 3>

IV. Prseterea Delphinus et conjunx ejus Regina Schotorum, prseter illam injuriam, quse palam ostentabatur et passim divulgabatup in symbolis vestiariis suorum ministrorum, in quibus symbolis insignia simul Anglise, Schotise et Francise intexta fuerunt, etiam porro eo progressi sunt ut titulum Angliae et Hibernise sumerent sibi atque usurpaient; quo titulo in publicis suis scriptis, in Schotiam et alia etiam loca missis, usi sunt. Pro hujus rei et certo argumento et expresse exemple poni potest hadc illorum usurpata scribendi ratio, etiam sub sigillé data : Francisais et Maria Dei gratia Schoiiœ, Angliœ et Hibemiœ rex et regina, etc. et in extrema scripti parte : Datum Parisiis etc. anno domini millesimo etc. regni nostri Schotiœ primo et decimo septimo (^), Angliœ vero et Hibemiœ primo.

V. Quomodo in confirn^atione etiam fœderum usurparunt itidem titulum Angliae non est quidem ignotum, sed orator Gallus forsitan optaret atque requireret ut hsec omnia perpetuse traderentur oblivioni, quoniam hse res, vivente dum hujus Régis pâtre, sunt peractae, et propterea optaret ut consideratio hujus rei ab initie regni hujus principis exordiretur. Certum est, si hi motus in

(*) C'est-^-dire la première année da règne en Ecosse relativement \ François II, et la dix- -septième année relativement ^ Marie-Staart.

obitu superioris régis constitissent, tum quidem et prœterita offensiones facilius pacari, et nascentes etiam injurise una cum Rege omnino sepulte esse potuissent. Sed hic temporum flexus novaque rerum conditio non facile permittere videbatur ut ReginœSchotiœ causa atque titulus, quem prs&tendebat, tum temporis conquiesceret, cum ejus conjux regno in Gallia jam potiretur, cum illa ipsa jam facta esset Francorum regina, cum pênes ejus avunculos et summa, et propemodum sola, rerum omnium gubernatio esset. Quae singulae opportimitates sic ejus potentiam et opes adduxerunt ut ad promovendum eorum propositum solula jam omnia atque parata esse viderentur.

VI. Post obitum Régis, in Schotiam primo quoque tempore nuntius allatus est eorum Reginam reginam jam esse regnorum Francise, Schotise, Angliae et Hibemiae; nunc tempus illud advenisse in quo omnia hsec consilia in vulgus essent edenda. Omnes res in Reginae familia, capella, caméra atque vestiario, veteribus ablatis insignibus, et additis novis Anglise, exomate sunt, nova sigilla imprimuntur, commissiones novae factae sunt, nova edicta promulgantur, et, id quidem in rébus valde vulgaribus, varia nova privilégia multis itidem plebeiis hominibus atque artiûcibus in Gallia concessa sunt; et ad hune scilicet modum faciès rerum in Gallia, post obitum régis sic immutata est, ut, quid struerent atque molirenlur ad versus Angliam, palam uni verso terrarum orbi pateret.

VII. Et, cum in oratoris proteslatione scriptum est nihil esse praBteritum a suo principe quod, vel ad satisfaciendum obligationi obsidum pro restituendo Caleto, vel ad tuendum mutuum inter suos utrinque subditos commercium, spectare queat, permirum sane videri potest oratorem hoc ipsum vel scripto vel sermone tam asseveranter affirmare, cum per se ipse probe intelligat abusque secundo Aprilis, proximo superiori anno, cum pacis tractatio conclusa jam fuerat, ad xii Âprilis prsesentis, nunquam impetrari potuisse prout diserta fœderis verba constituunt atque jubent; atque hoc modo, a mense Maio usque ad Aprilem, très solummodo obsides Sua Majestas obtinere potuit,

quanquam serîo quidem agebatur de hac re cum ipso Gallorum Rege, cum suis consiliariis, cum assiduo hic ejus oratore; et agebatur etiam ut de re quse ad diminutionem honoris Susb Majestatis valde spectabat, si nimirum tam apertus foederis arliculus violarelur. Unde plane constat quanto jam tempore jus hujus confœderationis a Gallorum Rege imminutum fuerit, cujus resaroéendae cura nuUa dum suscipi videatur. Et tamen in tam eminenti foederis violationedicendumscilicet est, nihil non prsestitisse Gallorum Regem quod ad conservandum articulum de tradendis obsidibus posset perlinere.

VIII. Et perinde etiam probabile est quod adfertur de aequo communis commercii jure inviolabiliter conservato, cum rêvera multœ injurise factse variis Ânglis mercatoribus, sine uUo remedio, in moras solummodo sumptuosas hactenus suntrejectae; et, in loco judicii, visum est certo cuidam magno istic auctoritatis viro justum esse responsum repudiare decretum pro Anglo mercatore factum, hoc solum nomine quia scriptum illud hoc titulo notatum fuit pro homine Anglo, cum in ipsam causam nihil omnino inquisivisset.

IX. Quam incredibili humanitate dominus baro Grevis istic acceptus fuerit, quibus etiam autoribus variis nobilibus in Gallia, compertum est cum, uno facto unoque tempore, et illum Parisiis periculum morths et suos in Ânglia tristis familiâe ruina pêne oppressisset.

X. Summa illa injustitia exercita in puellum domini Cotoni filium, in belle quidem liberum, in pace nunccaptivum, vel eo nomine memorabilis est quia tam justa scilicet ratio illius detinendi allegata est, nimirum quia is qui hune detinet, filium habet in Flandria captum apud Divum Quintinum, ubi Régi catiiolico Angli mililarunt; et propterea aequum quidem esse, ut puellus Anglus detineatur in Gallia donec Gallus ad suos remittatur e Flandria ! Quae res incredibilem eorum arguit malevolentiam intentam in ipsam nationem Anglicam. Haec namque causa, quanquam privati hominis maxime propria sit, tamen, quia ejus aut nulla omnino aut levis admodum consideratio ha-*

bita est, et quia ad eam causam sic responsum est a quibusdam hominibus summse autoritatis apud Regem Reginamque Gallorum, aliquid ponderis in se habere videri débet.

XI. Verum ut orator Galliae rem ipsam melius intelligat, qui omnia haec levia ducenda esse judicat : quod signum malevolentise evidentius ostendi potest quam vim intentam assidue istic Majestatis Suae oratori? Cujus domesticus faraulus, publica platea, jussu avunculi Reginse qui le Grand-prieur {J) nominatur, per vim abductus est. Is, cum rogaretur ab oratore Suae Majestatis^ ut suum sibi redderet famulum, respondebat se pro suo arbitratu de ea re velle slatuere. Quod responsum cum esset periniquum, cumque orator intelligeret famulum suum in trirèmes pro rémige esse amandatum, res allata est ad ducem Guissium; cujus responsum verbis quidem admodum fuit humanum, qui postulabat ut orator in meliorem partem sui fratris responsum acciperet, se curaturum ut famulus ejus Massilia revocaretur. In quo responso orator acquievit : sed cum expedivisset certum nuntium usque Massiliam, longe quidem Parisiis distantem, reversus est nuntius absque ullo homine, absque ulla spe. Atque tandem orator, cum nihil proficeret querimonia, non frustra amplius in ea causa laborandum esse judicavit, et famuli sui jacturam sive caedem, ut potuit, ferre cogebatur. Hœc benevolentisB demonstratio sese extulit infra decem dies post obitum régis.

XII. Nuper etiam, in hoc proximo superiori mense raartio, quanta îmmanitate intra suos etiam parietes tractatus est, cum in eum aliquot sunt displosa tormenta. Quae res ex eorum, apud quos diversatur, sermone melius quam oratorum querela intelligitur, qui, pro justiliae remédie, silentii patientiseque subsidio uti satis antea edoctus fuerat. Auxilia etiam a Gallis impertita piratis Anglis pugnant aperte cum oratoris protestatione; contra vero Serenissimse Reginae studium amputandi omnes offensionum occasiones illustri modo apparet ex eo quod, superiori

(•) François de Lorraine, chevalier de Bfallei grand prieur de France et général des galères. On l'appelait aussi le chevalier de Guise.

mense junio, classem suam non sine grandi sumptu emiserit in mare tum quidcm valde infestum prsedonum latrociniis, quibus ipsi Galli potissimum et Portugalenses miserrime sunt vexati, cum ai ipsi prsedones et receptum et subsidium in Gallia habebant. Id quod plane constat esse ita, quia aliquot ex bis piratis adhuc in Gallia vitam suam traducunt.

XIII. Privât© istae caus» omnes silentio essent praetereundae, nisi orator Gallise edocendus esset longe aliter actum esse, cum Sua Majestate et gente Ânglica, quam ipse in sua speciosa protestatione conatur ostentare. Gujus verba concinne quidem çonstructa sunt ad ipsius institutum, sed cum ipsa non congruunt veritate. Ex rébus, cum ante tum post ipsius Régis obitum, ad hune modum actis, is verborum sensus et ea animorum voluntas colligi non potest quam orator tantopere probare persuadereque laborat.

XIV. Pergit igitur ad alias causas, in quibus plus fundamenti coUocat, et ait : Serenîssimam Reginam duos exercitus instruxisse, et alterum mari, alterum terra misisse in Schotiam quo tempore Gallorum Rex certes milites ad reducendos Schotos ad justam obedientiam eo etiam transmisit ; id quod dicit Suam Hajestatem zelotypia quadam commotam fecisse, quam concepit ex istis sic transmissis militibus, a quibus, una cum aliis novis copiispostea trajiciendis, pertimescendum fuit ne Anglise regnum invaderetur. Gujus rei non levés suspiciones coUectae sed aperte immo ostensse fuerant cum Gallorum Schotorumque simul Regina titulum regni Ânglise insigniaque sumpsit sibi atque arrogavit.

XV. Quod hoc in loco proponitur aliqua quidem ex parte verum est. Quid enim aliud Suœ Majestati fuit faciendum? Nam cum Sua Majestas suique consiliarii intelligerent quanta contentione laboralum sit Romœ ut declararetur Sua Majestas'illegitima ; cum perspicerent quomodo Gallorum Rex conjunxque sua, sui juris nomine, variis modis hoc regnum sibi jam vindicaverant, titulum et insignia ejus usurpaverant, jus suum prsetensum etiam orbi divulgaverant; cum justis modis postulatum est ut ab istis

coDsiliis factisque désistèrent^ illndque facere noluerant, sed omnibus modis vires, classem, milites, munitionem, commeatum undique comparaverant, et Germania novas copias, et, ad eas transporlandas, naves evoeaverant, scriptis coponellos sollicitaverant ut illi milites suos instigarent expeditionem suscipere vel in Schotiam vel in regionem Schotise vicinam, omnium rerum abundantia affluenlem et praedarura plenam, in qua nullus miles Germanus longo jam tempore fuerat. Cum hsec omnia gravissima rerum momenta Suâe Majestati suisque consiliariis probe esseot eKplorala perfectoque cognita, an illa ab illis leviter ponderanda erant? an regni ÂnglisB majeslas a fido et forli Anglo populo tam vili sestimanda? an universorum quies, an singulorum salus tam ignave prodenda? an illa quae omni jure humano, communi populi consensu gratoque studio, et expressa Dei voluntate, justissima Angliae regina est, pcrmitteret ut bis, qui injustissime hoc regnum sibi vindicant, concedatur ut eo exercitura recta traducerent unde maxime opportunitates, optata facultas et facillima patet via ad invadendum in hoc regnum, et ita tandem ad perficiendum quod in prcposito votoque potissimum habent! Minime permittet, nunquam sinet recens illa foeda infidaque pacis violatio, tempore Edoardi VI (*), temporibus hic domi turbulentis, quando Gallorum Rex, contra suum honorem, commune foedus et solemne jusjurandum, subitam nec opinatam invasionem in Angles fecit, et primum loca quae Hainbleteavum et Blacfines (*) nominantur, occupavit, et deinde Bononiam assecutus est, nec dum ex Angl<5rum effluxit memoria, nec inposterum, credo, unquam excidet; jactura Caleti in recenti adhuc manet memoria.

XVI. Et, ut breviter concludatur hic locus : quae fides adhibenda fuit his qui armati, et in Schotîa, Angliae regnum sibi vindicarunt, hitf de causis necessarium fuit ut milites terra marique in armis essent, quanquam terrestres copiae, superiori sBstate hiemeque non collectae sed sustentatae eo usque sunt, do-

(«} Aa mois d'août 1549.

(*) Amblelense et Blanconnet.

nec nwgor alîqua provocaret nécessitas. Classis vero ppimum missa est Schotiam versus ad commeatum transportandum Berwicimiy et, si opus foret, operam suam etiam darent atque curarent ne majores copiœ in Schotiam e Gallia trajicerentur. Quae classis nulla prsedatione, nullo hostili more in Gallos usa est, prsBterquam quod quasdam naves gallicas ab appellando in Schotiam inhibuit. Quse naves, cum essent sic inhibitse, nihilominus tamen libertati milites sunt restituti concessaque eis est facultas, terra marive, una cum suis bonis, domum redeundi.

XVn. Praeterea videtur orator in sua protestatione duas res adferre, et utrasque, ut ipse prae se fert, majoris alicujus momenti : alteram nuUas comparatas esse copias a Gallis nisi ad coercendum rebellionem in Schotiam; alteram autem Gallorum Regem, quoties expedierat ullas copias in Schotiam, hoc ipsum prius significavisse Susb Majestati ut nuUam conciperet suspicionem de numéro ac multitudine militum. Ideoque judicat ipse solerter a Gallis considerateque prospectum fuisse ut Sua Majestas opus non haberet, vel mari vel terra, ullo armatô milite. Rêvera ex rébus consequentibus plane apparet hoc ipsum fuisse illorum propositum, nihilque illos maluisse quam ut post etiam Serenissima Regina minus parata minusque potens esset ad resistendum illorum institutis invasionibus. Sed Deo habendse sunt grati93 quod hsec provida solertia non multum illis hactenus pro* fecerit.

XVllI. Quod attinet ad rebellionem in Schotia : qualiscumque fuit ille tumultus non tanto apparatu virium, ut sedaretur, opus erat; aut si qui omnia obedientise repagula istic perfregissent, tantsB copise tamen, ab omnibus rébus sic instruct®, ex tôt locis comparatsB, ad eos comprimendos non erant eVocandse. Imo, quicquid lurbarum accidere potuisset in illo regno, tantus tamen magnorum tormentorum apparatus non ad pacandam Schotiam ullum omnino usum sed ad turbandam invadendamque Ângliam multum habere momenti videri quidem potest. Quis ergo jure Susa Majestatis consilium queat reprehendere, si, prudenter ab ea prospectis his Gallorum propositis, fortiter sese illis opposue-

rit, et terra marique cum suum bonorem tum suorum salutem omnibus modis defenderit?

XIX. Et quanquam ad Schotorum gentem proprie pertinet suas calamitates, modo quo possunt bumillimo, apud suum principem deplorare, et ostendere quam alieni siut ab omni inobedientia atque rebellione, tamen, qua orator Gallise objicit Suaa Majestati suppetias lata Schotis, fuse et plene intelliget quid Sua Majestas de toto hoc negotio motuque Schotico senserit, ul inde plane judicet Suam Majestatem ab omni propugnatione, pro rebellione maxime, esse alienam ; quam rem Sua Majestas sic et natura abhorret et judicio detestatur, ut, in omni negotio rebellionis subditorum contra eorum principem suscepto (si princeps hoc admittat), parata sit, non solum voluntate sed etiam viribus, principis causam tueri atque defendere. Qui Schotis objectant exprobantque rebellionem, rerum aut praeteritarum oblivione aut praesentium ignorantia sic laborant ut non videant Schotos potlus praeclaram mereri laudem, qui longe contrariam rationem bis temporibus sunt secuti. Decimus septimus annus jam est cum Jacobus V, Schotorum rex, ex bac vita emigravit, relinquens post se banc prsesentem Schotise Reginam vagientem, in cunis et admodum parvulam. Sub cujus infantia Schoti omnes banc ipsam principem, domi inter eos educatam, tam fortiter et constanter, cum summo vitae et rerum suarum omnium discrimine, defenderunt ut par obedientiae exemplum in historiae monumentis raro quidem possit inveniri. Obscurum enim non est quomodo dux de Castellerault, cui nunc rebellionem objiciunt, a Schotis proximus habitus regni hœres et supremus gubernator, tredecim aut quatuordecim annos gubernacula istic rerum sic est moderatus ut sua princeps, tam parvula, in magna quidem securitate conservaretur. Quot viri vitam profuderunt in tuendo suo erga principem ofïîcio, quot etiam, qui nunc rebelles habentur, uno die unoque praelio (*), in quo multa hominum millia ceciderunt, et se et sua in omnia prsesentissimun discrimen obje-

(*) Lt bauille de Masselborgb, oa de Pinkie, gagnée par le duc de Sommeraet le 10 septem* brel547.

cerunt, orbi quidem manifestum est, constans permansit et nunc etiam permanet. De illorum obedientia ne levis quidem suspicio apud uUos homines vel excogitata est usque ad illud tempus cura Regina nupsit Delphine in Gallia; cum gubernatio r^i et rerura innovata est in Schotia ; cum regio ipsa insolentia peregrinorum militum miserrime est vexata, eversse leges, sublata judicia, oppressae libertates; cum suprema regni munera atque dignitates in Gallonim manus sunt tradilae; cum castra, arces et munitiones in Gallorum potestatem sunt redactse; cum adulterata est purior omnis illius regni pecunia, atque id ad usum solummodo certorum privatorum Gallorum in Schotia, qui, fortuna egentes, nalura lam sordidi atque avari sunt ut ad pecuniarum extortionem nali esse videantur, quae vero res ad universi r^i calamitatem et singulorum extremam miseriam inopiamque spectat atque tendit; cum milites Galli viventes diu sine ullo stipendie, rapientes ubique absque omni legum metu, tandem obtinent e Gallia adulterinam pecuniam, publico edicto vetitam et ill^itimam, atque, duobus ante annis, in Gallia ad valorem non quidem vîliorem sed omnino nuUam redactam; quae pecunia, in Schotiam recepta, et novo coactoque extra modum valore per edictum ei imposito, multas incommoditates secum in illud r^num importa vit ; cum amplissimse abbatiae et maximae dignitates ecclesiasticsB nobilibus Gallis sunt donatae; prseter multas alias inSnitas deploratasque populi illius calamitates atque oppressiones factas contra fidem, contra pacta, contra promissa Gallorum. Quae universa mala hi ipsi Schoti, qui nunc rebellionis nota, cum incredibili illorum dolore, ita sunt inusti, sic dum sustinuerunt ut hactenus obedientiam principi suae non denegaverint, sed omnibus humillimis modis variisque temporibus conquesti fuerint de bis mi sertis apud Regentem, reginœ matrem, postula verintque ut bis malis remedium adhiberetur (*).

At vero cum hœc mala in dies magis ac magis accreverunt, tum diligenter consideraverant Reginam suam jam nuptam esse

0) Ce paragraphe est le résumé du Mémoire des Lords de la Gongrégation ( Voyet ci*dessaf » |lXXVl,p.8etsai?.)*

8i AMBÀSSAOB DB M. DE SEURBE. 1560

in Gallia, nuUam habere sobolem, absentem esse e patria, esse mortalem, ut communis fert hiunanitas, regnum SchoU» esse in mera potestate manuque Gallorum, de cujus injusta et insolenti gubernandi ratione nimis erant certi, incertum vero omnino quid âeret de regao SchotisB si quid humanitus eorum Reginse accideret» ipsa rerum temporumque necessitale sunt compuisi sàse coUigere, qui erant ex omni nobilitate statuque illius regni primarii viri, ut providerent quomodo se ac suos contra Gallorum milites, statutn regni interturban tes, defenderent. Intérim tamen non destiterunt humillime supplicare Matri ReginaB ut misericordiam caperet afflictissim® jam conditionis regni susb âlisB, ut bénigne acciperet eorum obedientiam, ut removeret ex eo regno externum militem, ut pateretur regnum Schotise ab aliorum et invasionis metu et subactionis periculo liberum esse, denique ut permitteret idem Schotiœ regnum in pristino suo statu avitaque libertate, quomodo longa jam seculorum série duraverat, bis etiam temporibus permanere.

Quanquam hsBc omnia sint verissima, tamen non concedendum est, atque id quia Galli hoc postulant, ut majores militum copise in dies in Schotiam trajiciantur, ut Regina Angliae acquiesçât speciosis verbis, omninoque credat omnem hune belli apparatum ad rebellionem quamdam in Schotia coercendam esse institutum, ut sit religio fidem Gallis ulla in re abrogare, ut, licet Galli sedulo laboraverint ut eorum propositum Romse comprobetur, licet multis aliis modis aperle hoc regnum sibi vindicaverint, licet scribant in scriptis qusB divulgant illud ad se pertinere, licet in ore omnium fere gentium jactetur eos invasuros in hoc regnum et in discrimen etiam aliquod perducturos nisi mature provideatur, imo licet multi hujus regni amici crebro admonuerint et ipsam serenissimam Reginam et varies ex suis subditis de bis Gallorum consiliis, et, inter alios, quidam etiam ex Gallis magn® experienti» viri (*), qui injustum hune suorum principum inceptum probare non possunt, sed pacem atque con-

(*) CoUpy et les tatres cbeCs da parti protestant*

cordiam magis expetunt, non sunt veriti, prout facultas tulit, commonefacere nobiles viros hujus regni ut contra eos conatus maturum remedium procuraretur; denique lîcet tanta fuit apparatus bellici magnitudo eaque conditio ut, non ad levem rebellionis tumultum in Schotia pacandum, sed ad alios majores re* rum motus ciendos institui videretur, nihilominus tamen, proptep unum et alterum sermonem habitum a domino Nouailles, iilorum oratore apud serenissimam Reginam (variis temporibus, cum Gallorum copias prsetervectse jam et transportatsd erant, qui semper asserebat nihil inde mali Anglisa eventurum, quanquam satis cognitum fuit illius sermonem cum veritate nunquam congpuere), a Sua Majestate quasi expostulandum est illam opus nunquam habuisse quicquam dubitare a sincero Gallorum Régis erga eam animo atque proposito I

Hoc genus argumenti parum ponderis in se habet nec longo eget responso. Gallorum Rex ejusque conjunx, apertis factis et omni quo possunt modo, demonstrabunt orbi se r^num Angliaa sibi vindicare; et illius oratoris nuda verba persuadere debent nihil taie quicquam ab eis vel cogitatum esse! Hoc regnum prsatensum est a principe re ipsa atque factis; et credendum est ministro in sermone atque in dictis I Si locus esset reliquus majori suspicioni de eorum proposito, hsec ipsa tam speciosa admonitio oratoris novum etiam suspicionis cumulum adjiceret. Âgebatur ssepenumero cum ipso oratore de bis injuriis factis a Rege Gallorum ejusque conjuge, sed nullum comraodum responsum unquam obtineri potuit, sed novse in dies injùrisB ac majora semper pericula magis magisque struebantur.

Ubi prse se fert orator Gallise laudabilem esse Régis Gallorum voluntatem studiumque quietis, qui vires suas in Gallia sustinebat ut omnis vitaretur suspicio rei ipsius : veritas optime animadvertetur si probe consideratum fuerit quis modus adhibitus est in sustinendas copias et classem marchionis d'Elbeuf. Qui» cum dimidiatum jam cursum suum confecerat, non revocatus sustentusve Régis Gallorum jussu, sed aperte, contra ejus voluntatem, tempestatumque impelu jactatus, demum se recepit. In

quo tempore aliqua navium militumque facta est jactura et magna munitionum vis in Galliam est revecta. Utrum quod classis denuo est sustenta et utrum secundus ille marchionis discessus a Diepa et Régis Gallorum voluntate studioque quietis, an ex [eo] potius quod naves Suœ Majestati in Fritz, Schotico freto, eo ipso tempore starent, contigerit, Galli ipsi optime quidem norunt.

Et cum pergît orator declarando principem suum, cum animadvertisset serenissimam Reginam non levem concepisse suspicionem de tantis copiis in Schotiam trajectis, postulasse a Sua Majestate ut studium atque operam suam interponeret ad pacandum hos motus in Schotia; quoeonfecto, illum facile ablaturum esseomnem ejus de istis tantis copiis conceptam suspicionem, cum is ipse tum easdem in Schotia diminuerez et, magna ex parte, in Galliam revocare in animo haberet.

Hoc ipsum postulatum serenissima Rogina ssepe jam ante apud Gallorum Regem urgebat, partim per Gallicum hic oratorem, partim per oratorem suum in Gallia. In qua re non redditum . uUum responsum, sed tempus sic frustra semper consumptum est ut graves impensas sustinere, in alendo tanlo spatio tôt milites, Sua Majestas coacta fuit, expectando e Gallia responsum. Orator ipse haud ignorât quomodo, in initie proximi mensis februarii, serio agebatur cum domino Novailesso de hoc ipso negotio, et postulatum ab eo est ut certiorem faceret suum principem serenissimam Reginam non posse diutius ferre tôt ei factas injurias nec posse quidem ex animo suo deponere justas illas suspiciones quas de tanto illo apparatu belli in Schotia conceperat; et propterea, nomine Suae Majestatis, oblatum fuit, si idem probaret Gallorum Rex, suam operam se interposituram ad pacate constituendum hoc negotium Schoticum, et, si quis denegaret suam obedientiam, se opem et opes suas ad eundem coercendum libenter allaturam atque hoc modo copias illas facile posse amoveri; sin vero ullae aliae controversise essent inter SuasMajestates, has posse commode tractari componique per certes utrinque commissarios.

Cura haec essent proposita, orator visus est non accîpere îllam parlera oblati Su3e Majestatis ut ipsa sese interponeret ad corapescendos hos in Schotia raotus. Aiebat enira ducera de Castellepault et alios quoque supplicavisse Gallorum Régi ut venia illis condonaretur; et se propterea esse in hac opinione eam rem hac via ad exitum perductura iri. « At nihilorainus, inquit, principera meura hac de re faciara certiorem. » Et apparet quidem eum ita fecisse; nam^ statira post hune serraonem, expeditus hue est Monseigneur de Seurre, assiduus*hoc tempore hic Gallorum orator, fideèi et autoritate [data], ut ipsa ostendebat commissio, audiendi omnes Suae Majestati factas injurias ut ei in singulis satisfaceret. Quid prœstitit, ipse optime potest explicare. Et quia ab eo praeteritus est hujus loci certus ordo, et aliam viara sequitup, non incommodura erit hoc negotium plane explicare.

In prirao suo sermone habite cura serenissiraa Regina, ejusque consiliariorura auditis querelis, visus est valde paratus esse atque propensus ad navandara opcrara suara ut reraediura omnibus malis primo quoque tempore adhiberetur. Aiebat se de hac re scripturum ad suum principera et prse se tulit sibi esse dolori se hic prius non adfuisse, quasi in iis negotiis longe plus boni prsDstitisset quara antea prsestitura fuerat. Paucis interjectis diebus litteras e Gallia accepit, quarura occasione in novum serraonera ingressus est cura Suse Majestatis Consilio; et, cura universura negotiura distributura fuit in tria potissiraura capita, nirairura de arogatis insignibus, de usurpato titulo, de revocando milite e Schotia, inter coUoquendura multura temporis consumebatur. Quae res consiliarios multura offendebat et oratoris consilia magis suspecta reddebat; tandera tamen orator ipso sermone suo visus est adconcordiara ineundam valde propendere. € De insignibus, inquit, licet Regina Gallorum causara et etiara eamaliquamhabeat cur illa gestet, cura aliqua differentiae nota, ut propinquitas sanguinis, qua cura Regina Angliae conjuncta est, ostendatur, taraen princeps suus facile persuaderetur ut tantura in hac re concederet quantum ratio postularet, si inde Sua Majestas aliquam offensionis suspicionera conciperet. De titulo vero,

assev^anter affirmabat Regem Gallorum nunquam eo usum fuisse : quod autem Regina uteretur, rem velle curare ut ab ejus usurpatione omuiDo desisteret; sin vero ad eam rem adduci noUet (quoniam eam compellere ut relinqueret non potuH) illura potius eam in Schotiam, ad suum regnum, amandaturum quam ulla discordia ea de re inter Galliam et Angliam oriretur. "ù — Cujus sèrmo, cum valde serius videretur, nonnihil commovebat consiliariis ut ei in bac causa majorem fidem adhiberent. — c De copiis vero in Schotia, suufii principem scripsisse ut omnes amoverentur, exceptis quinque signis; sperare tamen se posse persuadere suo principi ut quatuor tantum istic relinquantur. i Post hune sermonem, et post alla quaedam consilia ab utraque parte proposita, communi etiam consensu constitutum Aiit ut hae res ab utraque parte in scriptum et articules referrentur. Quod factum est a serenissima Regina, neque id per modum leges prsescribendi atque statuendi, quomodo orator in sua protestatione ait; et quanquam orator pro sua parte non scripsit, uti promiserat, impeditus negotiis, ut ipse aiebat, tamen prsedicti articuli ei ostendebantur ut illos prselegeret. Quorum summa bas res continebat : primum ut gestatio insignium omnino cessaret; dein ut titulus penitus deleretur; postremo ut, obedientia a Schotis agnita prsestitaque eorum principi, copisa militum Gallorum e Schotia cum celeritate revocarentur, atque id intraxx"* martii et secundum aprilis, et eo etiam modo atque proportione ut milites Angli, eodem tempore, itidem domum revocarentur. Gallis vero militibus sic revocatis liber commeatus et fides publica daretur ut vel mari, utentes commoditate Anglicarum navius, vel terra, pro suo arbitratu, ad sues in Galliam se reciperent. In bis rébus celeritas postulabalur, quia a mense januario terrestres copi» jam fuerant coUeclsB, et valde expetebat Sua Majestas ut bsBc concordia terminaretur cum celeritate antequam opportuniora anni tempera elaberentur, ut et commodius sues dimi tteret exercitus et facilius evitaret periculum novi alicujus in Gallia bellici apparatus.

Inceptum est hoc colloquium secundo martii, et, quaesitis

dilationibus per oratorem Gallise, decimus dies fuit antequam transmisssa fuerunt litterse. Nunc momentum harum rerum omnium positum fuit in responso his literis reddendo ut ex hac ipsa re planissime constat utra pars ad ineundam concordiam propensior fuit. Cum articuli exhibiti sunt in Gallia, statim caus9d quserebantur ad culpandum oratorem suum hic in Anglia iilum nimirum esse transgressum fines suse commissionis, et propterea episcopum Yalentinum hinc causam responsurum. Is hue paulo post accessit; sed hic episcopus, qui hac via in Schotiam transire in animo habuit ad obeunda certa negotia illi commissa, plane affirmabat se nullam habere commissionem respondendi ad eos articules, nec uUo modo attigit ullam rem qu© spectaret ad satisfaciendum Suse Majestati pro tôt ei factis injuriis, sed contra asseverabatgestationem insigniumÂnglise per Gallorum Reginam in optimam partem potius a Sua Majestate accipi debuisse uti rem ad honorem domus ÀnglisB omnino institutam; afiSrmans etiam neminem esse in Gallia qui crederet hauc rem ullo modo potuisse ofTensse esse Su» Majestati. Ex hoc simulato suborna* toque sermone quis coUigere potuerat sinceram ullam honestamve cogitationem in hoc episcopo fuisse, qui per se satis intellexit quam absurdum sit dicere eam, qu^e tantopere contendit ut declaretur Angliae regina, quae appellat seipsam Angliae reginam,. cc^tavisse unquam ut, per gestationem insignium Anglise, aut honorem aut rem gratam facere Reg'maB Angliae videreturi In solemni illa celebrique Gallorum Reginae, superiore mense novembri, ingressiône in Ghastellerault nihil taie coUigi poterat; ubi insignia FrancisB, AnglisD et SchotisB erecta fuerunt cum inscriptione itidem tituli reginae, atque aureis litteris, sub imaginibus Régis atque Reginae, in utraque oppidi porta haec carmina inscripta fuerunt (*) :

Ingressus primœ Portœ

OALUA PERPETUIS PUONAXQUE BRITANNIA BELLI8 OUM ODIO U^ER SE DIMICUEBE PiRI.

(I) D*après on document retrooTé pamii les papiers profenant des arehites de Simancas (B.10, D®95), et qui noas a servi ài la compléter, cette double inscription atait été placée non pas sur les portes de GhAtelleraalt, mais sur celles d'Amboise.

NUNG QALLOS, TOTOQUE RBMOTOS ORBE BRITÀNNOS

UNUH DOS MARIJE COGIT IN IMPERIUM.

Page 1