‹ Roger Bacon, sa vie, ses ouvrages, ses doctrines, d'après des textes inéditsChapitre 46 sur 53 · OPUS MINUS · texte numérisé non relu

OPUS MINUS

On sait déjà quel était le plan de YOpus minus, à qneUe date il fut composé, et quelles parties il renfermait. Tous les aur leurs se sont trompés sur cet ouvrage, dont nous avons retrouvé une grande partie dans un manuscrit d'Oxford (^), en très-mauvais état, souvent à demi effacé, et plein d'incorrections. UOpusmimus contenait d'abord une sorte d'épttre dédicatoire à Clément IV, puis un traité d'alchimie pratique, l'analyse de VOpus mqfus, un traité dur les sept défauts de l'étude de la théologie, et un traité d'alchimie spéculative. Il servait à compléter et à éclaircir le premier ouvrage. Le manuscrit dont nous parlons renferme le traité d'alchimie pratiqua. Nou$ avons peu de chose à en dire. Bacon y étudie la transmutatioii des métaux et la composition de Telixir ou poudre de projection qui doit purifier les métaux imparfaits^ et en outre prolonger la vie. 11 se compose : « Per spiritum occultatum in par* tibtts animalium, et sulphure et arsenico. ji II a une vertu infinie : c Una libra purgabit mille millia plumbi et «onvertet. Et hoc est quod corpora infirma reducet ad sanitatem et conservabit ea cou» tra omnem occasionem, etvitam, si Deus voluerit, ultra centenarios annorum prplongabit, ut facta est mentio copiosiorinscientiaexperimentali ('). » C'est un secret qu'il ne faut pas divulguer, dit-il en terminant. « Sed ocolus vulgi semper excaecabitur ad omue opns sapientiae; quare hoc ei sufiBcit et proprium est. Sapientium vero

(^) Bo(H., 1819 (reetins Dig by 318). Le seal titre est : Fraçmenta quadam BogeH Bacon ad CUmentem papam. C'est ane copie d'uo aalre manuscrit. Après le tr lUé d'Air chimie, le copiste s'arrête et indique ce qui doit venir après : « Seqaitar, sicot nec poluit principale », c'est-à-dire les premiers mots de Tanalyse de VOpm maju$,

{*) Oes ««ta renvoient è la €• partfe de t'Opiia ma^uê.

corda atqoe consilia digna sont occttltari revelatione fideli. » Alors, c'est-à-dire aa folio 57, commence Tanalyse de VOpus mafus : « Sieoi non potnii scriptom principale propter impedimenta celsitudini vestrae praeparari, sic, prœter impedimenta, non potuit adiiuc propter operis prolixitatem. Nam ea quœ scribo magna sant et difficilia, et animo qnieto eiaolitario indigent. Sednon solnm jovenis ilie (*) potest remédia aliqoa exhibere, imo operis totiosprœ^ Ubationem jam digestam, et non solum hoc dico, sed cantela loqnendi stadium excitabit. Qaum enim identitas mater satietatis, placeat tantum qaamlibet partem degustare donec tœdium génèretur, et adalia pertraiisire. Namsecaodam Piinium, varietas fastidio legentis medetur, et prssdpne meliora, et pulchriora, et mirabiliora sont legenda. » L'auteur indique quels sont, dans chaque partie de VOpus mnjus, les sujets qui lui paraissent les plus dignes de Tattention du pape. Après quelques mots sur la morale, il parle de la science expérimentale, et s^élëve contre le mépris où Ton tient Texpérience ; puis il passe à la cinquième partie, qui lui a co&té beaucoup de travail : cNam oportuit videre.iniSnita quœ nullus habet facere per mensem; sicut certe ea quœ de prima parte et quinta iutra duos menses aliquispossetcoUigere, propter librorum et auctorum immensam multitudinem. Et certe longe diflScilius est componere ad invicem quse extrahuntur e libris diversis, quam ea perlegere et extrahere. Scientia vero experimentalis tota est amplectenda, nisi quod ea quœ sunt de iride et de circulis colorum habent diffîcultatem propter geometriam. Sed quœ sequuntur illa habent plenam narrationem cum ingenti sapientia ; certe illa quœ de iride et circulo colorato dicuntur., tenuerunt me per mensem, antequam potui per figurationes et experientias illa pertractare, et quia hoc requirit opus principale quod petitur, tamen non satisfeci mihi nec materiœ, de qua scribo, cum iris et illi circuli raro apparent, et certus sum quod nullus apud Latinos, prœter unum qui est sapientissimus Latinorum, poterit satisfacere in hac parte (^)... Perspectiva vero propter sui pulchritudinem et majestatem quœ

(^) c'est soo élève Jean.

(*) C'est évidemment Pierre, et non pii Robert de UbcoId, comme le porte la marge.

omnia facit scLre tota occurrit legenda... et hic sunt multae figurationes quas nullas daret per mensem, quantumcumque esset eruditas, inter quœ figara de compositione oculi et decem uUimœfigurationes (*) et qusedam alia de reflectionibus prsecipue sunt consideranda, Nam homini instructo in his est pulchritudo et sapientia iufinita, sicut tractatus exponit. Sed in roathematicis sunt jnulta videre, qnas propter omnia scieuda proponuntur, et est facilis inteilectus, et maxima utilitas philosophie, theologiae et ecqlesise Dei, sicut snperius tactum est. » Vient ensuite la description des lieux, qui faisait suite aux mathématiques. Bacon nous apprend où il était à ce moment : « Licet tune fuerim in Anglia et in Fraucia, tamen describebam bene partes et civitates regionum trans mare et alibi per mundum. Sicut in Francia et in Anglia, exceptis illis civitatibus et locis in quibus moratus sum, etiam sicut scio, distinguo Normanniam, etBritanniam minorem, et Pictoniam, et Vasconiam, et Aquitaniam, et Tholosam, et Provinciam, et Burgundiam, et cœtera loca in quibus non fui, sicut i£thiopiam, Africam, Syriam, Grœciam, terram Tartarorum, quia melius et certius auctores loquuntur de istis, quam de nostrisregionibus. > Il continue son analyse, insiste sur l'utilité des mathématiques et de Tastronomie : cHic que est unum quod quilibet débet semper habere pro manibus, quia mirandum videtur et supra humanum intellectum, et tamen certissimum est, de magnitudine, et spissitudine et altitudine cœlorum et stellarum..., et prsecipuc consideranda sunt ea ubi tabulée astronomiae tam Hebrseorum quam Latinorum sunt positse. £t hoc quod ibi tracto est unum de tribus in quibus solus Dei vicarius audet certificare quoad veritatem, quam duo tantum sciunt hic ; quorum unus est sapientissimus theologus et optimus homo : sed eam non fuit illi nisi in particulari proferre, propter violentiam vulgi; cum tamen sit error infinitus aut saltem cauta dubietas quse sufficit ad turbandum omnes sapientes hujus mundi (^]; sicut ea

(^) Le copiste intercale souvent ses rèAcxions et ses doutes; ici il a écrit : de eomparatione eirculi vel oculi.

(^) Il s agit (l'une erreur dironoiogique sur la naissance du Ciirist. Quel est ce théologien dont Bacon fait l'éloge? Il ne paraît pas facile de le dire.

863 MWEB BACON

qam scribo manifestant. Qood dico de jodicib astrûnoniœ pnl-

chrnm est TÎderi ReiiqQuni vero, qnod inferCnr notaDdnm,

est secundom de tribos in qaibns sola sedes apostoliea potest et débet manom imponere, et est de corroptione calendarii. Sed propier staiotum concilii genemlis, noUas potest sine apostolie» sedis jndicio aliqnid invenire. Qnicqnid vero est in tertia parte de oognitione secnndom lingnas est notabile, secondum qood mihi Tidétur. Sed inter omnia illnd considerandom estdeeorruptionetextas sacri... et hoc est tertium ad qnod noUos apponet remedhim, nisi sedes apostoliea. Et cnm sit ntiKtas in operibns alkemiœ major qnam dici potest, atqne saltem est ibi bonom sapientiae, sicat in cœteris sdentiis, iliad quod describo de bac scientia potest in fine ▼oinmints inter notanda nnmerari. Estime igîtnr quœ hicnominavi esse magîs perlegenda, ^ecundnm qood vestra sanctitas tempns obtineat. Et adbuc, ut certius inveniantnr, proposai signa locis suis, scîlicet capita hnmana in margine snb paginis. Licet multa signata suut, multa prseterita hic fiunt in opère magna et utilia; sed habent

' difficultatem propter figuras geometrise; ut est tractatns de mnltiplicatione virtutum et ab agwntibus hujus mandi et de tota actione naturali.... Sunt vero in singulis partibus multse divisiones, id est

. capitula quae secundum se habent dîgnitatem maximam, ut in prima parte versas finem de quinque radicibus, propter qnas ecdesia primitiva non habuerit usum multarum scientiarum magnarum, et in secunda parte versas finem de propbetiis sybillœ ; et in tertia parte, de signis et modis eorum in vocibus et sacris et aliis (*), et in principio qnartae partis de lande mathematicae (*], ubi probatar per anctores et ratîones, qood nuUa scientia fieri potest sine mathematica; et sic de multis aUis quae omnia reperiet vestra sapientia si tempos habeatis •

Apres avoir ainsi essayé d*intéresser à son ouvrage le souverain de qui dépend le sort de ses idées; après lui avoir indiqué avec simplicité les sujets les plus importants qu'il propose à ses médita-

(^) Celle partie manqoe k VOput mofut Mltè par Jebb. (*) Le manoscrit écrit mêtaphy$iea.

tions, Bacon, comme il le rappelle dans maint passage de YOpm iertium^ éclairait le Saint Père sur les défauts de Tétude de la théologie. En effet, le manuscrit continue ainsi:

< His autem praslectis, quse in hoc opère scribuntur qnod mitto, cogitavi in fine concludere ex hispeccata studii theologise, quae snnt magna, et eorum remédia, et quomodo potuerint omnia adimpleri, quod et scio, quia in hoc est finalis utilitas et principalis. Et, ne propter viamm discrimina amitterem scripturam (^), illud volo hic secundum finem proponere, sicut snmmam totius tractatus illius in hoc compendio coarctavi. Sunt vero septem peccata studii principalis quod est theologise. » Voici ces défauts : c Primum quod philosophia dominatur in usu theologorum, et theologia est pure philosophica. » Le droit civil aussi corrompt la théologie. — Le second défaut pour Bacon est Tignorance de certaines sciences : < Secundum peccatum est quod scieiitise optimse et maximae convenientes theologiœ non sunt in usu theologorum, sicut illae de quibus feci mentionem. > On sait quelles sont ces sciences, nous n'insisterons pas. c Tertium peccatum est quod illae scientiae quatuor, quse sunt in usu theologorum, sunt ab eis ignotae. » Ainsi ils ne savent pas même les sciences qu'ils acceptent et professent. Et ici se trouve ce portrait d'Alexandre de Haies et d'Albert, que nous avons signalé ailleurs : « De duobus doctoribus principaliter hoc possum docere; de aliis nulla vis est doceri, quia totus error studii venit per occa* sionem istorum duorum. Unus autem iilorum duorum est mortuus, alius vivit. Qui mortuus est fuit bonus homo et dives et archidiaconus magnus et magister in studio theologiae sui temporis. Unde, quum intravit ordinem fratrum minorum, fuit de eo maximus rumor, non solum propter conditiones suas laudabiles, sed propter quod novus fuit ordo minorum et neglectus a mundo illis temporibus ; et ille œdificavit mundum et ordinem exaltavit. Ex suo ingressu fratrès et alii exultaverunt in cœlum, et ei dederunt auctoritatem totius studii et ascripserunt ei magnam summam illam, quse est plus quam pondus unius equi, quam ipse non fecit, sed alii, et tamen propter

(^) c'est bieo l'objet de l'Opus minus, comme il le déclare dans l'optw teriium,

354 BOGER BACON

rarereatiam ei ascripta fuit, et yocaior sunima fratris Âlexandri. Et si ipse fecisset vel magoain partem, tamen non iegit naturalia, Dec inetapbysicalia, nec aodivit ea, quia non fuerunt libri principales harum scientiarum, uec commentarii , translati, quando se erexit in artibus ; et diu postea fuerunt excommunicati et suspensi Parisiis, ubi ipse studuit (*). Unde citias ordinem intravitante quam fuerunt hi libri semel perlecti. Istud notum est per ejus ingressnm in ordinem et per dispersionem Universitatis ('). Parum noti usque ad eam fuerunt libri philosophorum, etusquequorediitUniversitas; post quem reditum ipse introiit religionem, jam senex et magister in theologia. Unde, ut breviter dicatur, ipse fgnoravit bas scientias non vulgatas, scilicet naturalem philosopbiam et metaphysicam, in quibus est statim gloria studii modernorum; et sine illis logica sciri non potesi, ut patet omnibus, qui sciunt bas scientias. Nam decem libri metaphysices sunt de eisdem, de quibus logica tractât, etuaturalis philosophia in multiscommunicat logicae. Ejus autem sumnia plures babet falsitates et vanitates philosophiae, cujus signum est quod nullus facit eam de itero scribi ; imo exemplar apud fratres putrescit et manet intactam et invisum bis temporibus. Certum est etiam quod omnes illas scientias de quibus scribo ignoravit, sine quibus nil potest sciri de scientiis vulgatis. Qaod enim cas ignoravit, patet, quia in tota summa ei ascripta nibil continetur de veritate harum scientiarum, et iterum hoc, qnod studium Parisiis adhuc non habuit usum istarum quinque scientiarum. ,

Âlius qui vivit, introïvit ordinem puerulus nec unquam Iegit phi- i

losophiam, nec audivit eam in scholis, nec fuit in studio scholari, antequam theologus; nec in ordiue suo potuit edoceri, quia ipse est |

primus magister philosophise inter eos, et edocuit alios. Unde ex studio proprio habet quod scit. Et vere laudo eum plus quam omnes de vulgo studentium, quia homo siudiosus est, et vidit infinita, et habuit experiri, et ideo multa potuit colligere utilia in pelago actorum infinito fiicj. Sed quia non habuit fundamentum, quum non

(1) Vide sapra.

{*) En i'aDD6e 1S31, roniversitè rentre it Paris; suivant les biogr;«pbos, re ternit en 1333 qu'Aletandre de Halès aorait embrassé la vie monastique.

fuitinstrueius, necexereitatusaudiendo, legendo^ disput^ndo, ideo necèssiç est eum ignorare scientias vulgatas, Deiq quum ignorai lingaas, non est possibile quod alîquid sciai luagnificuru, propter raiiones, qaas scribo de linguarum cognitione. Item, quQin ignoret perspectivam, quia vere nil scit de ea, sicut alii de vulgo stndentium, impossibile est quod sciai aliquod dignum de philosopbia. Nam tracfatus quem ego manifestavi de scientiis experimentalibus et aliis, non potest ignorari, quia baec sunt majora cœteris, et ai nescit minora, non potuii scire majora. Deus autem iesiatur quod sohim exposui ignorantiam istorum hominum propter veritatem studii; nam vulgus crédit quod omnia sciverunt, et eis adhaeret sicut Ângelis; nam iili allegantnr in disputationibus et |ectionibus, sicut auctores, et maxime ille qui vivit habet nomen Doctoris Parisiis... et aliegatur in studio sicut auctor; quod non potest fieri sine confùsione et destructioue sapienliœ, quia ejus scripta plena sunt falsitatibus et vanitatibus iufinitis. Nunquam talis abusio fuit in hoc mundo. Et si dico quod ignoraverunt scientias vulgatas et alias, cum hoc sit verum, non injurior eis; nec ignorantia est infamia, cum innumerabiles viri valentes et periti, tam clerici quam laici, ignorant scientias et tamen sunt valde utiles in hoc mundo. Scilicet et ipse fuit valde utilis in studio etiam, sed non fuit sicut

sestimatur » Nous avons reproduit in extenso cette curieuse

diatribe contre deux grands docteurs; nous serons plus brefs dans l'analyse des autres défauts de Tétude de la théologie. Les quatre derniers résultent pour Bacon des défauts de la traduction et des altérations du texte de la Bible, dont on se sert à Paris; nous analysons rapidement ces chapitres en y relevant les détails les plus intéressants : On remarquera surtout les plaintes contre la Faculté de Paris, et le livre des Sentences.

< Quartum peccatum est quod per Franciam una summa magistralis textus FacuUatis tbeologiœ sit liber Sententiarum; nam ibi est iota gl(»*ia theologorum, et postquam illum legit quilibet, jam prœsumitsedemagistrotheologiae, quamvis non audiat tricesimam partem sui textus. Et baccalaureus qui legit textum, succumbit lectori Sententiarum Parisiis, et ubicumque, et in omnibus bonoratnr. Nam

S5$ AÔfiER BACON

Parisiis ille qai legit sententias habet principalem horam legeudi secundam suam volantatem; habet ot socium et catueram apud religiosos, sed qui legit Bibliam caret bis, et mendicat horam legendi secundum quod placet lectori Sententiarum. Et qoi legit Sententias disputât ubique et pro magistro habetur; reliquus qui textum legit non potest disputare, sicut fuit hoc anno Bononise et in multis aliis locis, quod est absurdnm. Manifestum igitur est quod textos illius Pacultatis subjicitur uni summœ magistrali.» Ce n'est pas ainsi qne faisaient les vieux docteurs, «Ut fuit Robertus episcopus Lincoln, et Adam de Marisco, et alii maximi viri. Vero Alexander fuit pri* mus qui legit, et quum legebatur, aliquid sicut liber historiarum solebat legi et hodie legitur rarissime, et mirum est quod sic est exaltatus liber Sententiarum, quum liber historiarum est magis pro" prius theologiae. » Enfin on abandonne le texte pour les ques* tions : c Qoestiones quse quœri deberent in textu ad expositionem textus, sicut fit in omni Facultate, sunt jam separatae a textu, et yocatur curiosus qui in textu vult quœstiones, licet necessarias et proprias theologiœ, disputare, nec audiretur^ nisi esset homo magnas auctoritatis et potens....

» Quintum peccatum est majus omnibus prsedictis. Nam textus est pro majori parte corruptus horribiliter in exemplari vulgato, hoc est Parisiensi... Quot sunt lectoresper mundum, tôt sunt correcteres, sed magis corruptores... Duo ordines inceperunt corrigere, sed quia caput non habuerunt, quilibet correxit sicut voluit, usque in hodiernum diem. » Plusieurs chapitres traitent de cet important sujet, et Bacon y discute Torigine de la traduction dont on se sert. Puis il passe au sixième et septième défaut : « Sextum peccatum est longe gravius et posset dividi in duo peccata maxima : unum est quod sensus litteralis habet quam infinitas falsitates, et alibi dubitationesintolerabiles, ita quod non potest sdri veritas.» Il en est de même pour le sens spirituel. Trois chapitres servent de preuve à cette assertion. La conclusion de tout ce traité c^est qu'il faut enseigner aux théologiens beaucoup de sciences qu'ils ignorent : « Et si scireturtota sapientia philosophise cum theologia, videretur tune utilitas philosophise, quia sua utilitas consistit in quantum de-

servit tbeologiae... Sed nullam vidi qui sciât illas scientias nisi unum a quo hsBC omnia didici transactis annis 90. Sed possunt poni alia exempla quœ sunt valde necessaria tbeologiae sicut innoitur. »

Là se termine ce petit traité. Âpres lui, s'il faut en croire Bacon lui-même dans VOpus tertium, devait se trouver un traité d'alchimie spéculative, son meilleur ouvrage, assure-t-il. En eifet, au folio 65 commence un long fragment (65 à 79) en huit chapitres, sur Talchimie, avec ce titre : De rerum germinibus. En voici le début : « Hic autem volens ponere radicalem generationem rerum, ostendam quomodo ex démentis generantur humores, et ex bumoribus omnia inanimata, vegetabilia, et animalia, et bomines... Et hoc est fundamentum naturalis philosopbiaa... Et placet in bocloco de bis tractare ut sécréta alkemisB occultentur in bis quse scribo, quod tamen vestra discretio valeatcontemplari...» Quoique le sujet n'ait pas beaucoup de rapport avec ce qui précède, Bacon prétend pourtant que tout cela se rattache aux défauts de Tétude de la théologie, et touche de près au sens littéral et spirituel : c Volui hic proponere aliqua exempla propter sensum litteraleoi et spiritualem. » Le traité est inachevé dans le manuscrit.

Page 1