CHAPITRE U
OPUS HAJUS — U MORALE
VOpus majus se composait de sept parties; la dernière manque entièrement à l'édition de Jebb. C'était un traité de morale dont nous donnons Tanaiyse et des fragments d'après un manuscrit du Musée Britannique ( * ] .
L'ouvrage entier se divisait en six parties; le manuscrit ne ren* ferme que les trois premières; mai^ nous pouvons, d'après VOpuê tertimn, nous faire une idée des trois autres.
La première partie contient sept chapitres.
Voici le début et le premier chapitre :
De philosophia morali Rogeri Bacon. — c Manifestavi in prœ-» cedentibus quod cognitio linguarum et mathematica, atque pers-^ pectiva speculorum, et scientia experimentalis sunt maxime utiles et particulariter necessariae in studio sapientise, sine quibus nuUus potest in ea, ut oportet, proficere, non solum absolute scripte, sed et ad Dei ecclesiam relata, et cœtera tria prsenarrata. Nunc vero radiées quintse scientiae volo revolvere, quse melior est et nobilior omnibus prsedictis, et hsec est inter omnes practica et operativa, et de operibus necessariis in hac vita et in alia. ScientiaB enim aliae dicuntur esse spéculative, licet quaBdam sint active et operativae,quia sunt de operibus artificialibus et naturalibus, non de moraU-r bus; et spéculative veritatis rerum, vel operum scientialium que referuntur ad intellectum speculativum ; et non sunt de bis que pertinent ad intellectum practiciun. Et ideo dicitur practicus quod practicam, id est operationem boni et mali, exercet. Scientia prac-
{}) Royal Library, 8. P. 11.
tica hic stricte snmitur ad opéra moris qnibus boni et mal! sumus, licet largo modo sumendo praciicam, pro omni operativa scientia, multae aliae sunt practicae. Sed antonomace hsec didtor practica, propter principales operationes homiiHs, qaae sont circa virtiitem et felicitatem et miseriam alterius vitae. Hœc vero practica vocatur Moralis et Civilis sèientia'^ (foia-ordiBat Irânâçon in Deum, et ad proximnin, et ad se ipsam, et prsebet bas ordinationes, et ad eas nos incitât et exercitat efficaciter. Hœc enim scientia est de sainte hominîs per virtntem et felicitatem complenda ; aspirât hœc scientia ad illam salatem, qoantam potest {diilosophia; ex qnibus patet in imiversali quod hœc scientia est nobilior omnibus partibus philosophiœ. Nam cum sapientiœ sit finis necessaria, et finis est nobilissima in re qualibet, oportet quod hœc scientia sit nobilissima. Co^rom de cisdem negociatur hsec sola scientia, vel maxime, de quibus theologia considérât, licet alio modo sdlicet in fide Christi, qnamquam et hœc scientia multa prœclara testimonia de eadem fide contiueat, et a longe articules principales olfacit, in magnum adjutorium fidei christianœ, ut sequentia declarabit. Sed theologia est scientiai*um nobilissima; ergo illa quœ maxime convenit cum ea est nobiiior inter cœteras. Sed ut ntilitas hojus scientiœ maxima pateat, oportet ejus partes investigari ; quatenus de partâ>us et toto quod volumus extrahatur. Et quum moralis philosophia gsA finis omnium partium philosophiœ necesse est quod conclusiones aUarum scientiarum sint principia in ea, secundum formam prœce^ dehtium scientiarum ad sequentes, quia conclusiones prœcedentium supponuntur in sequentibus naturaliter, et ideo consequens est ut sint in prœcedentibus bene probatœ et certificatœ ut mereantor aceipi in usu sequentium scientiarum, secundum quod ex mathematiois (*) patens est. Et ideo principia moralis philosophiœ verificantur in scientiis prœcedentibus, et propter hoc debent hœc principia extrahi de aliis scientiis, non quia sint illaram, sed quia ea suo dominatui speraverunt (?) Unde ubicumqoe inveniantnr, ascri'* banda sunt morali philosophiœ, quia secundum ^ubstantiam suam
(*) sic. Saos doute fneiaphytieu.
sant.fflooratia, et licèt in aliis scientiis retineotor, hop e$t j^opiçr; gratiam moralis philosôpbiee. Quapropter omnia buju$modi repu*; taada sunt de marali pbilosophia^ et ei impooenda, et ideo .91 hb yolumùs ati, secundum jus suum, necesse est ut in morali sciçptia. ab omnibus aliis colligantur. Nec mirum si pbitosôphi per totam pbilosopbiam speeulativam scripseriot moralia, qdia scivemut eài esse de salate bominis, et ideo in omnibus scientiis sententias pulebras inscripseriint morales, ut seinper homines excîtarent ad bonum salutis, et ut sciretur ab omnibus quod non coluntur scientia^ esBterse, nisi propter istam quae est humanœ sapientiae dictatrix. Ei ideo, si allégarem auctoritâtes de aliis locis, quam eas, qu9e in libria moralibus continentur, considerare oportet quod in bac acientia debent magis proprie collocari; nec possumus reperire ea scripta in libris hujus scientiœ, quia non nisi secundum partes in latino babemus philosophiam Aristotelis et ÂTÎcennœ et Ayerrois qui suni ftuctores in bujus modi principales. Si enim theologia veritates salntiferas essentiae suae intelligit, ubicumque eas invenit,. ut à principio allegavi, et posterius tactum fuit, sic et moralîs scieutia, in snnm jus reducat quodcumque de. rébus sui generis reperit alias: esse scriptnm. Haac vero scientia Moralis yocatur ab Aristotele et; ab aliis Giyilis scientia, quia jura civium et dvitatum déterminât; et quum sic solebant civitates dominari regionibus^ ut Roma imper rabat mundo, ideo bsec scientia Giyilis dictatur a ciyitate... Hadcr autem scientia primo docet componere leges et jura yiyendi; se^; cundo docet ea credi et probari, et bomines excitari ad operandnmr et viyendum secundum illas leges. Prima pars diyiditnr in tria;: nam primo naturaUter yenitordinatiobominis inDeum, etrespectu: si^ïstantiarlim angelicarum, secundo àd prôximumv^rtio secùur dum se ipsum, sicut Scriptura facit. Nam primo in libris Moysis sont mandata et leges de Deo et cultu diyino; secundo de comparatione bominis ad proximum, in eisdem libris .et sequentibus; et: tertio de moribus, ut in libris Salomonis; simtliter m Noyo Te9tik-> mento haec tria tantummodo continentur. Nâm boe non pbtest aliaâi: recipere comparationes. Non solum yero propter principium, sed. propter omnia sequéntia, necesse est quod pirincipia eju$ scieoiUs^!
349 IMNÎER BACOK
in priocipio proponantar, per qoœ cœtera verificantur. nomm antem principionun qiuedaai sont mère principia et solam metaph jsice nata sont declarari. Alia licet sint principia respecta conseqaentium, tamen vel sunt primse condosiones bnjns scientîœ, vel licet aliqiia principii gaudent privilegio, tamen propter maximas difficnhates, quia eis maxime contradidtar, atqne iM*opter excellentem utilitatem respecta seqaentiam debent safficienter stabiliri, secandom qaod Aristoteles principio Natoralis Philosophiœ probat primam principium hajas scientise, sdlicetqaod motas est, contra eos qui posuerunt totam aniversam esse immobilem. Sciendom aatem qaod metaphysica et moralis philosopbia maxime conve* niant; nam atraqae de Deo negotiatur, et Ângelis et yita œtema et de hajos modi multis, licet diversimodo. Nam metaphysica per communia oroninm scientiarum investigat propria metaphysicœ, et j^r corporalia inquirit spiritaaUa et per creata recipit creatorem, et per vitam praesentem tanc negotiatar circa fotoram, et malta praeambala ad philosophiam moralem prœmittit ; unde recitabo solam bic qaod metaphysica propter scientiam civilem perqairit
Ne scientias divisas ad inyicem confundam,, qase propria sant me»
taphysicse hic intense probare > Viennent ensaite dix-sept
principes métaphysiques que nous avons énumérés ailleurs, et dont voici le dernier, tout à la gloire du Saint-Siège : c Quod uni tantdm débet lieri revelatio, quod iste debeat esse mediator Dei et hominum, et vicarius Dei in terra, coi sabjiciatur totum gênas hominum, et cui credere debeat, sine contradictione... et iste est legislator^ et sumnnis sacerdos, qoi in spiritaalibns et temporalibus habet plenitudinem potestatis, tanquam Deus bumanus, ut dicit Avicenna, in decimo Metaphysicœ, quem licet adorare post Deum. »
Dans le chapitre II Bacon montre que la morale doit exposer tout ce qui concerne Dieu, ou du moins les croyances qui sont communes à tous les sages : c Non tamen débet moralis philosophas omnia sécréta Dei et Angelorum explicare, sed ea qoae sunt necessaria omnibus, in quibus conveninnt omnes, ne cadat in qaestiones et haereses. > Il commence donc par expliquer la Sainte-
ANALYSES ET EXTRAITS Zt&
Tnsààé^ cair, snisaBt Ini^ tons les pliîlosophèB cle qifiâi|iie tateur, à commencer par Platon et Âristote, ont reconnn ce dogme : < Dico igitor quod moralis philosophia primo de Deo explicat Trioitatem, quam Trinitatero habet legislator per revelationem, magis quamper rationem. Ratio qoidem unde philosophi locuti sunt în iittera de divinis in particulari qu» excédant sub revelationem, tacta prias est in metaphysica (^). Nam ibi ostensum est qualiter potuerunt habere mnltas nobiles veritates de Deo, quia hàbitae sunt per rêvelationem factam eis, secundum quod Âpostolus dicit. Deus enim illa revelavit, sed magis patriarchis et prophetis, de quibus constat quod revelationem habuerunt, a quibus philosophi omnia didice* runt, ut prius est evidenter probatum. Potuit igitur metàphysicus satis docere quod Deus est et quod naturaliter cognoscitur, et quod est infinitse potentiœ, et quod est unùs, et quôd est trinus ; sed quomodo sit ibi Trinitas non potuit ad plénum explicàre et ideo hoc estmanifestandum. »
Le chapitre III continue à développer cette idée que la philosophie a non seulement reconnu Dieu et la Trinité, mais encore a parlé du Christ : c Non solum locuti sunt philosophi de Déo abso* lute, sed de Deo incarnato qui est Dominus Christus et de eisqusé ad eum pertinent. Nam hujusmodi veritates sunt necessariaa humano generi, et non est salus hominis, nisi per noticiam hariim veritatum. Et ideo oportuit quod omnibus salvandis a principio mundi, essent hujusmodi veritates notœ, quantum sufScit saluti. Hoc dico propter hoc, quod quidam minus noverunt veritates hujus roodi. Decuit et ut philosophi sàpientiœ dediti illud scirent de hac veritate, ut salvarentur et quatenus mundus prsepararètur et disponeretur ad hanc veritatem pèrfèctam, ut facilius reciperetur quando tempus daretur. £t ubivis persuasum est ad hoc in superioribus omnibus, ideo quod suflScit persuasio utilis quatenus experientia cognoscamus philosophes scivisse multa de Christo pras-
(*) Il n'y a pas de mèlapbysiqae dans TOptis majus;. mais cette Morale a dà.&ans autre changement qoe quelqaes mots intercalés, servir aussi à ï'opui tertium, oà elle était prérèdre de la Métaphysique, (V. ci-dessus, p. 86 )
814' KOGIR lACON
Clara, oee non de Gloriosa Virgioe. » Il atteste alors Albuinasar, Porphyre; Solihus, saint Ambroise, le philosophe Ethîeiis. , Dans le chapitre IV il passe à hi création, que les anciens sages ont expliquée conformément à la foi; dans le chq>i(re V même dé-* monsiration an sujet de Timmortalité de TAme; Cicéron surtont loi donne des arguments : « Nam primo de Qosestionibas tusculanis Cicero loquitur de immortalitate animas, et per totum istom librnm inrestigat et persoasiooes varias ad hoc rcTolvit. » Le chiq)itre VI traite, au même point de vue, du bonheur et des misères de la vie. future : < Oportuit Miim Aristotelem et Theophrastum et Avicennam et ahos vere philosophantes vacare contemplationi Midtatîs futune, quan^ homim ex potestate sua est possîkîfe, quatenus pius et miserioors Dens pleniorem revekiret veritatem. Sed probatum est ipsum révélasse aliis quam eis qui in lege vetere et nova nati snnl et edocati, ut in metaphysicis habet dechirari. Et illi perceperunt quod ad cognitionem felicitatis futur» necesse fuit eis separare se a peccatis, et a corporali amore soperfluo, et a mundo, ut, quantum posseni, a Deo redperent illuminationem interiorem, quatenus articulos veritatom fidelium perciperent. Ideo omnibus abjeotis« vacabant contemplationi sapieotali futur» felicitatis* Nam aiq[>ientia, ut Àristoteles dicit tertio Ethicorum, est nnda scieiitia... Et non solum de felicitate locuti sunt, sed de miseria alterius vitis qu» malis reservatur. » Il tomine cette partie par des considérations sur le culte du à Dieu, et comme toujours, il les emprunte à des auteurs profanes. CTest Cicéron qui en a le mieux parié, dit-il, et il cite ces belles paroles : c Quitus Dei est optimus idem castissimus atque sanctissimus, plenissimusque pietatis ut eum pura, intégra, et inc<H*rupta mente veueremur. (De nat. Deorom. lib. il, cap. XXVIII). » Et il termine ainsi : c Sic traetantur radiées primn moralis pfailosophi». > La seconde partie commence au chapitre VII. Laissons parler Bacon :
«Gapitttlum VII. Pars secunda descendit ad loges et statuta, hominum intcr se, et considerator primo salus humanse spedei secundum vias generationis,'pro populo multiplicande. Et ideo dantur leges coiyugii| et statiiunt quomodo habeant fieri, et qualia
ANALYSES ET bXTRAlTS Hb'
impedimenta amoveantiir, et prsecipue quod acivitatibosexelndan- f tur fornicatores et sodomites qui inducunt coDirarium constitutionr • civitatis, qai retrahunt bomines ab eo quod melius est in civitate, scilicet conJQgio, ut Avicenoa et alii volunt. Deinde dantur leges ' secundum qnas ordinantur traditi ad prœlatoâ et principes, et econtrario, et servi ad domiiïos, secundum omne geous dominii ei servitii, et secundum quas patron fkmilias oportet vivere in régimioe familiœ, et magistri ad discipulos. Nam statuuntur doctores et magistri, et artifices in singulis scientiis et artibus, et eUguotur ex juvenibos meliores ad hujusmodi studia et ofiSda exercenda, et peritiores juxta consilram sapientium, et reiiqui ad officiùm militare depuiantur pro justitia exsequenda, et malefactoribus Compescendis. Et oportet, ut dicit Âvicenna, ut instituendo legem sit bi»c {HÎma necessitudo, scilicet ordinarë civitatem in très partes, dispositores, et ministros et legis peritos,* et quod in unoquoque istorum ordinentur alii prœlati ioferiores eo, et post hos tum alii ordinentur, quousque perveniant ad paucos, ad hoc ut nullus ; sit in civitate inutilis , quin habeat aiiquem statum laudabilem ; sed ut ab unoquoque perveniat utilitas civitati. Nam apud Platonem iila civitas, justitise ordinata, traditur, in qua quisque proprios noscit affectus, et ideo ut Âvicenna dicit, prohibere débet princeps civitatis otiositatem et inactionem. Qui autem non possunt compesci debent expelli a civitate, nisi causa hujussit infirmitas vei senectos. Kt item illis constituendus est locus in quo permanent bajusmodi, ei de^atur eis procurator. Oportet autem quod in civitate sit quidam loeus i^publicœ pecuniarise, qui partim proveniat ex jure quod instîtuitur a ^tractibus, partimi^ex calumniis qu® pro posna infliguntur, partîmes praedis per betUm^ par* tim ex sliis, ut et hs^ res pecuniaria sit partim prs^parata illis, qui non possunt luerari propter infirmitates et senectutem, et partim legis dectoribus, et partim communibus usibus. Et dein docet legislator regere patrimonia et hœredîtates et testamenta, quia Avicenna dixit quod substantia necessaria vit» partim est ramus, partim est radix; sed radix est patrimonium, et id quod ex testamento legatom est, etdatum^ esquibos tribus radicibus fir-
iDum est patriiDoniam. Ramas aatem siilystantiae venit ei acqotsitione per species yenditionîs. Deinde babet ostendi ieges circa contractas omaiom spederam Degotiationum, in emendo, vendendo, locando, condacendo, motuando, commodando, expendendo^ servando, et bajasmodi; etutremoYeatorincontractibasqaodcQnque nocere potest, sicot dixît Avicenna. Deinde babent jara statoî, secondom qaod in omnibus caosis ei casibos ostendatar, qood jaris fit, et qaae possint terminari, at pax et justitia foveaniur inter omnes. Post ea, at ait Avicenna, debent probiberi stadia propter quae amittontor hœreditates et census, et pax et concordia civinm tarbantar ; et artifices boram studiornm sont qni cnpiant nocere caasa aUcajns lacri, at inctator et aleator et bajasmodi. Scilicet debent probiberi stadia qaae inducant contraria atilibas, sicat furandi et rapiendi et in caeteris bajasmodi. Et alterias débet ordinari, sicat didt Avicenna, at homines adjavent "se matao et défendant, et contra inimicos legis sint unanimes ad expugnandum eos. Si autem aliqaa civitas vel regnum sit bonarum constitutionum et legis, boc non adversatnr ei qain debeat recipere aliam legem cujus institutio quam optima est; quare dilatanda est per totnm orbem, et in boc verbo lex cbristiana innuitur, ut inferias exponetnr. Si aliqui sint inter eos qai a lege discordant, prias corrigantur ut resipiscant, et si facere noluerint occidantur. Et ultimam quod bic exigitur est quod legislator sibi constituât successorem. Et boc fit secondum Avicennam per buncmodum. Débet enim facere boc cumconsensa majorum et vulgi, et talem eiigat qni bene regere possit, et sit prudens et bonestorum morum, et audax et mansnetus et peritus gubemandi, et peritus legis, quo nuUus sitperitior, ei hoc sit maximum omnibus. Si autem post hoc discordaverunt, ut alium velint eligere, jam negaverunt Deum, ut dicit, et ideo oportet interponere judicia in lege sua, ut qnisqnis se intrudere voluerit, potentia vel pecunia, tota civitas unanimiter irruat in eum et occidat; et si potuernnt facere et non faciunt jam contradixerunt Deo, nec est reus sanguinis qui interficit hujusmodi, ita tamen quod prius populo innotescat. Si autem ille qui débet institui non sit dignus et probatum fuerit, alius institnatur. Et sic terminatur intentio radi-
cnm quae reduci potest cam seqnentibus ad radiées in summa. Et snb hac part« comprebenditur jus civile quod non est in usn Lati- Dorom, ut manifestum ex radicibas hujns partis... Et certam est quod latinae gentes habuerunt jura etleges, scilicet a libre Âristotelis ac Tbeopbrasti ejus successoris, prseter leges decem tabularum, quas primo transtulerunt de legibus Solonis Atheniensis. >
Nous laissons enfin Bacon nous apprendre Tobjet de la troisième partie de la morale : «Tertia vero pars scientiœ moraiis et civilis est de moribus cujuslibet personse secundum se, ut honestas vitae in quolibet habeatur et turpitude morum relinquatur propter futuram felicitatem, et horrorem pœnse aefernse. Et quod baec debeat esse tertia patet evidenter, quum illa pars quse continet cultum Dei, planum est quod est prima. Nam declaratum est quod bonum aliquod commune prœponitnr bouo privato, utÂnstotelesdicitseptimo Metaphysicœ, -Sedpari^prsecedens habet bonum commune; , pars ista bonum exhortatur privatum. Caritas enim maxima virtus est, et baec ad bonum ordinatur commune, et concordia et pax et jnstitia eam comitantur, quae virtutes excedunt mores singularum personarum. Nam homo est animal sociale et de sua proprietate est, ut dicit Avicenna, libre De anima, et in Radicibus moraiis philosophiœ, quod non vivat solus, sicut brutum, quod sibi soli in vita sua sui&cit. Et ideo leges quae ordinant homincm ad proximum sunt majores, et propler hoc in septimo Metapbysicaî vult Aristoteles quod bonum publicum est majus et melius quam privatum. Et secundum eumdem Aristotelem, et Averroem decimo Metaphysicae, vir heremita qui non est pars civitatis, sed sibi soli vacat, neque est bonus neque et malus. Quapropter oportet quod secunda pars principalis philosopbiae moraiis sit de legibus communibus, ut assignatum est, et tertia est de vita et honestate, quam quilibet débet sectari : et hoc est verum secundum ordinem naturae dignitatis, licet Aristoteles hune modum non teneat in libris suis.» Bacon parle des vertus diaprés ses sources habituelles : « Et philosophi mira locuti sunt circa virtutes et vitia ; ita quod omnis christianus coufundi potest homines infidèles tam sublimem virtutum habnisse cognitionero, et nos turpiter a virtutum gloria cadere vi-
