APPARTENANT A DIFFÉRENTES ÉPOQUES
Nous avons dit à la page 294, au sujet de la cloche de Roc-Amadour, combien il était difficile, à défaut de documents, de donner une date aux objets de cette nature. On ne peut y arriver que par termes de comparaison et malheureusementils ne sont pas nombreux.
Dans ce but nous donnons le dessin et la description des trois cloches en fer dont nous avons parlé, et qui sont réputées pour être très anciennes :
Cloche de Sainte-Cécile a Cologne. — Cette cloche se trouve actuellement dans la chapelle de l'hôpital. Suivant la tradition populaire, elle aurait été baptisée par Cumbert, quinzième évoque de Cologne, et on l'appelle le Saufang^ parce qu'elle aurait été trouvée dans un marais, par une truie, vers l'an 613.
Elle est composée de trois lames de fer battu, jointes par des clous ; la forme est allongée et applatie ; le son est assez fort et sonore (i).
Figure i 32
Cloche de Sainte-Cécile
(vil" s. — Haut' : 0-42)
Cloche de Lavilledieu. — La cloche de Lavilledieu, commune du canton de Terrasson (Dordogne) affecte la forme d'un cône; elle est composée de deux feuilles de fer battu, relevées droit l'une sur l'autre, du sommet du cône à la base et présentant une crête de deux centimètres de saillie. L'épaisseur du métal varie entre trois et sept millimètres.
Dans le haut se trouvent trois trous arrondis, pratiqués sans doute, soit pour suspendre un battant, soit peut-être pour lui donner plus de sonorité, comme nous le dirons en décrivant la cloche de Canino. On la désigne sous le nom de lou cancarol (le casque) à cause de sa forme étrange. On a cru, en effet, pendant longtemps, que cet objet n'était autre qu'un casque d'une grandeur plus qu'ordinaire qui aurait roulé, du haut du château de Muratel dans le ruisseau de la Rebeyrolle où il a été découvert (2).
i) Annales archéologiques^ t. IV, p. 95.
(2) Bulletin de la Société historique et archéologique de la Corrèze, t. XVII, p. 237.
Clochb de Canino. — La cloche trouvée aux eoTirons de Canino (Italie^ rappelle par sa forme une cloche qui est dessinée dans un manuscrit de la bibliothèque de Bologne, attribué au ix" siècle (i). Des deux côtés elle porte à son sommet, prés du triple anneau qui la surmonte, une ouverture triangulaire dont le moine Théophile donne l'explication en prétendant que ces ouvertures rendaient plus intense le son des cloches {z).
Fiff. 1 34. — Cloche de Caniko (vîii' ou «• S.) (Haut' : o"37; diamilre, à la base: 0*39)
Au-dessous de ces trous, est figurée en relief, et obtenu dans la fonte même de la cloche, une croix aux branches égales terminées par des enroulements en volutes, semblable â celle des bas-reliefs de certaines monuments du vki* et du ix" siècle.
Sur la bordure infcrieure de la cloche sont disposées les lettres d'une inscription : |In honorem] D[omi]NI N[ostriJ J[e8uJ CHRISTI ET S[anlC[tJl MIHAELIS (sic pour Michaelis) VIVENTIV[sJ (nom du donateur}. (3).
(i) Rohault de Fleury, La Messe, 1. 1, c. pi. CDXCIX, p. njs.
(3) < Quatuorque foramina triangula [uicta collum, ut melius, tînaiat, formabia *.
Difersanitn arliiim schedula, lib. I, col. 85, (Migne| ,Dictiûn. d'arch. sacrée, II, col. 961.
(î) J.-B, de Rossi, Cloche.... trouvée à Canino, (Revue de tart chrilitn, t. VIll,!** liv.).
\'oYA«. r.S I»K RoUF.RT-I.K-PlKI X
\r\ SAN<.n*.\ii<i:s i !> im rs «ihi.KhKKS \>k \.\ l'RANri:.
llabcns dcsidcrium m<»ri sacculo, et vivcrc (^hristu Dco, Pcx slrcnuissimus cum, cui est omnc qu<>d est. et cui attribuîmus omne quod scri* bimu^, dcsidcrans videre, voluit terris habcre socium, quem n(»n potcst capcre caelum. Proticiscentc eo quadam Ouadragcsima ad Sanctos, Dci scr\ilio sibi conjunctos adit, orat, h(inorat, aures corum precibus humillimi> et salutar ibus puisât, ut cum ipsis et Sanctis omnibus in\eniri posMt in Dei laudibus dignus. Laborabat in hoc carnis et spiritus fortitudine, ut e\inceret Dei virlulc. Intrans fines Bituricum suscipit eum sanctus prothnmartyr Stephanus. cum sancto Maiolo meritis praecipuo. sancta Maria, cum celebri Juliano martyre summo, iterum ipsa piissima Virpinum \ irp) Maria, cum sancto Kpidio Confessore magno. Inclytus vero Saturninu<, cum forti Vincentio. dipnus Antoninus cum Fidi Martxre. Sanctus I>omini (îiraldus miles fortissimus ipsum jam revertentem ad propria sancto iterum reddit incolumen Slephano pl'ii ioso, cum quo ttrris laetum deducens diem Palmarum, pn»pcrat Aurelianis. ibi in Pascha percepturus Auctorem nnslrae salulis. <Juo ilinere. mulla ab eo lucre dona Sanctis data, a pauperibus vero ejus mnnus nunquam fuit vacua .... •
\'"/c' ; ' Observalione dipna est. inquil .Mabilk»nius. optimi Pcpis pietas, qui ante obitum multa Sanctorum hca pcrlustravit. scilicetapud Pituncas, ^ilviniacum. Iiri\ate. Sanctum-.lipidium, Castra, Tolosam, Sanctum- .\ninninum. Conclias. Aureliacum. iterum Pituricas ad demum .\urc-
liani»*». •
IIcLmIcIus ir.( fr-av.'! ii;*i I Ini iaccri<i<. If ii' tria liijc KfK'fh fc.:/>. dans le A'c-.;/. ï! /t N '*;;>/ t icr,^ .ics fi.iulcs cl Je la /'rjfici:. tome \, pape 1 1 j.
3$o ROC-AMADOUR
Lettre de Géraud, abdé du couvent de Marcillac, a Bernard, abbé, et au
COUVENT DE TULLE, OU, PAR MANDEMENT DU PAPE CÉLESTIN III, IL RENONCE EN FAVEUR DU COUVENT DE TuLLE A TOUS LES DROITS QU'iL AVAIT SUR l/ÉGLISE
DE Roc-Amadour.
II93 (Voir^ ci-dessus f page 99 J
t Anno 1193, régnante Philippo, S. episcopo sedente. Bemardo divina gratia Tutellensi abbati, totiqueconventui, Geraldus eadcm gratia Marciliacensis abbas, totusque ejusdem ecclesiae conventus, salutem et pacem. Noverint tam présentes quam futuri, quod de controversia illa, quae inter nos et monasterium Tutellense super ecclesia de Roc Amadour vertebatur, de permissione et de mandato domini Cœlestini papae, in capitule nostro, in manu B. prions de Roc Amadour, praesentibus Texello Sancti Exuperii et Uugone de Chauflbrn, monachis Tutellensibus, de communi fratrum nostrorum consilio amicabiliter composuimus, videlicet quod jam dictas quaerelae prorsus ibidem obrenuntiavimus, et si quid juris habere
poteremus de nostro conventui in manu B. priorîs remisîmus.
Postea vero conventus ecclesiae de Roc Amadour, tant clericorum
et successoribus suis, et Tutellensi conventui illud sicut resignavimus,
et perpetuo nullo retento confirmavimus, quod ut ne instinctu quorumdam maliliose agenlium super hoc quaestio oriri posset, vel hujusmodi factum aiiomodo perturbari paginam nostrae inscriptionis sigillé nostro impressam, abbati et Tutellensi conventui donavimus. Hoc totum factum fuit sicut superius praelibavimus in capitulo Marciliacensi, praesentibus omnibus monachis Marciliacum tune temporis degentibus, et expressim huic praedictae paci consentientibus. Quorum nomina sunt hœc : (suivent
les noms des personnes présentes à l'acte), Actum publiée apud
Incarnati Verbi millesimo centesimo nonagesimo tertio, régnante Philippo, S. episcopo sedente. »
Bibliothèque nationale, Collection Doatj volume 125, folio 233.
Au folio 230 du même volume se trouve une autre lettre de Tabbé Géraud, adressée à l'abbé de Tulle pour le même motif; elle renferme
la phrase suivante : « In manu B. Tutellensis abbatis.... quidquid juste
vel injuste super ecclesia de Rocamador inquirere poteramus bona fide et
sine dolo resignavimus et abbati , in perpetuum, nullo retento,
confirmavimus. » (Folio 231).
Bulle de Célestin III reconnaissant aux évéques de Cahors le droit
DE RÉCLAMER AUX ABBÉS DE RoC-AmADOUR LE MONTANT DE LEURS FRAIS DE VOYAGES ENTREPRIS DANS l'iNTÉRÊT DE LEURS ÉGLISES.
Latran, 1*' février 1197
(Voir, ci dessus^ P^iges 99 et 100.)
« Cœlestinus Episcopus S. S. D. Ven. Fratri Geraldo Cadurc. Episcopo Sal. et Apos. Ben. Fratrum Coepiscop. nostrorum justis petitionibus dignum est nos facilem praebere assensum et eorum pia desideria in Domino
promovere. Eapropter venerabilis in Frater, tuis justis postulatio-
nibus annuentes ea quae in Ecclesia B. Mariae Rupis Amatoris, testimonio multorum episcoporum et abbatum et aliorum didicimus te habere, vidclicet sumptus necessarios tibi et familiae tuae et hospitibus tuis, te praesente vel absente, sumplus et equitaturas in itinere ad Sedem Apostolicam accedendi et in aliis pro tua Ecclesia faciendis, sicut ea hactenus in pace te didicimus possidere, tibi et successoribus tuis donamus, concedimus, autoritate Apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus. Concedimus insuper ut haec omnia praedicta, libi et successoribus tuis, liceat per vos vel ministros vestros ab eadem Ecclesia accipere cum ij qui in eadem praesunt Ecclesia, ministrare distulerint. Decernimus ergo ut nulli hominum liceat hanc paginam, etc. Datum Laterani kal. Febru. Pontificatus Nostri anno VI. »
Séries et acia Episcoporvm cadvrcensivm auctore Gvillelmo de La Croix.
(Cadvrci, anno M.DC.XVII, ex Praelo Claudii Rovssœi, page 76).
L'ÉTENDARD DE NoTRE-DaME DE RoC-AmADOUR DÉPLOYÉ A LA BATAILLE DE
« Las Navas de Tolosa » assure le succès des armées chrétiennes.
CKoir, ci dessus^ Pages 107 et 108.)
« Sarraceni quidem, qui propter metum Francorum hue usque pugnare nolebant, post recessum eorum statim regibus bellum indixerunt; reges tamen die dominica [1212] pugnare noluerunt. Unde feria secunda fuit ibi bellum maximum, et prima scara nostrorum fuit contrita ; in secunda scara
cumdeficerent Templarii et milites ordinis de Kalairave^ tandem necessitate et periculo imminente, vexillum béate Marie de Rochamador miraculose ibi transmissum et hue usque plicatum, tune primum elevatum est et extensum, et omnibus ostensum flectentibusgenua percircuitum, et statim salus a Deo et gloriosa virgine Maria de Rochamador facta est. Hoc vexillum regi parvo beata virgo transmisit hoc modo. Erat in Rochamador sacrista religiosus, cui per tria sabbata apparuit beata virgo tenens illud vexillum in manu sua plicatum, precipiens et dicens, ut illud ex parte sua deferret regi parvo in Hispanias contra Sarracenos pugnaturo. Sacrista persone sue exiguitatem excusante, et dicente quod nemo sibi crederet, accepit signum sue mortis in diem tertium, ita quod prior suus adimplèret mandatum, et eidem mandato fuit annexum, ne aliquis omnino vexillum illud deplicaret usque ad diem belli et in ipsa die ad necessitatem magis urgentem ; et ita monacho illo mortuo postquam ista patefecit in capitule, prior suus de Rochamador executus est mandatum et bello interfuit. Erat in dicto vexillo beale Marie imago tenens infantulum et habebat ad pedes illud signum quod rex Castelle, qui dicitur rex parvus, solet in proprio vexillo habere. Postquam igitur rex Carthaginis Nove, qui dicitur de Maroch, cepit fugere, fugerunt et alii. Advenerant ibi milites Sarracenorum centum octoginta quinque millia, équités vero nonaginta vingioti quinque millia, peditum non fuit numerus ; ceciderunt de illis centum millia ; de christianis quidem jam plures ceciderant, sed post demonstrationem vexilli vix triginta homines ceciderunt. »
Chronica Albrici monachi Trium-Fontium, édition Paulus Scheffer- Boichorst, dans Pertz, Momiimenla Germaniae historica^ Scriplores^ XXIII, pages 894 et 895.
Franchises accordées par l'abbé Bernard de Ventadour
AUX HABITANTS DE RoC-AmADOUR.
Roc - Amadour, 30 août 1223
(Voir, ci-dessus, Pctge m.)
a In nomine Domini nostri Jesu Christi. Conoguda causa sia a totz aqueltz que so, ni que seran, que Mosenhor l'abas de Tuela, B. de Ventedorn, donet et autreiet als pros homes de Rocamador : que el o sos bailes e sos autres comandamens no prczes home que fosi estatgas de Rocamador, ni Ihui ni sas causas, si prumieramenjutgamen no eraestatzfags que degues esser près el o las soas causas ; e establit que se nulhs hom dévia son aver a autre e no lo volia pagar ni s'en clamaria al senhor o al bailCi
tJÂ
quel senhor ol bailes lo razones prutnieramcn, ses messie daquel ques clamaria ; e se pel razonamen [n]o adobaria (?), que daqui aenan lo clam fos receubutz, et sel que séria vencutz pagues las messios que la cort requerria e aquelas que Tautra partida n'auria fâchas seguen lo plag ; e vole et autreiet lo senhor que de tôt plag que fos deflenitz en sa cort Icials et rasonablas messios [ejn fosso levadas ; et autreiet atressi que totz jutgamens que séria fags en sa cort fos segutz si aquel contra cui lo jutgamens séria fags non avia apelat dins X jorns razonablamen ; e vole atressi que [si] prohome aurie logatz lors homes per lor vinhas fazendar que hom nols lor en gites en sia la obra fos fâcha. Sais (?) aitan que quan lo senhor volria sas vinhas fazendar lo baile ol sirvent del senhor agues SOS homes retegutz al dicmengue aenans quelh pro home los aguesso mes en lor obra. Aquest dos et aquest autreis fo fags el prumier an quel Reys Loiis fo coronatz a Rei, anno verbi incarnati M*CC*XX**III*, III kal. septembris, a Rocamador en la sala nova de Mosenhor l'abat, desobre la cisterna. Testimoni G. la Roca, lo camarier de Tuela, en P. Rotbert, R. de Cosso, en B. de Chanac, en W. de Malmon, canorgue de Lemotgas, en P. la Vaishiera, e maestre W., e maestre S. de Maurensanas, en Martial Avale, enG.de CastelNuou, enG.LaValada, en HugoBru,enI.deCrueisha, en Hugo de Orlhac, en S. Faure, W. Cazublier, B. G. Vila, W. Daurezi, G. La Bailia, S. d'Uzerca, Ponso Daurezi, Grimai de Marcilhac, e so bot Donadieu, e G. de Chaonac e motz d'autres. E per mai de fermetat Mosenhor l'abat fetz sagelar aquestas letras ab son sagel. »
Bibliothèque nationale, Fonds Baluze^ tome 250, folio 187. On ne possède de ce document qu'une copie relativement moderne, présentant certaines incorrections, et qui fut envoyée à Baluze, en 171 3, par le sieur Jarrige.
Grégoire IX charge l'archevêque de Vienne, son légat, de faire une
ENQUETE SUR ElIE DE VeNTADOUR, ACCUSÉ DE s'ÊTRE EMPARÉ PAR VIOLENCE DE TOUTES LES POSSESSIONS DE l'aBBAYE DE TuLLE, d'aVOIR EMPÊCHÉ
l'Élection d'un abbé pour s'imposer comme tel et, fait encore plus
GRAVE, d'avoir PILLÉ ET DÉVASTÉ l'ÉGLISE ET LA VILLE DE RoC-AmaDOUR.
Viterbe, 20 décembre 1235
( Voir, ci-dessus^ j>. 114.)
«.... archiepiscopo Viennensi, Apostolice sedis legato. Venlo elationis inflatus, et non Helie, sed Pharaonis elevatus in curru, Helias de Ventendorn monasterium Tutellanum (sic), Egiptiorum comitatus turba, tôt
injuriis afficit, tôt opprcssionibus et jacturis affligit, quod ipsius conventus, cum respirare non possit, in brevi expirare compellitur, nisi eum, Domino libérante, dictus Ilelias cum prefati Pharaonis exercitu mediis fluctibus immergatur. Nam, sicut lacrimosa dilectorum filiorum G. de Rupe cantierarîî, Guidonis de Vetcribus Campis cantoris, Gauberli heicmosinariî, G. de Aquina infirmarii, Estorgii refecluarii, P. prioris de Floranc (siCy pour Floirac)^ Roberti prioris de Blanac, Guidonis prepositi de Ralarent (?), P. prioris Sancti démentis, G. prioris de Spanac, et quorumdam alîorum monachorum ipsius monasterii insinuationc percepimus, B[ernardo] de Ventedorn, quondam abbate ipsorum, viam universe carnis ingresso, qui toto tempore vite suc, ut aliquem suum consanguineum sibi successorem substituerct, laborabat, dictus Ilelias, nepos ipsius, qui, licet nondum sit clericus aut ordinem regularem professus, se gerit pro monacho, fultus seculari potentia, auctoritatis immo proprie temeritatis impuisu, castra, fortalicias, burgos, ac villas et possessiones ejusdem monasterii, non sinemaxima effusione sanguinis et nece plurimorum, occupans et spolians occupata, ea raptoribus presumpsit exponerc nec veretur adhuc eadem per violentiam dctincrc. Sed hoc venerabilis frater noster... Lemovicensis episcopus, loci diocesanus, plenius intelleclo, litteris suis, sub pena excommunicationis mandans eidem quod occupata predicta redderet conventui Tutellensi, in virtute obedientie conventui predicto precepit quod, solum Deum habcndo pre oculis, ad electionem abbatis procédèrent, et extrancos monachos et alias seculares personas ab electionis negotio removerent ; qui, die ad tractandum de electione préfixa, videntes multitudinem armatorum et aliarum secularium personarum, quos idem Helias introduxerat in eodem monasterio, convenire, sepius, ne contra Deum et justitiam aliquid attemptarent ibidem, Sedem Apostolicam appellarunt, compromittentes super electione in quatuor ipsius loci monachis, juramento firmantes ut illum quem de gremio ejusdem monasterii magis ad hoc idoneum esse cognoscerent, ipsis in pastorem et patrem discretione previa providerent. Et quia duo ex ipsis, ejusdem Ilelie fautores, se dicebant ad id nolle procedere, nisi super hoc possent quicquid eis esset libitum, ordinare, et idem Ilelias castra predicta et fortalicias ipsi conventui reddere vcl in manu sequestri ponere noluit, ac ut seculares persone et armati de claustro prefati monasterii recédèrent, non permisit, iidem menachi, quibus, mortem predicti armati minabantur inferre, nisiipsum Ileliam assumèrent in abbatem, iterato ad nostram audenliam appellarunt. At idem Ilelias, a quibusdam suis complicibus, preternissa forma canonica, contempta majori et saniori parte capituli, in abbatem eligi et per monachos extraneos et homines armatos in sedem abbatis procurans nequiter deportari, se, confirmationc non habita vel petita, confisus sui potentia gcneris, amministrationi monasterii ejusdem immiscuit, [acj fidelitates ab ipsius hominibus per violentiam et juramenta recepit. Unde plures monachi, perterriti minis et armis, coacti fuerunt eidem suum assensum
postmodutn impertiri. Ceterutn idem Helias, congregata deinde multitudine armatorum, ad villam de Rupe Amatoris et castrutn ipsius, que sunt ejusdem monasterii propria, non tanquam [monachus, sed hostis, accedens, dicturn castrum, post maximam sanguinis efFusionem, inter loricatos loricatus, adiit, [ac] burgenses et homines loci ejusdem, post multas eis illatas injurias, bonis omnibus spoliavit, ymaginem béate Virginis, cujus meritis locus idem multis donis extoUitur multisque miraculis illustratur, opprobiis infinitis afficiens, lapidibus obruens, et que a totius mundi venerari solet hominibus, peccatorum conculcatione confundens. Verum quia, si lupus pastoris locum obtineat, consequens estutgregem morsibus lancerando consumât, mandamus quatenus, personaliter accedens ad locum, et habens pre oculis solum Deum, si rem inveneris ita esse, dictum Helîam ab administratione ejusdem monasterii sic presumpta prorsus excludens, ipsum ut predicta castra, munitiones et bona prefato restituât monasterio, et dictos ejus fautores ut eidem conventui de dampnis et injuriis satisfaciant irrogatis, monitione premissa, pcr censuram ecclesiasticam, appellatione remota, compellens, et ad eorum invocans malitiam compescendam, si necesse fuerit, auxilium brachii secularis, facias eidem monasterio de persona idonea per electionem canonicam provideri, et ministrari de bonis ipsius prefatis monachis, cum non habeant proprium, expensas necessarias ad hujusmodi negotium prosequendum. « Dat. Viterbii, XIII kalendas Januarii, anno nono (20 décembre 123$), »
Archives du Vatican, dans Auvray, Registre de Grégoire IX^ n** 2885. — Nous devons à l'obligeance de M. l'abbé Albe la connaissance de cette pièce importante qui donne sur cet abbé de Tulle des détails inédits.
Grégoire IX charge l'archevêque de Lyon et deux autres juges de faire
UNE nouvelle enquête SUR ElIE DE VeNTADOUR, l'aBBÉ INTRUS DE TULLE, QUI A COMMIS DE NOUVEAUX EXCES, EN PARTICULIER A RoC-AmADOUR.
Viterbe, 20 octobre 1237
( Voir , ci-dessus^ f>, i lô.)
« archiepiscopo Lugdunensi,... 'abbati Maceriarum, Cisterciensis
ordinis, et ... decano Belnensi, Cabilonensis et Eduencis diocesum.
« Dissimulare hactenus non valentes presumptionem Helie de Ventedorn, nepotis quondam B[ernardi] abbatis monasterii Tutellensis, qui, sicut
nostris fuit auribus intimatum, nondum ordincm regularem professas, ad ipsiùs monatcrii regimen, quo indignus crat, aspirans, fultus potenlia seculari, castra, fortelitias, burgos et villas ac possessiones ejusdcm, non absque multa ellusione sanguinis et plurimorum nece, ausu diabolîco occupavit, ac exposuit qui sccum crant raptoribus occupata, etprcsumpsit tamdiu detinere, donec post lalam in eum, propter hoc, a bone memorie... Lemovicensi cpiscopo, loci diocesano, excommunicalionis scntenlîam, et appellationem ad nos semel et iterum interjectam per secularis impressionis abusum a quibusdam de monachis, nulla servata forma canonica, se in abbatem ipsius monastcrii eligi procuravit, et confirmatione non habita nec petita, confisus de viribus, non de jure, amminislralioni ejusdem monasterii se ingessit, juramenta fidelitatis ab ipsius hominibus et obcdientiam ac reverentiam a monachis per violentiam extorquendo, venerabili fralri nostro... archiepiscopo Viennensi, Apostolice Sedis legato dedimus nostris litteris in mandalis, ut personaliter ad locum ipsum accedens, et habens pre oculis solum Deum, si rem inveniret taliter se habere, dictum Ileliam ab amministratione predicti monasterii sic presumpta prorsus excludens, ipsum ut prefata castra, munitiones et bona jam dicto restitueret monasterio, et dictos ejus fautores ut conventui memorati monasterii de dampnis etinjuriis satisfacerent irrogatis, monitionc premissa, per censuram ecclesiasticam coartaret, et ad eorum malitiam compescendam, invocato, si necesse foret, auxilio brachii secularis, faccret scpedicto monasterio de persona idonea per electionem canonicam provîderi. Prefatis vero litteris eidem archiepiscopo presentatis, eoque ad monastcrium ipsum personaliter accedente, jam dictas Ilelias, antequam idem archiepiscopus inquireret de premissis, quasi maie conscius sibi, cessit; cujus a predicto archiepiscopo cessione recepta, die cessionis ipsius, appellatione prius a... cantore Guidone et fere duodecim monachis ejusdem monasterii ad nos, ne idem Ilelias eligeretur, cum esset inelegibilis, intcrjecta, non absque limore qui poterat cadere in constantes et symonio vitio, ad scrutinium est deventum. Tandem publicato scrutinio, nullaque collatione facta, et alias, forma concilii non servata, multiplici excommunicatione ligatus, ab excommunicatis et qui erant ipso jure eligcndi potestate privati, pro eo quod in prima electione ipsum indignum indigne scienter elegerant, est electus et amministrationi spiritualium et icmporalium ejusdem monasterii, non obtenta confirmatione, se ingerens imprudcntcr, G. prcpositum prcpositura, cantorem cantori, lohannem priorcm prioralu, et plures aliosqui ei obstiterant, lociset oflliciis spoliavit, illa suis fautoribus conferendo. Quorum quibusdam etiam duas, et quibus* dam très obedienlas assignavit, et claustralibus qui eum elegerant certes rcdditus prccipiendos annuatim, contra jus et regulam beatî Benedicti, conccssit, que illis ante electionem suam dicitur promisîsse. Et licct ad quandam compositioncm devencrit cum hominibus ville Rupis Amatoris, monasterio ipsi pleno juro subjecle, in enormen dîcti monasterii
Icsioncm, pcr quam promisit cîs se ville Montis Pcsulani consuctudincs fcrvalurum, et ut quilibct posset vendcre si^na pcrcgrinis transcuntihus, qui dicunlur vulparitcr Carc:2nelli, quod crat monastcrii spéciale, et ut posset quilibet lam in villa quam extra libère condere tcstamentum, quod nulli eorum licuit ab antique, nisi de speciali permissione abbatis pro icrnpore existentis. ad cujus obscrvationcm se obligavit, tam juratoria quam lidc jusforia cautione, idem tamen jurisjurandi religione contempla, sub pacis \magine, villam fecit proditorie supradiclam intrari, in qua plures de NJIla ipsa, eo mandante, fuerunt impie mutilati, ponensque spem suam l«»taliler in pecunia corruptelaque, sanctuarium Domini coneupivit, cl ipsum per ambilum est adeptus thesaurum monastcrii, scilicet crucem aurcam, calices aureos, turibula et imagines quas regcs Ispanic et aliarum provinciarum fidèles Christi ad idem monasterium cum summa devotionc ac reverenlia transmiserunt, nec non pluviales et ca!>ulas ac alia ornamcnla que valenliam mille quingcntarum marcarum excedunt, alienare presumpsit, ac obvenliones allaris béate Virginis pro quatuor milibus marcis et aniplius feneratoribus obligavit, aliaque débita pêne intinita cnntraxit, que in usus detestabiles dicitur convertisse, prêter argentum qu<jd de crucitlxiset tabulis deargentatisad ornatum altaris, ausu diabulico excrustavit. Homos quoquc, vineas, molendina et posscssiones alias que habebat mc^nasierium in villa de Briva, ultra mille marcas argenli valentia, distraherc non expavit, ac consumpsit in usus illicitos proventus et redditus dite Rupis duorum annorum, summam quatuor milium marcarum et aniplius excedentes. Et quamvis très conventuales a Cluniacensi, et quinque alios prioratus a lulellensi monasteriis primo electionis sue temporc dclincret, adhuc tamen eos detinet, et proventus percipit eorumdem. contra sacr<»rum canonum et a nobis super hoc dudum édita instituta, aliaque multa commisit et cnmmittit cnormia et nefanda. que ocnlos cli\ine majestatis olVendunt et homines graviter scandali/.ant. «,>uia veru culpa csset in culpis hujusmodi relaxare vindictam. di^crcli'-ni \estre, in virlule obcdicntie, per ap<»siolica scripta mandamus. qualinus ad nv)na<lcrium ipsum personaliler acccdcnlcs, et habcntcs prc «.culis si»lum hcurn. inquiralis super hiis et aliis que inquirenda \idcritis S'^Uicitc VLiilatcni : cl que invcnerilis, nobis sub sigillis \cstris millalis tidcliter inlcrclusa: cidcm inlruso lerminum pcremptorium prctixuri quo pcr^onaliler n<'slro se conspeclui rcprcscnlct. mcrilorum sunrum stipendia rccc[Uurus. proviso prudenlcr, ne sub tlubi*» inquisilionis eventu. prefatum m'-navictiuni bnnorum suoruni cii^jxiHiium patuUur. <.Ki«.d si habucrilis cundcin de diLipidali'»ne su^pcctuni. ij>su:n ab ammini^traîionc t^ir.pM- M'iuiii su^-pciAki.lw*^. ne pp"*cci;t: ■ :;».i:"îii pp»dclc\:tu c\pcn-aru:r. \.i*..at impcdiii: du«b'is vcl It ib",:s m 'iKtjlii^. quos idMnc'-î c-^^j n >vcritis. ck- pillai i^ a \-lv^ ad huiu^ni >Ji r..-'' liiiin pr">Cvjucndi::n. facial: s i!e b -nis tjUNtkiM •'^••iM'^î.i il c\p.:>a^ rx-wC-^aiia^ ir.nuslraii. ac j.unJiwl ' inhibcatis inlru-". i.l l'.îAlcr.l.- :::^i .:-;ii< i.i- ia:-' l:--. ir.uii',.^ bcncdi^liL-ni-s rccipcrc
non présumât, invocato ad hoc, si opus fuerit, auxilio brachiî secularis. Contradictores, etc. Quod si non omnes, etc. Tu frater archîepiscope..., etc. « Datum Viterbii VI kalendas octobris, anno undecimo. »
Archives du Vatican, Grégoire IX, reg. i8, Epist. 262, folio 369. — Communication de M. l'abbé Albe.
Clément V, vu les faits regrettables qui se passent souvent a Roc- Amadour a cause de l'affluence des pèlerins, autorise l*abbé de Tulle a réconcilier lui-même les chapelles qui seraient souillées a la suite de ces faits.
Ligugé, 16 juin i3o6
(Voir, ci-dessus, i*age 2o.f.)
« Dilccto filio Arnaldo, abbati monasterii Tutellensis, ordinis Sancti Benedicti, Lemoviccnsis dioecesis.
Meritis tue sinceritatis inducimur, ut pcrsonam tuam specialis favoris gratia prosequamur, et per te monastcrium Tutcllense, cui prees ac aliîs locis sibi subjectis, fortuitis que possent incurrere casibus misericordîter occurramus. Cum itaque, sicut ex parte tua fuit exposîtum coram nos, ad ecclesiam et capellas de Rupeamatoris monasterio predicto subjectas, pro devotione que a Christi fidelibus ad ecclesiam et capellas ipsas habetur, de diversis mundi partibus peregrini confluere dinoscantur, et plerumque propter contentiones et rixas que ibi sepius oriuntur, ecclesia et capellc predicte eflusionc sanguinis ac insuper immunditiis que de camis fragilitate prodcunt, maculentur. Nos tuis supplicationibus inclinât!, persooe tue tantum presentium auctoritate concedimus, ut easdem ecclesiam et capellas possis, auctoritate nostra, per te ipsum vel per aliquem ydoneum presbyterum reconciliare, quoticns eas contigcrit taliter violarî, aqua per episcopum, prout moris est, primitus benedicta ; per hoc autem constitutioni que prccipit id per episcopos tantum fieri nullum volumus in posterum prcjudicium generari. Nulli, etc.. nostre concessionis, etc.. Si quis, etc.
« Datum Lugusiaci, propre Pictavis, XVI kalendas Julii, anno secundo. »
Archives du Vatican, reg. 5.}, epist. 30^, folio 61.
PROCrRATION DONNÉE, PAR LES CONSULS DE RoC-AmADOUR, A DiEUDONNÉ
Palavi et Guillaume de Viel-IVIartel pour représenter la commune aux Etats-Généraux de 1348, dans l'affaire des Templiers.
Roc-Amadour, 29 avril 1308
(Voir, ci-dessus, P^^cs lyo et 337.)
« Magestati régie sui humiles consules ville Ru[pis Amatoris cum omni] promptitudine famulatus. Cum nobis et universitati ville predicte... [ordinatumj et preceptum est ut in très septimanas festi Pasche proxime preteriti duos probos fviros nomine ville] predicte [Turonas] mitteremus super facto Templariorum, ut in litteris regiis pcr dictam [magestatem] regiam missis, ncc non et mandato domini senescalli Petragoricensis et Caturcensis plenius continetur, vo[Ientes in istis] et aliis omnibus, tanquam fidèles et boni subditi obedire, nos, prô nobis et univers[itate predîcta, mittimus] dilectos nostros Donadeum Palavi, Guillelmum de Veteri Martello, habitatores vi[lle predicte Rupis Amatoris, presentium port]itores, volentes et concedentes, pro nobis et tota universitate predicta, ut [in negotiis Tejmpla-
riorum expediendis, voluntatem magestatis predicte totaliter die
date presentium litterarum. In cujus rei testimonium, sigillum [nostri consulatus duximus] apponendiim. Datum Rupe Amatoris, die lune, ante [fcstum apostolorumj Philipi et lacobi, anno Domini millesimo CGC" octavo. »
Archives nationales, J. 415''^, n** 217.
Clément V accorde
UNE nouvelle indulgence AUX PELERINS DE RoC-AmADOUR (i).
Ligugé, lojuin 1312
(Voir^ ci-dessus. Page i]2.)
« IJniversis Christi fidelibus présentes litteras inspecturis. « Virgo venustissima, etc.. usque mereantur... Sane cupientes olim ccclesiam béate Marie de Rupeamatoris, Caturcensis dioecesis, congruis
(i) Par une bulle du 16 juin 1306, Clément V avait accordé un an et cent jours
36o ROC-AMADOUR
honoribus frequentari, omnibus vere penîtentibus et confessis, ad dictam ecclesiam in certis festivitatibus et diebus, causa devotionis, annis singulis accedentibus, certas indulgentias et remissiones peccatorum duximus concedendas. Ut autem ecclesia ipsa eo amplioribus a Christi fidelibus frequentetur honoribus quo fidèles ipsi potiore ibidem salutis sue munera se speravevint adhipisci, omnibus vere penitentibus et confessis, qui prefatam ecclesiam festivitatibus et diebus (sic) venerabiliter visitaverint annuatim, de omnipotentis Dei misericordia et beatorum Pétri et Pauli apostolorum, ejus auctoritate confisi, prêter indulgentias et remissiones predictas, adhuc unum annum de injunctis sibi penitcnliis misericorditer frelaxamus].
« Datum in prioratu Lugusiaci prope Pictavis, IV kalendas Junii aono septimo. »
Archives du Vatican, Fonds de Lalran, Clément V, reg. 59, lettre 371, folio 77. — Communication de M. labbé Albe.
Sentence des inquisiteurs de Toulouse
CONDAMNANT GUILLAUME DE BoSCO AU PÈLERINAGE DE RoC-AmADOUR.
(Voir, ci'dessuSy fage 207.)
Peniiencia arbitraria de peregrinacionibus sine cructbus.
« In nomine Domini, amen. Quoniam nos prefati înquisitor et conmissarius pro domino episcopo Ruthenensi per inquisicionem factam invcnimus et per confessiones vestras factas in judicio légitime nobis
d'indulgence aux pèlerins qui visiteraient Toratoirc de Roc-Amadour, aux fêtes de la Vierge, et cent jours d'indulgence à ceux qui s'y rendraient aux octaves de ces fctes :
« Universis Christi fidelibus présentes litteras inspecturis.
Licct is, de cujus munere venit, ut sibi a lidelibus suis digne et laudabîliter serviatur, de habundantia (sic) pietatis sue, que mérita supplicum excedit et vota, beneservientibus multo majora rétribuât quani valeant promereri, nichilominus tamen desiderantes domino reddere populum acceptabilem, fidèles Christi ad complacendum ei quasi quibusdam allectivis muneribus indulgentiis scilicet et remissionibus, invitamus ut cxinde reddantur divine gratie aptiorcs. Cupientes igitur ut ecclesia béate Marie de Rupc Amatoris, Caturcensis dioecesis, spectans ad monasterium Tutellense, ordinis sancti Bcncdicti, Lemovicensis dioecesis, congruis honoribus frequcQtetur, de omnipotentis Dci misericordia et beatorum Pétri et Pauli apostolorum, ejus auctoritate confiai,
constat, quod tu Guilielme de Bosco, filius Guilielmi de Bosco de Borno dyocesis Montis Albani, et tu Johannine Aymonis, et tu Helyas Aymonis fratres et filii Pétri Aymonis de AIzona, dyocesis Ruthenensîs, tam graviter in facto hereticorum deliquistis, sicut lectum et recitatum est vobis. Nos prefati inquisitor et conmissarius vos redire volentes, prout asseritis, ad Ecclesie unitatem, abjurata primitus per vos coram nobis in judicio omni heresi, et prestito ad sancta Dei evangelia juramento quod parebitis et eritis obedientes simpliciter mandatis Ecclesie et nostris, absolvimus secundum formam Ecclesie a scntencia exconmunicationis lata a canone qua eratis ligati propter culpas quas confessi cstis in judicio vos in facto heresis conmisisse si tamen de corde bono et fide non ficta redieritis ad Ecclesie unitateni, et si injuncta vobis mandata servaveritis. Et quia in Deum et sanctam matrem Ecclesiam predictis modis temerc deliquistis, injungimus vobis in penitenciam et nomine penitencie pro predictis peregrinaciones minores, videlicet béate Marie de Rupe Amatoris, et de Podio, et de Tabulis in Montepessullano, de Serinhano, Sancti Guilielmi de Deserto, Sancti Egidii in Provincia, Sancte Marthe in Tarascone, Sancte Marie Magdalene apud Sanctum Maximinum, Sancti Antonii Viennensis, Sancti Marcialis et Sancti Leonardi in Lemovicinio, Sancti Severini in Burdegala, Béate Marie de Solaco, Sancte Fidis de Conchis, et béate Marie de Ruthena, et Sancti Pauli Narbonensis, Sancti Vincencii de Castris. Tibi vero Guilielmo de Bosco Béate Marie de Rupe Amatoris, Béate Marie de Podio et Sancti Severini de Burdegala et Sancte Fidis de Conchis in dyocesi Ruthenensi. Testimoniales de singulis locis reportantes litteras quod peregrinaciones compleveritis memoratas ; dictasque peregrinaciones facere incipiatis infra très menses a presenti die conputandos earumque complecioni fideliter insistatis. Item visitetis singulis annis quamdiu vixeritis, ecclesiam cathedralem Sancti Stephani Tholose in festo invencionis ejusdem, et ecclesiam Sancti Saturnini dominica in octabis Pasche, et missam majorem et scrmonem si fiât ibidem audiatis utrobique. Confiteamini insuper peccata vestra ter in anno scilicet ante Natale, Pascha et Penthecosten, et in eisdcm festivitatibus conmunicetis, nisi abstinucritis de consilio proprii sacerdotis. Singulis vero diebus dominicis et festivis, missam parrochialem audiatis ex integro et sermonem qui fiet in locis in quibus fueritis, nisi valeatis legetime aut rationabiliter cxcusari. Item ab omni opère servili abstineatis diebus dominicis et festivis colendis. Divinaciones et sortilegia non obscrvetis. Preterea persequamini hereticos, quibuscunque nominibus censeantur, et
omnibus vere penitentibus et confessis qui ad ecclesiam ipsam in singulis festivitatibus ipsius bcatc Virginis, unum annum et centum dies, illis vero qui per octo dies festivitatcs ipsas immédiate scquentcs, causa dcvotionis, accesserint, annuatim centum dies de injunctis eis pcnitcntiis misericorditer relaxamus. Datum ut supra... « Lugusiaci prope Pictavis, XVI kalcndas Julii, anno secundo i. Archives du Vatican, Fonds de Latran^ reg. 54, fol. 61, verso, epist. 311.
credentes et fautores et receptatores et defensores eorum, fidemque catholicatn et personas ecclesiasticas et jura ecclesiarum et ofScium inquisitionis heretice pravitatis pro viribus defendatis. Hec autem vobîs injungîmus, retenta nobis et nostris in officio inquisicionis successoribus potestate addendi, diminuendi, conmutandi ac etiam remittendi in predicta penitencia, si et quandocunque nobis vel eis fuerit faciendum ».
Ph. Limborch, Historia inquisitionis (Amstelodami, 1692, in-folio), 2* partie, page 341.