CHAPITRE VI
COMPENDIUM STUDII THEOLOGIÆ.
Le dernier ouvrage de Bacon, composé en 1292, est intitulé Compeniium studii theologiœ. On en a donné une idée plus haut. Il reste des fragments assez considérables de la première, de la seconde et de la cinquième partie. Le manuscrit de Londres (royal library 7 F. VII. f. 153) contient d’une manière incomplète les deux premières parties; un autre manuscrit de la même bibliothèque (7 F. VIII. f. 2) conserve presque toute la cinquième. Voici des extraits de ces débris :
Compendium theologiœ Bacon — Incipit Compendium studii theologiœ et per consequens philosophiæ, ut potesl et debet servire theologiæ facultati, et habet duas partes principales; prima liberali communicatione sapientiæ investigat omnes causas errorum, et modos errandi in hoc studio, ut veræ causæ et veri modi appareant evidenter. Secunda pars descendit ad veritates stabiliendas et ad errores cum diligentia exterminandos (2).
» Quoniam autem in omnibus causis auctoritas digna potest et debet valere plurimum, ut ait Tullius, in primo libro de lusculanis quœstionibus, atque Plinius in prologo naturalis philosophiæ dicit, « benignum arbitror et ingenui pudoris fateri per quos proféceris; » propter quod primum librum sui voluminis construit de nominibus auctorum quorum senteutiis utitur, in omnibus aliis libris XXXVI; ideo saltem hujus operis primordio et insuper ubicumque justum fuit, volo dignis auctoritatibus me confirmare; et cum principalis occupatio theologorum hujus temporis est circa
(1) Royal Library, 7 F. VII, fol. 153.
(2) On verra bientôt que le Compendium avait plus de deux parties.
ANALYSES ET EXTRAITS
quæstiones, et major pars quæstionum est in terminis philosophiæ cum tota disputatione, et reliqua pars est in terminis theologiæ, et adhuc ventilatur per auctoritates et argumenta et solutiones philosophiæ, ut notum est omnibus sufBcienter litteratis, ideo ut conhrmem me, aliquïbus auctoritatibus et rationibus philosophicis uticupio abundanter; et varia introducam quia nihil est jucundum, nisi quod reficit varietas, ut ait Seneca, libro de copia verboritm... Etiam causa specialis me monet ut excitem lectorem ad quærendum libros auctorum dignos in quibus magna pulchritudo et dignitas sapientiæ reperitur, qui nunç temporis sicut a multitudine studentium, sic a doctoribus ejus penitus ignorantur.
»Sæpe igitur et multum requisitus, et diu exspectatus ut scriberem aliqua utilia theologiæ, impeditus verum multipliciter, ut notum est, et multis obnoxius difïîcultatibus, quæ non potuerunt excedi audiendo et legendo (scilicet requiritur multitudo experientiæ et longi temporis examinatio diligens) ('); tandem favens amicis, quanlum efficaciter potui, festinavi, considerans illud sapientis Salomonis : spes quæ ditfertur affringit animum ; sicut, secundum Terentium, torquet spes destituta. Et Ovidius ait :
Spes anxia mentem
Distrahit et longo consumit gaudia voto.
Igitur promptissimi debemus esse ad bénéficia sapientiæ omnia communicanda... etc.
Le chapitre III énumère les causes générales des erreurs humaines, de causis generalibus errorurn humanorum. Ce sont toujours les mêmes, celles que l’auteur a signalées pendant plus de vingt ans; mais il y a une exception remarquable. La quatrième cause a disparu; il n’y en a plus que trois : « Dico quod causæ sunt trinæ, veritatis offendicula : fragilis et indignæ auctoritatis exempla; consuetudinis diuturnitas , sensus multitudinis imperitæ. » L’ignorance et la présomption des docteurs ne figure plus dans la liste; il est facile de conjecturer pourquoi. Bacon n’a d’ailleurs rien
( 1 ) Il y a sans doute en ce passage quelques mois altérés, soit dans le manuscrit, soit dans notre transcription.
ROGER RACON
perdu de sa haine contre l’autorité et la routine : « Nequeo satis admirari quod omnes faciunt hæc tria argumenta, pertinentia ad eamdem conclusionem : hoc exemplificatum est per majores, hoc consuetum est, hoc vulgatum est; ergo tenendum. Sed oppositum conclusionis multo magis sequitur ex præmissis. Scimus enim quod multitudo generis humani seinper erravit tam in philosophia qnam in divina sapientia, et illi qui ecclesiæ romanæ surit subjecti, et tota multitudo ut Pagani, Idololatres, Sarraceni, Tartari, Hæretici, Schismatici, respectu quorum cultores veri christianæ fidei sunt valde pauci. »
Enfin, la. première partie se termine après une lacune qu’on peut conjecturer être considérable, par ce passage curieux : «Tarde venit aliquid de philosophia Aristotelis in usuin Latinorum, quia naturalis philosophia ejus et metaphysica cum commentariis Averrois, et aliorum libris, in temporibus nostris translatæ sunt; et Parisiis excommunicabantur ante annum Domini 1237 propter æternitatem mundi et temporis, et propter librum De divinatione somniorum, qui est tractatus De somno et vigilia, et propter multa alia erronee translata. Opéra logicalia sunt tarde recepta et lecta; nam Beatus Edmundus, Cantuariæ archiepiscopus, primus legit Oxonii librum Elenchorum, temporibus meis, et vidi magistrum Hugonem, qui primo legit librum Posteriorum, et verbum(?) ejus conspexi. Pauci igitur fuerunt qui digni habiti sunt in philosophia prima Aristotelis, respectu multitudinis Latinorum, imo paucissimi et fere nulli, usque in hune annum Domini 1292™, quod in sequentibus capitulis copiosissime et evidentissime patefiet. Et tardius communicata est Ethica Aristotelis, et nuper lecta Parisiis, etraro, et tota philosophia reliqua Aristotelis, in mille voluminibus, in quibus omnes scientias tractavit, nondum translata est nec communicata Latinis, et ideo fere nihil dignum de philosophia Aristotelis scitur. Et usque nunc fuerunt très qui de illis paucis quæ translata fuerunt, potuerunt veraciter judicare, sicut statim multis modis efficacibus probabitur diligenter. »
La première partie, celle que l’autre Bacon eût appelée Pars destruens, expose donc les causes qui font obstacle au progrès des
ANALYSES ET EXTRAITS
sciences. La seconde, pars prœparans, aspire à montrer par quels moyens et quelle méthode on arrivera à mieux faire : « Determinata parte prima hujus Compendii de studio theologiœ, in qua investigavi omnes causas errorum et modos errandi, tam in substantia studii quam in modo, nunc stabiliantur causæ veraces et modi veri. Iiinc secunda pars scientiæ in quam venio, debet descendere ad ipsas veritates certificandas, et ad errores vacuandos in particulari, et propria disciplina. Quamvis autem principalis occupatio studii theologorum deberet esse circa textum sacrum, sciendum est, ut probatum est multipliciter in priore parte, quod tamen a quinquaginta annis theologi principaliter occupati sunt circa quæstiones; non sic circa sanctissimum textum Dei. Propter quod quando paratiores sunt theologi ad recipiendum tractatum de quæstionibus quæ sunt de textu, non volo deficere eis primo in his quæ magis diligunt, cum prima pars prudentiæ est ejus cui loquaris æstimare personam, sicut Palladius, Libro de agricultura, asserit eleganter... Et ideo quum tota occupatio quæstionum theologorum est jam philosophica, tam in substantia quam in modo, propositum igitur meum est tradere omnia philosophica speculativa quæ sunt in usu theologorum, et inulta |quæ necessaria sunt eis quorum usum non habent, et certificare omnia per ordinem a primis ad ultima... Quum vero tota difficultas disputationis circa reales veritates dependet ex verbis et propositionibus, et argumentis, et summa prolixitas, et maximi errores hic multiplicantur, et inanitates innumerabiles et indignæ theologicis occupationibus, ex quibus per totum corpus quæstionum accidit corruplio; in summa, prima distinctio hujus tractatus circa quæstiones demonstrabit, quid verum, quid falsum, quid dignum vel indignum, quid vanum, quid utile fuerit judicandum. »
Ainsi, l’objet de cette seconde partie touche à la fois à la grammaire et à la logique, en vue des questions théologiques, et roule sur les mots, les propositions et le raisonnement. L’auteur fait voir ensuite que ce sujet est aussi voisin de la métaphysique que de la logique, et tâche d’établir que les dix premiers livres de la Métaphysique ne diffèrent de la logique que par la méthode et non par
le fond : « Hoc ideo dixi, conclut-il, ut animadvertatur quod Metaphysicci in decera libris eadem tractat secundum Aristotelem et Avicennam in substantia quam logica, sed in modo differenter; et licet Aristoteles in secundo et septimo et alibi et aliquid tangat de principiis et causis rerum et scientiarum, tamen hoc facit per argumenta dialectica, quia dialectica ad omuem methodum viam habet, ut Aristoteles dicit in Topicis. »
Ces préliminaires sont suivis de six chapitres sur les signes en général et les mots, et Bacon y déclare la guerre aux sophistes et à tous ceux qui cherchent à soulever des difficultés, en opposant l’équivoque des termes aux lois du sens commun. Le premier est intitulé : De ratione significandi générait. L’auteur y divise les signes en naturels et artificiels : « Prout a natura aut ab anima instituantur. » Cette division se retrouve chez saint Augustin ; mais Bacon nous assure qu’il l’a inventée de son propre fonds : « Antequam vidi librum beati Augustini De doctrina christiana, cecidi per studium propriæ inventionis in divisionem signorum, quam postea inveni in principio secundi libri De doctrina christiana... » Dans le deuxième chapitre, intitulé : De significatione vocis, l’auteur établit qu’on ne doit pas toujours conclure des mots aux choses, et que plus d’un mot n’exprime qu’un simple point de vue de l’esprit. Dans le troisième, qui a pour titre : De convocatis et cointellectis, il fait remarquer que des choses diverses en elles-mêmes, perçues simultanément par l’intellect, reçoivent un nom commun, qui en réalité ne désigne rien hors de l’esprit; que par contre, des choses inséparables en réalité se trouvent cependant exprimées par des termes différents. Ces principes posés, il commence à les appliquer dans le chapitre quatrième, et à signaler eu les critiquant quelques-unes des arguties auxquelles on s’attachait trop déjà, et qui faisaient pressentir l’époque prochaine des terminâtes : « His prædictis annexa sunt priinum duo communia metaphysicæ et logieæ maxime necessaria; et propter multorum ignorantiam gravissimi errores contingunt in tota disputatione, tara theologica quam philosophica. Primum istorum est quod non potest vox siguificare aliquid commune univocuui enti et non enti, licet hujus con-
ANALYSES ET EXTRAITS
trarium sit vulgatum et obstinate gaudeat multitudo studentium hoc errore. Secundum est rnagis necessarium scilicet quod vox potest eadere a sua significatione, cujus contrario non solum obstinate, sed obstinatissime omnes fere detinentur, ut lingant errores non solum innumerabiles, sed etiam vere detestandos ex ignorantia illorum duorum problematum. Sustinet enim multitudo quod Cœsar mortuus sit homo, et liomo mortuus sit animal, et alia infinita, falsissima, et stultissima circa restrictiones et amplitudines in propositionibus... in his erroribus maxime vigent. auctoritas indigna et fragilis, et consuetudo longa, et sensus damnabilis multitudinis stultæ, et sunt causæ errorum omnium in vita et in studio, sicut copiose et efficaciter declaratum est in priori parte hujus operis et probatum est. Et optime novi auctorem pessimi et sultissimi istorum errorum qui vocatus est Ricardus Cornubiensis, famosissimus apud stultam multitudinem ; sed apud sapientes fuit insanus et reprobatus Parisiis propter errores quos invenerat et pervulgarat, quum solemniter legebat Sententias ibidem, priusquam legeret Sentenlias Oxonii, ab anno Domini 1250°. Ab illo igitur tempore remansit multitudo in hujus magistri erroribus usquenunc, scilicet per quadraginta annos et amplius, et maxime in universitate Oxoniæ, sicut ibidem incepit hæc dementia infinita. »
Ainsi, suivant Bacon, c’est l’obscur Richard de Cornouailles qui mit en vogue,' au xmc siècle, ces subtilités verbales dont il cite quelques exemples, et qui ne firent que se répandre et s’aggraver au siècle suivant. Le reste de l’ouvrage, terminé au chapitre VI, traite de l’équivoque et de l’analogie ; ce sont presque les mêmes termes qu’on peut trouver dans un chapitre de la deuxième partie du manuscrit de la Mazarine, De communibus nciiuralibus. Le traité s’interrompt brusquement au folio 159.
J’ai dit que le Compendium tkeologiœ se composait de plus de deux parties, et on peut en voir la preuve plus haut. Voici quelques lignes de la cinquième partie, qui se trouve dans un manuscrit du musée Britannique, 7 F. VIII. folio 2, sous ce titre, exact cette fois : Pars quinta de Compcndio studii tkeologiœ. — « Acto prologo istius quintæ partis hujus voluminis, quam (sic)
voco compendium studii theologiæ, in quo quidem coinprehendo in summa intentioncm totius operis, extra partem ejus signans omnia impedimenta totius studii et remédia, nuncaccedo ad tractatum exponens ea quæ necessaria sunt theologiæ de perspectiva et de visu. * Vient ensuite une apologie enthousiaste de l’optique, que l’auteur appelle successivement : « Flos philosophiæ, pulchrior pars et melior, et magnificentior, ostendens dignas et gloriosas et pulchras utilitates humano generi. » Ce qu’il faut remarquer, c’est qu’il annonce des parties suivantes in partibus sequentibus, et nomme expressément la sixième in sexta parte, qui devait être un traité De mulliplicatione specierum. C’est là que se trouve aussi la mention d’un miroir ardent construit par Bacon lui-même, comme on l’a vu plus haut. Le chapitre deuxième fait l’histoire de la science, cite les auteurs et leurs ouvrages ; et on voit ensuite reparaître le texte de la perspective de YOpus majus, si souvent répété et intercalé dans tous les grands ouvrages de Roger Bacon.