COMPENDIUM PHILOSOPH1Æ
Nous ne répéterons pas la description du manuscrit qui renferme cet ouvrage, avec ce titre erroné : Opus minus. Nous lui conservons, faute de mieux, le nom de Compendium philosophies, sous lequel Bacon le désigne à plusieurs reprises. Il contenait six parties. La première, et la plus importante, se compose de quatorze chapitres, dont voici la substance et des extraits :
<t Quatuor sunt consideranda circa sapientiam, quæ volo ad præsens in summa et sub compendio, quasi introductionis modo, tangere, donec opportunitas major accidat, ut explicentur singula in particulari et propria disciplina. Primum vero istorum in ordine est, ut consideremus, quæ sint causæ, propter quas debet omnis homo et necesse est ei , ut semper vacet sapientiæ, scilicet aut in speculatione aut in exsecutione, et usu ejus, pro se et aliis dirigendis. Secundum vero esl, ut cognoscens sapientiam sciât considerare, quæ sunt necessaria ad ea, quæ sunt de ejus integritate, ne confundatur vanitate superflua, et membris sapientiæ langueat mutilatus. Tertium est, ut negotiator sapientalis percipiat modos etvias quibus eam debet requirere et promovere, et perficere tam in opéré quam in speculatione; quia est modus in rebus omnibus, quoquum caret nunquam ad fineni debitum alicujus rei poterit pervenire. Quartum est, ut sciât prudenter animadvertere impedimenta sapientiæ et efficaciter vitare ilia. Quum vero hommes negligunt considerare hæc et semper, lus spretis, volunt ingredi vias sapientiæ, et præsumunt magnalia ejus rimari, nec volunt verbum nec scriptum de his audire vel videre, ideo nullus fere pervenit ad aliquam sa-
ANALYSES ET EXTRAITS
pientiæ dignitatem. Necessarium igitur, ut hæc quatuor consideremus in principio. j>
La première proposition est prouvée par cinq considérations, dont voici le résumé : « Primum est per naturalem curiositatem hominis respectu sapientiæ... Secundum est qualiter sapientia Ecclesiæ Dei scholasticam disciplinam ordinat, promovet et dirigit in omne bonum spirituale, ut fideles futuræ beatitudinis præmium consequantur. Tertium est, ut disponatur respublica fidelium, et omnia utilia personis et multitudini pro sanitate corporum conservanda et pro longitate vitæ mirabili, in bonis fortunæ ac morum et discretionis et pacis et justitiæ, fiant et horum contraria repellantur magnifiée. Quartumest, ut nationes majores infidelium præstitæ ad mortem æternam, concitentur magna efficacia et gloria fidei christianæ. Quintum, ut qui contra nos possent perficere aliquid infestum, reprimantur longe magis per vias et opéra sapientiæ, quam per bella et militias laïcorum. » Cette apologie de la science est confirmée par de nombreux exemples ; pour n’en citer qu’un, si Alexandre a pu avec 37,000 hommes dompter tout l’Orient, il doit ses conquêtes au savoir et aux conseils de son maître Aristote.
» Capitulum II. De secundo principalium : in quibus scientiis consistit integritas sapientiæ. Totum studium sapientiæ habet duas partes, una scilicet speculativa et alia practica et operativa. Prima considérât scientias, quæ consistunt in sola speculatione veritatis; alia pars exprimit scientias quæ in operibus reducuntur. Grammatica enim, logica, naturalis philosophia, vulgata metaphysica, quinque scientiæ mathematicæ et plures aliæ sunt speculativæ veritatis, quia non consistunt in operibus. Quatuor vero scientiæ mathematicæ, quia nonæ sunt in universo, et alkimia, medicina, moralis phi- [osophia, sub qua comprehendo jus civile, theologia cum jure canonico, et multæ aliæ a parte philosophiæ, sunt practicæ et operativæ, scilicet quia considérant opéra utilia in Ecclesia et in republica et toto mundo... Sed ad omnia scienda modus optimus requiritur... Modus enim est ut priora in ordine doctrinæ sciantur ante posteriora, et faciliora ante dilficiliora, et communia ante propria, et minora ante majora, ut manifestum est, et ut in electis et utilibus
fiat occupatio studentium, quia vita brevis est; et ut certitudinaliter sine dubitatione, et plane sine obscuritate tradatur sapientia, quod impossibile est fieri sine experientia. Deinde licet per ista sciamus, videlicet per auctoritatem, per rationem et experientiam, tamen auctoritas non sapit, nisi detur ejus ratio, nec dat intellectum, sed credulitatem. Credimus enim auctoritati, sed non propter eam intelligiraus ; nec ratio potest sciri an sophisraa, vel demonstratio, nisi conclusionem sciamus experiri per opéra, ut inferius in scientiis experimentalibus docebo... Et ideo sécréta et magnalia sapientiæ penitus his temporibus a vulgo studentium ignorantur, licet possint de facili pertingere ad omnes partes sapientiæ, si modus debitus adhibeatur. »
Après ces considérations, dont on ne méconnaîtra pas l’importance, Bacon expose la quatrième des cinq propositions énoncées au chapitre Ier, et qui concerne les obstacles qui arrêtent la science, De impedimentis sapientiæ. Il les divise en deux séries; les uns sont généraux, les autres particuliers ; c’est à propos des premiers qu’il passe en revue toutes les classes et leur adresse cette virulente apostrophe dont on a parlé plus haut : « Nec tantum exercitum est studium in tôt facultatibus in tôt regionibus, sicut jam a quadraginta annis. Ubique enim doctores sunt dispersi, et maxime in theologia, in omni civitate, et in omni Castro et in omni burgo, præcipue per duos ordines studentes, quod non accidit nisi a quadraginta annis, vel circiter ; cum tamen nunquam fuit tanta ignorantia, tantus error, sicut ex hac scriptura finaliter apparebit, et sicut manifestum est hoc per effectum. Nam plura peccata régnant his temporibus quam unquam prioribus temporibus ; sed peccatum non potest stare in sapientia. Videamus omnes status mundi et cousideremus diligenter, inveniemus corruptionem infini tam ubique, quod primo apparet in capite. Nam in curia romana quæ solebat et debet régi sapientia Dei, nunc omnia deformantur constitutionibus imperatorum laicorum, factis pro populo laico regendo, quod jus civile continet. Laceratur enim ilia sedes sacra fraudibus et dolis, et in ista périt justitia, pax omnis violatur, régnât superbia, ardet avaritia, gula moribus domiuatur, invidia rodit singulos,
ANALYSES ET EXTRAITS
luxuria diffamât totam illam curiam. Nec hæc sufficiunt, nisi vicarius Dei denegetur négligé, ntîa suæ Ecclesiæ, et mundus desoletur rectore, sicut jam accidit per multos annos, vacante sede propter invidiam et appetitum honoris... Respiciamus prælatos quomodo student pecuniæ, negligunt curara animarum, nepotes et cœteros amicos carnales promoveut, aut dolosos legistas, qui consiliis destruunt omnia; studentes enim in philosophia et theologia contemnunt... Consideremus religiosos; nullum ordinem excludo; videamus quantum reciderint singuli a statu debito, et novi ordines jam terribiliter labefacti sint a pristina dignitate. Populus clericus vacat superbiæ, luxuriæ et avaritiæ, et ubicumque congregantur clerici, sicut Parisiis et Oxoniæ, bellis et turbationibus et cæteris viciis scandalisant totum populum laicorum. Ecclesiam ducatibus, régna sicut, videmus histemporibus adimpleri (*). Rex enim Francise abstulit per magnam injuriam illas magnas terras a rege Angliæ, ut notum est, et Carolus jam hæredes Frederici magnilici, debellavit. » A ce tableau, Bacon oppose la vie et les exemples des philosophes anciens, Aristote, Sénèque, Tullius, Avicenne, Alpharabius, Platon, Socrate ; montre à quelle infériorité de caractère et de mœurs les chrétiens se condamnent, et par suite à quels chétifs résultats ils arrivent dans les sciences : « Homines corrupti in studio corrumpuntur invita... Et ideo in tanta corruptione quam videmus in clericis, necesse est quod eorum studium corrumpatur. » Puis il termine par ces menaces, qui semblent annoncer de loin la réforme : « Jam multis modis et temporibus diversis Deus corripuit et correxit Ecclesiam suam, et oportet quod ab optimo papa, et per optimum principem, tanquam gladio martiali comitato gladio spirituali, purgetur Ecclesia; aut quod per Antichristum, vel per aliquam tribulationem, ut per discidia principum christianorum, seu per Tartaros, et Sarracenos, et totos reges Orientis, secundum quod diversæ scripturæ firmant, et variorum prophetiæ. »
Nous passons rapidement sur le chapitre III, qui énumère les autres obstacles généraux et particuliers, tels que le péché originel,
P) En marge : Quia rex Franciœ abstulit a rege Angliæ ducatus.
et surtout les vices de chaque individu : « Ut sunt voluntas depravata, stultitia, superbia, invidia, ira, impetus, gula, luxuria, peccata carnalia, intemperantia, voluptatcs. »
Le chapitre IV nous ramène à d’autres causes d’erreur et d’ignorance souvent signalées par Bacon, et déjà dénoncées dans YOpus majus, minus, tcrtium et ailleurs encore. Bacon le rappelle et avertit qu’il en a déjà parlé dans le livre qu’il a composé sur l’ordre de Clément, prédécesseur de ce pape, et dans tous les ouvrages qu’il lui a envoyés : « Omnibus libris quos misi de causis pestiferis errorum humanorum. » Il n’y touche donc ici qu’en passant : « Sed cogente brevitate temporis, compendio tractatus præsenli, oportet hic ad præsens subsidere. »
Dans le chapitre V, il se plaint surtout de la décadence commencée depuis quarante ans, c’est-à-dire depuis la fondation et les progrès des deux ordres ; il en signale deux causes : la première, c’est l’abus du droit civil : « Una est abusus juris civilis, quodnon solum destruit studium sapientiæ sed Ecclesiam Dei et omnia régna... Perversi juristæ destruunt studium sapientiæ, ut manifestum est, quia per fraudes et dolos sic occupaverunt prælatos et principes, et fere omnia munera et bénéficia recipiunt... auferunt
expensas studentium et utiles personas removent cum non sit
cléricale talia munera exercere, sed penitus laicale... atque domini legum Bononiæ et per totam Italiam nolunt vocari magistri vel clerici, nec coronam sicut clerici liabent. Uxores ducunt et omnino sicut laici familiam legunt... ideo convenit fieri laicuin qui talibus ruditatibus se inclinât... si debeant clerici uti legibus patriæ, tune minus est inconsequens ut clerici Angliæ utantur legibus Angliæ, et clerici Franciæ legibus Franciæ, quam clerici Angliæ et Francise utantur legibus Italiæ. Quapropter maxima confusio clericorum est quia constitutionibus laicalibus subdunt colla. »
Le second inconvénient provient des ordres nouveaux et des habitudes qui s’y sont établies. C’est le sujet du chapitre VI tout entier :
* Capitulum VI. — Secundum principale quideiu est causa erroris in studio sapientiæ hisce temporibus, quod a quadraginta
ANALYSES ET EXTRAITS
annis surrexerunt quidam in studio, qui se ipsos creaverunt in magistros etdoctores studii theologiæ et philosophiæ, cumtamen nunquam didicerunt aliquod dignurn, nec volunt, nec possunt propter statum suum, ut in sequentibus longe lateque manifestare curabo ; ex his sunt primi duorum ordinum studentium, ut Albertus et Thomas, et alii qui, ut in pluribus, ingrediuntur ordines, quum sunt viginti annorum, et infra, et hoc maxime a mari anglicano usque ad fines christianitatis, et præcipue ultra regnum Francise; ita quod Aquitania et Provincia, et Ifispania, Italia, Allemannia, et Hungaria, Dacia et ubique recipiuntur in ordines passim a decimo anno usque ad vicesimum, quum nihil dignurn possint facere propter ætatem; volunt investigare philosophiam sine doctore; et ita facti sunt magistri in theologia et philosophia antequam fuerunt
discipuli Seculares vero a quadraginta annis neglexerunt studium
philosophiæ, occupati appetitu deliciarum, divitiarum et honorum, et eorrupti causis ignorantiæ prædictis. » Les prélats donnent le plus mauvais exemple, et ne ressemblent guère à ceux qui les ont précédés, surtout à Robert de Lincoln : « Cujus vitam pauci prælati imitantur, et cujus studium ordines studentes et seculares penitus neglexerunt... Périt igitur studium philosophiæ propter malos theologos »
Le chapitre VII signale une nouvelle cause d’infériorité pour la science contemporaine, l’ignorance de certaines connaissances qu’on dédaigne ou qu’on suspecte : * Infinita dementia régnât in studio toto tam philosophiæ quam theologiæ. Quod ad præsens volo manifestare ad ignorantiam quinque vel sex scientiarum, quæ requiruntur ad theologiam et philosophiam ; sine quibus quinque vel sex scientiis, impossibile est aliquod dignurn sciri ab homine, et præcipue a Latinis. Has vero quinque scientias amplexati sunt omnes sancti philosophi, et omnes sapientes antiqui, quorum aliquos vidiraus, ut prædixi. Sed omnes modérai præter paucos despiciunt has scientias et gratis persequuntur, et maxime theologi isti novi, scilicet primi duorum ordinum, ut solatium suæ imperitiæ habeant, et suas ostendant coram multitudine stulta vanitates. Et in suis lectionibus, prædicationibus et consiliis semper docent contra has scien-
lias, et totara studentium mentem revocaverunt ab istis scientiis, et ideo errant, cum omnibus, tam in substantia studii, quam in modo. Et sic périt primus gradus sapientiæ... hæ vero scientiæ suntistæ : scientia linguarum sapientalium, mathematica, perspectiva, alkimia, scientia experimentalis, quarum doctriria sicut est utilior aliis partibus philosophiæ, sic et facilior; licet hoc nolunt intelligere moderni, et difficultatem recipiunt in omnibus aliis dictis sapientiis et errorem. Scire enim ista non est pondus aggravans sed allevans; sicut plumæ avium sunt, quibus depositis, non elevantur in aere ; et sicut quadriga cum quatuor equis plus de pondéré trahit, quam in dorso proprio ferri possit. Et ideo homines scientes has scientias, possunt omnes de facili scire, et plus proficere possunt parvo tempore in aliis scientiis, quam in maximo proficiant sine illis. Prima igitur est scientia linguarum sapientalium... * A partir de ce passage, Bacon entre dans son sujet, et expose les principes de ces sciences en commençant par la grammaire. Il faut que tout homme instruit ait une teinture suffisante du grec, de l’hébreu, de l’ arabe et du chaldéen. Il ne doit pas nécessairement connaître ces langues à fond, mais autant qu’il est nécessaire pour comprendre le latin. Il exhorte les hommes studieux, fussent-ils déjà âgés, à entreprendre cette étude. Les maîtres ne manquent pas : « Nec multum esset pro tanta utilitate ire in Italiam in qua clericus et populus sunt pure græci in multis locis, et episcopus et archiepiscopus et divites et seniores possent ibi mittere pro libris, et pro uno vel pluribus, qui scirent græcum, sicut dominus Robertus, sanctus episcopus Lincoln, solebat facere. » Le reste du chapitre est consacré à expliquer la nécessité d’un pareil travail. Nous sommes les héritiers de ces anciens peuples ; nous tenons des uns les livres sacrés, des autres les livres profanes, et avant d’ajouter à leurs découvertes, il faut connaître l’héritage qu’ils nous ont laissé.
Le chapitre VIII montre que beaucoup de mots latins viennent du grec. Bacon en cite une liste assez longue ; les uns sont des termes généraux ; les autres appartiennent au langage ecclésiastique.
Le chapitre IX établit l’utilité de la connaissance de l’hébreu, et incidemment critique les livres qui servent à l’enseignement. : on
ANALYSES ET EXTRAITS
commet au sujet de l’orthographe et de l’étymologie des erreurs grossières : « Et præcipue illi qui suut primi in expositione vocabulorum linguæ latinæ, ut sunt Papias, et Hugucio, et Brito mendaces, quorum mendaciis opprimitur vulgus Latinorum. Hugucio primum reprehenditur de magno mendacio circa principium Decreti, ubi dicit in apparatu quod exemplaria latina certiora sunt quam græca, et græca quara hebræa, loquens de illis quæ translata sunt ab hebræis in græcum, et ab hebræo et græcoin latinum... Exquo patet quod Hugucio in libro suo De vocabulis errât quum dicat quod a doceo, dogma, quum doceo latinum est, et dogma græcum. » Cinq erreurs grossières sont relevées au compte de Hugucio : puis vient le tour de Papias ; Brito n’est pas mieux traité : * Male etymologizat et cadit in vitium Papiæ et Hugucionis. » Isidore de Séville est aussi critiqué et convaincu d’ineptie.
Le chapitre X est la continuation du même sujet, et énumère toujours les raisons qui rendent indispensable la connaissance des langues. Le latin est dérivé d’autres langues ; on n’a rien composé d’original dans cet idiome; tous les textes sacrés sont en grec ou en hébreu, et mal traduits; les sciences elles-mêmes se servent d’une multitude de termes, inexplicables sans cette connaissance; enfin, les traductions des philosophes grecs fourmillent d’erreurs. Voici la conclusion singulièrement hardie de toute cette critique : Bacon désespère d’Aristote, et ferait volontiers brûler ses œuvres : « Cerlus igitur sum quod melius esset latinis quod sapientia Aristotelis non translata esset, quam tali obscuritate et perversitate tradita, sicut eis qui ponunt ibi triginla vel viginti annos, et quanto plus laboraverunt, eo minus sciunt, probatur, et sicut ego probavi in omnibus qui libris Aristotelis adhæserunt. Unde dominus Robertus, quondam episcopus Lincoln, sanctæ memoriæ, neglexit omnino libros Aristotelis, et vias eorum et per experientiam propriam et auctores alios, et per alias scientias negociatus est in sapientalibus Aristotelis, et melius centies millies scivit et scripsit ilia de quibus libri Aristotelis leguntur, quam in ipsius perversis translationibus capi possint. Testes sunt tractatus domini episcopi de iride, de cometis et de aliis quæ scripsit, et sic omnes qui aliquid sciunt,
negligunt perversam translationem Aristotelis, et quærunt remedia, sicutpossunt. Itaque si haberem potestatem super libros Aristotelis, ego facerem omnes cremari, quia non est nisi temporis amissio in illis studere, et causa erroris, et multiplicatio ignorantiæ, ultra id quod valeat explicari. Etquum labores Aristotelis sunt fundamenta totius sapientiæ, igitur nemo potest æstimare, quantum dispendium accidit latinis, quia malas translationes receperunt philosophi. Et ideo non est remedium planum ubique : quicumque vult gloriari de scientia Aristotelis, quod eam addiscat id lingua propria et nativa, cum ubique est falsitas translationum, tam in theologia quam in philosophé. Nam eos translatons unus beatusHieroniraus evinceret crudeliter, ut ipse docet ubique; sed quia solus fuit etcontrarius antiquæ consuetudini Ecclesiæ non ausus fuit transferre omnino ut oportuit. » Il passe ensuite à l’appréciation des travaux des traducteurs, et les juge avec une sévérité excessive. Voici ce passage : <r Sed longe major error accidit in philosophia translata. Etsisandi erraverunt in suis translationibus, multo magis alii qui parum aut nihil de sanctitate curarent. Unde cum per Gerardum Cremonensem, et Michaelem Scotum, et Aluredum Anglicum, et Hæremannum A 11emannum, et Willelmum Flamingum, data sit nobis copia translationum de omni scientia, accidit tanta falsitas in eorum operibus, quod nullus sufficit admirari. Nam ad hoc quod translatio sit vera, oportet quod translator sciât linguam a qua transfert, et linguam in quam transfert, et scientiam quam vult transferre. Sed quis est hic, et laudabimus eum, fecit enim mirabilia in vita sua? Certe nullus prædictorum scivit aliquid dignura de linguis et scientiis, ut manifestum est, et non solum ex eorum translationibus sed ex conditionibus personarum. Omnes enim fuerunt temporibus nostris, ita quod aliqui juvenes adhuc fuerunt contemporanei Gerardo Cremonensi, qui fuit antiquior inter illos. Ilermannus quidem Allemannus adhuc vivit episcopus, cui fui valde familiaris (?), qui de libris logicæ quibusdarn quos habuit tranferendos in Arabico, dixit ore rotundo quod nescivit logicam... Nec Arabicum verum scivit, ut confessus est, sed Sarracenos tenuit in Hispania qui fuerunt in suis translationibus principales. Et sic de Michaele; certum est quod
ANALYSES ET EXTRAITS
Andréas quidam Judæus plus laboravit in his operibus quam ipse... Et sic de aliis, maxime isle Willelmus Flamingus qui nunc floret. Solus Boetius scivit linguas; solus dominus Robertus propter longitudinem vitæ et vias mirabiles quibus usus est, præ aliis hominibus, scivit scientias, quamvis Græcum etHebræum non scivit sufficienter ut per se transferret, sed habuit multos adjutores, omnes autem alii ignoraverunt linguas et scientias et maxime ille Willelmus Flamingus... Dormit igitur ecclesia quæ nihil facit in hac parte...» Non seulement on n’a que de mauvaises traductions, mais encore la plupart des ouvrages importants, ceux même d’Aristote, manquent en partie. Au chapitre XI commence un traité de grammaire grecque : « Habitis causis propter quod necesse est Latinis ut sciant satis de gramraatica aliarum linguarum, saltem græcæ, hebraicæ, et arabicæ volo incipere a græca, quia facilius est et magis convenit cum latina. » Le texte se confond alors à peu près avec celui de la grammaire grecque contenue dans un manuscrit d’Oxford, et, après deux nouveaux chapitres, le fragment se termine brusquement dès le début du XIVe. Une main plus récente a ajouté ces mots : « Quantum huic tractatui desit, modo ni auctor imperfectum reliquerit, conjicere licet ex propositione dicendorum supra posita, cap. 7, pag. 129, linea ulteriore. »
Bacon n’avait pas interrompu son ouvrage, comme le conjecture l’auteur de cette note. Voici un fragment, peu considérable, mais important à cet égard. Il se trouve dans un manuscrit 'du musée Britannique (royal library. 7 F. VII. folio 221) et nous éclaire sur le plan général et l’ordre des parties de l’œuvre entière, dont il commence la quatrième section :
Ostensum est in principio ejusdem tractatus quod necessarium est Latinis ut habeant notitiam saltem utilem linguarum alienarum, scilicet græcæ, hebrææ, arabicæ, nec solum propter grammaticæ cognitionem, sed propter omnes scientias ab alienis linguis transfusas et translatas. De hisexpositum est in parte prima buj us corn- ■pendii philosophiœ (l). Adjectum est vicina distinctione de neces-
(‘) C’est ce titre que Bacon répète è plusieurs reprises.
ROGER RACON
sitate et potestate logicæ secundum quod necessaria veritas investigari potest(1)... Tertio communia mathematicæ tractata sunt, ea de quibus probatum est, quod sine illis nulla scientia sciri potest, et hæc omnia præambula sunt et introductoria ad res hujus mundi (2).... Nunc vero in hoc quarta distinctione volo connectere quædam communia, quæ tamen sunt magis propinqua particularibus scientiis et rebus de quibus illæ scientiæ constitutæ sunt... Quapropter in hac quarta distinctione volo tractare omnia communia creaturæ et creatori, generationibus et corruptionibus; et generatio magis nobilis est cum suis annexis quam creatio; propter quod de ea primo et de eis quæ adhærent dicendum est. Sed hæc sunt hujus principia generationis universalia, scilicet materia et forma, et privatio... Deinde de ipsa generatione quæ est exitus de potentia in actum, et de eo quod generatur, ut de generatis sciatur. Et nonsolum generata et generatio tractari debentper se, sed et per corruptionem compositorum ad omnes transmutationes, quibus annexa est ratio loci infiniti et vacui... Item de influentia agentis tractandum est. »
Ce fragment est donc le début d’une quatrième partie, et Bacon annonce qu’il y traitera à peu près des mêmes matières qui font l’objet du livre de VOpus tertium : De communibus naturalium. Il devait ensuite, suivant son programme, parler de la perspective et de l’alchimie; ce qui porterait à six le nombre des parties, et justifierait le nom de liber sex scientiarum sous lequel cet ouvrage semble avoir été parfois désigné. Ce fragment se termine par cette déclaration où se retrouve le caractère de Bacon : « Nec miretur aliquis quod ordinem philosophiæ Aristotelis non ser.vo, quia aliter melius tractavi, et alii philosophi testantur quod codices latini vitiis (*)
(*) Cette seconde partie n’a pas laissé de traces, h notre connaissance.
(s) Un autre manuscrit ( Additional , Mss. 8786) renferme ce même fragment plus étendu, fol. 1, puis un Traité De multiplicatione specierum absolument identique b celui de Paris (Mbliotb. lmp., 2598), fol. 21, et enfln un Spéculum Alchimiœ qui semble faire suite, — ce qui concorde parfaitement avec le plan indiqué par Bacon. Nous signalons tout particulièrement ce dernier manuscrit comme pouvant devenir une mine précieuse b exploiter pour un éditeur, si jamais Bacon en trouve un assez dévoué.
ANALYSES ET EXTRAITS
pleni délirant... Semper in melius possunt transmutari quæ humano sensu sunt disposita ; ab Aristotele et aliis philosophis habuiraus fundamenta sed non omnes ramos utiles, nec fructus uni versos. » Le manuscrit ne renferme que deux folios de ce traité.