‹ Roger Bacon, sa vie, ses ouvrages, ses doctrines, d'après des textes inéditsChapitre 47 sur 53 · CHAPITRE lY · texte numérisé non relu

CHAPITRE lY

OPUS TKRTIUM

1 1. iRtrodaetkm. Gramniaire freeqve. ^ | II. C4Niiin«nia matlwiiiatkc - 2 IIL Connania natnraliiiin. — { Vf. llel ap h|Bica>

SI

UOpu* tertium, I^œcTre la plus considérable de Roger fiacoD, est resté eotièremeot inédit. H. Cousin a fait connaître dans le Journal des Savants quelques fragments de l'introduction ; nous en avons multiplié les citations dans cet essai. Nous croyons donc devoir passer sur cette partie de Touvrage et publier de préférence des portions tout à fait ignorées.

Après rintroduction venait un traité de grammaire. Il en reste au moins un débris : c^est la Grammaire grecque, dont voici Tanalyse d'i^rës un manuscrit du collège de TUniversité à Oxford. L'ouvrage se divise en trois parties. La première distinction de la première a quatre chapitres. Dans le premier, Tauteur rappelle d*abord Tintroduction, qu'il appelle la préface de tout le volume : c Manifesta lande et declarata utiiitate cognitionis grammaticae et linguarum hebraicas, graecse et arabicae et cbaldeae, quantum ad usum Latinorum, et hoc in prologo totius voluminis, nunc in hoc libro primo accedendum est ad grammaticam graecam, etc. » Comme on enseigne d'abord aux enfants à lire grosso modo, à écrire et à faire de petites constructions, avant d'arriver anx parties élevées de la grammaire, de même ici l'auteur se bornera à quelques préliminaires, pour passer ensuite à de plus grandes difficultés. Il exposera d'abord les principes nécessaires pour savoir

un peu lire et écrire.. Le chapitre II traite des diphtongues, le chapitre III des accents, le chapitre IV des abréviations. La seconde distinction a aussi quatre chapitres, qui traitent de la prononciation, du nom des lettres, de l'article, etc. Le chapitre III transcrit en gi*ec VOraison dominicale^ la Salutation angélique et le Credo, La prononciation y est indiquée par des lettres latines correspondantes, et Ton peut ainsi s'assurer qu'elle est celle même du grec moderne. Viennent ensuite le Cantique de Marie, de Zacharie; puis les figures de lettres grecques pour la numération, rapportées, dit-on, de Constantinople par Jean Baâingestokes.

La seconde partie est divisée comme la première ; elle traite des dialectes, qui sont, dit Tauteur, comme le picard et le normand pour le français ; de Tarticulation, du son des voyelles, des changements apportés à l'alphabet par Pythagore, des consonnes. On y trouve quelques vues assez générales, comme celle-ci :« Grammatica una et eadem est secundum substantiam in omnibus Unguis, Ucet accidentaliter varietur ; > ou bien encore des jugements sur les auteurs : < Cupio quidem maxime sequi istos : Bedam, Priscianum, Donatum, Scrvium, Lucauum, Juvenalem, Statium, Horatium, Persium, Juvencum, Âratorem, Prudentium, PauUnum, Prosperum, Sedulium, Isidorum, Plinium, quia hi sunt de antiquioribus et certioribus, et quia plus sciverunt de grseco, et per consequens de grammatica latinorum. Hugucionem vero et Papiam non recipio, nisi ubi alii confirmant eos, quia in pluribus erronei sunt, quod nesciverunt grsecum ; et Britonem in tractatu suo De vocabulis grammoticis nolo sequi in aliquo, quia ubique errât, vel dubia dicit, vel vana, vel probationes légitimas non affert, sui capitis stultitia obstinatus. » Nous reproduisons une grande partie du chapitre premier de la troisième distinction, où Bacon critique amèrement un traité de grammaire qu'on attribuait à Aristote. On y reconnaîtra les habitudes de notre auteur, c Nunc volo quasdam falsitAtes evacuare juxta dicta, et primo descende ad ea qnse scribuntur in tractatu gramroatico qui incipit sit : « Scientia est ordinatio de- » picta in anima universitatis et diversitatis causatorum. > ÂUqui

enim nimis in ipso confidnnt, et errant, et per eum alios dacant sœpÎQS in errorem. Non potest esse AristoteUs, ut œstimaiinr a plaribos, nec alicnjos grsecî, quod née tradit grammaticam graecam, ■secandom formam graecam, imo magîs secandnm latînam, licet aliqaa graeca aliqoando ibi tanguntur. Sed constat grammaticam graecam more graeco ab aothoribns tradi, non igitor fait bic tractatns factas in graeco nec a graeco translatas, sed atiquis latinos ipsam ex proprio capite compilavit... Dein non potest esse Aristotelis nec alicajus sapientis, qnoniam ille qui composait errât in substantia et in modo. Quantum enim ad modam erroneum, ipsemet dicet : t Excedo artis metas et scienti» terminos, dîcendo de » natura vocis et soiii modo metaphysico. > Bacon reproche à ce traité de parler de la division des sciences, ce qui est un dé&ut de méthode, parce que la grammaire ne sappose aucune connaissance avant elle : < Non potest discipulus in grammatica intelUgere proprietates scientiarum posteriorum, quae adhuc ignotiores sunt quam grammatica; et ideo stultus est qui in docendo grammaticam, praemittit divisionem aUarum scientiarum, et ideo suppono quod hic tractatus non est alicajus sapientis, sed illias qui ea quae magis œstimavit scire, quam sciverat, gloriabatur sic curiosius ostentare. > Enfin, tout ce'qu*oa trouve en cet ouvrage est faux ou vain :< Omnia sunt falsa, aot inania, aut absurda, ut hoc ex tractatu nostro metaphysico et aliis tractatibus distinguentibus scientias, planius lucescit, et ideo hic non dispute contra hune tractatum, quantum ad divisionem scientiarum ; sed in metaphysica et aliis elido omnia ^ quae hic dicuntur, tanquam stulta et erronée proposita ultra mo- <lum... » Tel est, en résumé, cet exemple d'un essai de critique, assez rare au xiii® siècle, et dont nous avons tenu à donner une idée. L'auteur continue ensuite Tétude des questions grammati* cales, dresse une longue liste des mots venus du grec, et que Ton ^crit mal, explique la manière de compter au moyen des lettres : rignorance où Ton est de la numération grecque pèse sur les théologiens, les médecins, les astronomes, les évéques chargés de consacrer les églises : c Similiter possum ponere exemplum in his quae facit ecclesia; nam statutum est quod episcopus consecrans ecde-

siam scribat aiphabetum grsecum in pulvere cum cuspide bacuU pastoraiis ; sed omnes episcopi^ qui graecum ignorant, scribunt très notas numerorum quae non sunt Uttefae. » Souvent des chapitres entiers sont omis par le copiste, qui en avertit en ces mots : Quœ quia sunt trifa, prudens omisi. Le reste du traité parle de TaccentnatioD, de la prosodie, puis des déclinaisons, que Fauteur ramène à trois, et de la conjugaison. A chaque instant, le copiste répète omisi.

su.

La troisième partie comprenait les mathématiques, c'est-à-dire un livre sur les généralités de la science, et des traités particn- Uers sur les huit sections qui, diaprés Bacon, la constituent. Nous avons retrouvé le premier dans un manuscrit du musée Britannique, moins quelques chapitres qui se lisent dans un autre, à la Bodléienne, et complètent Fouvrage (^). En voici le sommaire :

c Hic incipit volumen Verœ inathematicœ hsthens sex libres. Primas est de communibus mathematicae et habet très partes principales. Prima pars continet communia prseambula ad ulteriora matheroaticse et habet disiinctiones. Prima distinctio comparât mathematicam veram ad mefaphysicam, et séparât eam a falsa mathematica, et dat intentionem ejus et libros hujus scientise totius déterminât, et causas errorum in hac scientia, sicutin alîis, excludit. Dat etiam mathematicae laudes et utilitates per duas vias ; et hœc prima distinctio habet 7 capitula. In primo sunt tria quœ in principio enumeravi. Nam primo comparatur mathematicaad physicam, secundo ad magicam, tertio replico numerum et ordinem Ubronim qui de integritate istius scientiae componuntur. Sic autem per totum istud volumen, sicut in aliis meis voluminibus philosophiae, volo observare ut partes et distinctiones et capitula, cum èxpressione brevi eorum, quse in illis coniinentur, prœscribantur, quatenus lector fa-

(1) Brilish Muséum. Sloane's Colleclion 9156» fol. 74. BodI., 1677, fol. 47.

363 BOGER BACON

cilius intelligat quœ iractautui*; et ad evidentiam majorem volo in capituUs singulis illud quod principaliter tangitur, in eis inchoari .capitalibus litteris, et in linearum principiis cum numéro annotari.»

Le chapitre premier nxpose les rapports des mathématiques avec Ja métaphysique, et justifie ensuite la science des reproches qu'on lui adresse, en distinguant ime fausse mathématique dont le nom vient, comme le dit Bacon, de mantia : < Et hase mathematica dicitur a mantia, quod est divinatio, ut in tractatu meo grsecae grammaticœ ostendi (*) ; » et une autre qui n*a rien de répréhensible : « Dicitur a mathesi quod est disciplina, quae habet mediam productam, ut in mea grammatica grseca exposui. » Il se termine par la division des mathématiques. Nous en reproduisions le début et la fin:

« Necesse est onmi tractanti de scientia quacumque speciali, ut eam alias atque ssepius comparet ad scieutiam communem, quae metaphysica nominatur. Cujus proprium est dare divisionem omnium scientiarum magnarum, et difierentiam et originem, et quod est proprium cuilibet, et ordinem illarum assignare, et qois eas invenit, et quando inventas sunt, et ubi, et yerificare principia earum. Etenim omnis scientia specialis supponit sua principia esse, et non potest sua virtute propria investigare iila, ut Aristoteles docet, et hoc manifestavi in metaphysica mea. Similiter nec caetera, quae nomiuavi, potest aliqua specialis scientia docere, quia communia sunt et generalia omnibus scientiis particularibus ; propter quod reservantur communi scientiae, cujus proprium est formare et figurare aUas scieutias omnes, et ostendere, qualiter fieri vel sciri debéant, et doceri. Et quum homo multis modis errai, et quaedam causae sunt universales errorum, quibus impedimur nimis in omui scientia et vita et negotio, ideo haec scientia universalis eas prae* currit, ut in omnibus scientiis particularibus eviteutur. . . Ea autein vera mathematica débet esse de quantitate; cujusmodi sunt linea, superficies, corpus, numerus, et hujusmodi ; et habet partes qua-

(*) Preuve nouvelle que ces deux ouvrages se rais^ienl suite. On trouve» en effet crue discussion dans le traité Pt Gramm. Or.

tuor fiynosas, qasâ vocantnr geometria, arithmetica, astronomia, musica. Geometria est de lineis, saperficiebus et corporibus ; arithmetica de numeris ; astronomia de quantitate astroram et àliorum cœlestium, et quorumdam terrestrium anoexoram ; musica docet de quantitate quae est in sono vocis et instrumentornm, et in gestibus confonnatis sono, motibus consimilibus et confractionibus cornpetentibus, ut inferius elucescet. Qusedam vero sunt communia omnibus istis quatuor, et nata est nobis via a communihus ad propria, ut Âristoteies dicit. Quapropter in primo libro hujus volurainis tractabo hœc omnia communia, in secundo de geometncis^ in tertio de arithmjticis, in quarto et quinto de astrologicis et astronomicis, m sexto de musicis ea, quœ videntur necessaria, explicabo. Ordinem autem hune tum circa probationem ex metaphysica mea lector requirat, et tum in isto iibro primo ad expositionem.

» Capitulum secundum, tractans : 1^ causas universales humani erroris ; ^^ cnumerat vilia et damna quae ex illis contingunt in ma thematica; 3** tangit in universali modd quœ remédia sint possibilia, cum promissione illorum iii hoc tractatu. > Voici les causes des erreurs : c Prima est zelus quo quisquis nititur improbare omne quod ignorât in solatium suse imperitise vilissimum et périculosissimum. Secunda est indigna et fragilis auctoritas quae nimis abundat in singulis facnltatibus, qus non bene a nobis examinatse capiuntur a juventute. Tertia consuetudo. Quarta sensus vulgi imperiti quo confirmamur in falso. Vulgus enim divisum est a viis sapientium (^). »

» Capitulum tertium in quo prima utilitas et laus mathematicae ihnuitur esse qœrenda, et quomodo illa tractatu universali ostensa sint in metaphysicis. Secundo descendit ad modos particulares probandi hoc in isto volumine, ehgendo unum modum de illis per auctoritates élégantes; sed in hoc capitulo auctoritates pure philosophantium inducuntnr. » Ce chapitre, comme le suivant ne fait, guère que reproduire Tapologie des mathématiques, telle qu'on

(*) Cf. Op. maf., p. 2. Ces cao«w se rplroawnl énamèrëes aossi dans rinlrodocllon, diw le Comp. PkU„ dans lo Comp. Th$ol. H dans l'Op. min.

peut la lire dans VO^tus nmjus (impartie, chap.XI). Le chapitre V est la contiouation du même sujet : c Secundus modus ostendendi laudes mathematicœ oritur ex cousideratione eorum quae ia §iogulis scientiis de mathematica requiruntur. » L^auteur y prouve qu'on ne peut savoir la logique et la grammaire, qui précèdent, rappelle- 1- il, sans le secours de cette troisième science; témoin le commencement de la logique qui est le livre des prédicaments, inexplicable sans la science de la quantité, puisque la catégorie de la quantité est nécessaire à toutes les autres. Dans le chapitre VI il essaie d'établir la môme vérité, par rapport au milieu de la logique, qui est le livre des démonstrations. Liber demonstrationum. c Sola mathematica est vere demonstrativa. > Voilà la proposition qui lui sert à prouver cette thèse. Enfin le chapitre sept montre que la fin de la logique, qui, suivant lui, est la Poéliqm et la Rhétorique, exige aussi la connaissance des mathématiques. Nous citons ces quelques lignes : « Certum est per Âlpharabium in libro de scientiis et per Logicam Avicenn», et Âlgazelis et per Commentarium Âverrois super librum De argumento poelico translatum, et in prologo in quo translater Hermannus allemannus, se excusât quod textum Aristotelis, quem fecit de dicto argumento, nonpotuit transferre, quia ignoravit metra grseca, quibus utitur Aristoteles in hoc libro, et scimus quod hic liber est in grsaco compositus, et de grsdco in arabicum translatns, licet in latinum non est conversus textus Aristotelis; sed Alpharabius exponit nobis intentionem iUius

argumenti, et Aviceuna similiter et Algazel et Averroes » Là se

termine la première distinction.

La seconde distinction a pour titre : De divisione et diffinitione partium quantitatis, Quinque capitula — Voici un aperçu de ces chapitres par leurs sommaires : « Capitulum primum dat rationem quare hse divisiones inter communia competunt. Secundo ponit diffinitiones quorumdam communium, per quas dantur diffinitiones partium quantitatis. > Il y a là beaucoup de définitions très-nécessaires, dit Bacon, à Tintelligence de ce qui suit, et qu'Euclide a eu le tort d'omettre : < Capitulum secundum in quo acceditur addescribendum quantitatem et ejus très species, scilicet lineam, super-

ficiem et corpus. Capitulam tertium de aiigulo et figura et de divisione eorum propter species quantitatîs continuse magis coguoscendas. Capitulum quartum de loco et de tempore. Capitulum quintum primo describens numerum cum unitate, secundo speciem numéro consequentium. > Il est bon de noter dans ce dernier ces phrases : c Ponam quidem in metaphysicis opiniones principales de hac specie; » et plus tard, « Donec in tractatu metaphysico probavero quod tenendum. > C^est une indication qui, à défaut d^autre, aide*- . rait à fixer la place de ce traité dans VOpus tertium, dont la dernière partie était la métaphysique.

Nous empruntons quelques fragments intéressants à la troisième distinction : De divisione înathematicœ in partes novem cum or^ dine earum. Capitulum primum. — Difiert autem tractatus hic de communibus à libre Euclidis quia hic non ponuntur nisi communia tantum; ipse vcro miscuit cum propriis communia, ut priusdictum est et infra plenius apparebit.... Mathematica habet duas partes magnas, speculativam, et practicam; et speculativa habet quatuor partes magnas, geometriam, arithmeticam, astronomiam, et musicam, quse omnes sunt speculativae. Similiter practica habet quatuor magnas partes, geometriam arithmeticam, astronomiam, et musicam practicas. Et universaliter difiert speculativa a practica, quia prac* tica descendit ad opéra utilia in hoc mundo et instrumenta sapientise; sed speculativa considérât quantitatem absolutam, ab omnibus operibus, et specialibus instrumentis. Cum vero speculativa com* pletur per suam practicam, et evidentius per eam apparet, ideo conjuugam quamUbet practicam cum sua speculativa correspon» dente... De ordine autem earum ad invicem sic consideratur : omnia quse cousiderantur in astrologia et astronomia certificantur per vias geometrise et arithmeticae ; musica vero omnibus aliis indiget. >

Les quatre chapitres suivants traitent de la division de chacune de ces sciences en leurs parties. Au milieu de grandes idées dont ils abondent, nous choisissons quelques extraits nécessaires pour justifier le jugement qu'on a pu lire ci-dessus à propos des mathématiques : € Geometria speculativa dividitur in très partes, de lineis, superficiebus , corporibnS) nec unquam apud Latines

est iradita ab uoo auctore nec in uno volumine, sedreperitarapad Euclidem, Theodosum de spheris, Jordanam, in quibus sunt multa superflua et multa quoque desunt. Geometria practica dividitar in daas partes. Dico quod geometrise practicse pars prima quae est ad osam hominum, pertinet ad scientiam regendi familias et civitates, qode vocatur agricultura, quae omne genus agri considérât^ sationarium, pascunm, arboribus syWestribus et domesticis consitnm, et hortum in quo nascuntar communia simplicium et radicum et herbarum... Licet AgricuUura deuominetur ab una particulari occupatioue, extendit se ad ordinandum qu» pertinent ad regimen domuum et civitatnm, et in bis multa de practicis geometriœ requirit. Prima pars practicae muitas partes continet. Prima de figuris isoperimetris et replentibus locum; secunda mensuras docet; tertia figurationem civitatum et castrorum, domorum, turrium, etc.; quarta fabricationem canalium, et conductuum aquarum, et pontium ingeniosorum, et navium et instrumentorum natandi et permanendi sub aqna; etquinta est de fabricatione instrumentorum utilitatis mirabiiiter excellents, ut instrumenta volandi, et deferendi in curribus sine animalibus, in incomparàbili velocitate, et navigandi sine remigatoribus velocius quam ffistimari possit per manus hominum fieri. Hsec enim facta sunt diebus nostris, ne aliquis sub* rideat aut stupescat. Et hîec pars docet formare instrumenta, per quse possunt incredibilia pondéra elevari et deprimi sine difficultate et labore, ut homo possit per se seipsum et quidquid vellet elevare et deprimere, et de carcere se erigere in sublime, et erectum ab alto deprimere, sicut vellet. Cœterum docet artem trahendi omne resistens ad quemcumque locum volumus in piano, ita quod unus homo trahet mille contra sensum eorum et voluntatem, et consimilia quae etiam nostris temporibus sunt peracta (*); sexta consistit in fabricatione machinarum ad tuendum ab inimicis domos et civitates, et ad eos expugnandum, cum fuerit opportunum. Et hsB practicse omnes traduntur in libris propriis secundum numerum earum, ut notum est illis qui eas sciunt; quarum nomina sunt imposita seciin-

(*) cr. De mirabili poUttaU artii et naturçB, 1549.

ANALYSES ET EXTIUITS 367

dam proprietates earam, ut liber de îsoperimetris, et de repl^itibus locum, et de superficiebus arithmeticendis, et liber trium frati-Um, et cœteri de altimetria, platiimetria, et stereometria, et liber Vitruvii, et aliorum de architectura, et liber de conductibus aquarum, et cœteri secundum practicarum exigentiam singularum. Quorum omnium utilitates intendo sub compêndio dicere et certius tractare, quia multa superflua in libris hujusmodi inveniuntur, et multa necessaria desunt. Ideo non snfficiunt hi librî ad plenam utilitatem obtinendam.

Secunda pars geometrise practicœ est de compositione instrumentorum omnium scientiarum particularium practicarum et operaticarum in corporibus. Prima docet componere omnia instrumenta astrologiae et astronomise, ut sphaerarum, quadrantium, astrolabiorum planorum et spbœricorum, armiilarum, et instrumentorum in quibus motus stellarum sunt sequati et certifîcati, ita quod non oporteat plus laborare, nec continue investigare motus per labores perpetuos... Et hoc posset fieri planum vel sphaericum sicut astrolabium... Et ad haec omnia posset addi unum instrumentum quod hsec omnia longe excederet, quod motu naturali moveretur sicut cœlum. Sed in hoc instrumento, geometricus per suam industriam non veniet... Secunda docet componere instrumenta musicalia, ut sunt non solum citharae, viellse, psalteria, sed instrumenta specialia in quibus soni et harmonise resonent ad excitandum affectum hominum et brutorum, quocumque modo voluerimus, in quibus mirabilia contingunt, ut inferius exponetur... Tertia pars docet compo-

sitionem omnium instrumentorum perspectivse Omne genus

speculorum, ut sunt plana, sphœrica, convexa, concava, columnaria, polita, aspera, et aliud instrumentum quo, angulos incidentise et reflexionis esse sequales probatur. Quarta pars docet formare omnia instrumenta ponderum; quinta docet formare omnia instrumenta scientise experimentalis, ut sunt spécula prospicua ut mirabilia operum naturae appareant, ut maxima appareant minima, et altissima infima, et occulta in aperto, etc.

Viennent ensuite les divisions de l'arithmétique et de Pastronomie, qui complètent cette troisième distinction.

It y en a deux autres, dont nous nous bornons à donner le sommaire, malgré Fintérèt que pourraient offrir de longues citations : c Quarta est de divisione musicœ. Primum capitulum est de subjecto ejus declarando. Secundum in quo probatur qnod nulla est musica mundana, uisi humana; ut est in usu communium. Tertium de vera divisione musices pênes sui subjecti divisionem, scilicet, in musicam vocalem, inslrumentalero, et metra, rythmos, prosam, pedes, etc. Quartum de instrumentis faciendis, id est de musica practica. Altéra distinctio est de abstractione quantitatis et de generibus propositionum quibus utitnr mathematica. Primum capitulum est de abstractione ipsa secundum modes ejus : Omnis scientia abstrahit aliquo modo et sunt quinque abstractionis modi : primo enim universale abstrahitur a singulis, secundo abstractio a motu et materia, tertio abstractio et separatio a motu corporali et roateria, quarto abstractio a materia et motu. Capitulum secundum de quinto modo abstractionis, aut de abstractione quantitatis. Capitulum tertium an prseter considerationes scientiarum principalium, quatuor inveniantur abstractiones in scientiis quae sunt grammatica et logica. Capitulum quartum de generibus propositionum quibus utitur mathematica, quintum in quo ostenditur qnod définitiones sunt petitiones et conceptiones. »

La seconde partie de ce premier livre (il y en avait six] manque presque tout entière dans le manuscrit de Londres, à Texception de quelques chapitres sur les nombres entiers et les fractions, sur les proportions en géométrie, en arithmétique et en musique. Le texte sUnterrompt brusquement au folio 97 ; mais si on ajoute à ces chapitres les fragments contenus dans le manuscrit de la Bodléienne cité plus haut, on aura dans son intégrité le premier des six livres annoncés par Bacon. Quant aux traités particuliers, nous n'en avons trouvé aucun vestige.

Le traité de physique, qui faisait suite à celui que nous venons

d'analyser, est une des œuvres les plus considérables et les plus complètes qui nous restent de Bacon ; sous le rapport philosophique, on peut même dii'e qu'il suflSt à marquer la place de notre docteur parmi les écoles de son temps. Nous en donnerons donc des extraits considérables {*), d'après le manuscrit de la Mazarine.

< Incipit liber primus Communium naturalium Fratris Rogeri Bacon,, habens quatuor partes principales, quarum prima habet distinctiones quatuor. Prima distiuctio est de communibus ad omnia naturalia et habet capitula quatuor (^).

> Capitulum.primum de ordiue scientiae natnralis ad alias. Postquam tradidi grammaticam secundiim linguas diversas prout valent, imo et necessarise sunt studio latinorum, et logicalia cum his expedivi, atque in secundo volumine tractavi partes mathematicse, nunc in tertio occurrunt naturaUa et in quarto metaphysicalia cum moralibus subjungentur (^). Patet enim quod grammatica et logica prières sunt in ordine doctrinse et ordo naturalium est, testante Àvicenna, primo Metaphysicae, ut sequantur mathematica; similiterque idem docet quod metaphysicalia sequuntur naturalia; quia sequndum eum quaestiones aliarum scientiarum sunt principia in metaphysicis. Et hoc certum est ex Aristotele, cum per quaestiones astrologise doceat veritatem esse pênes Deum et multitutidines intelligentiarum, licet alia via metaphysicus habet probare principia omnium scientiarum, ut débet in illa scientia edoceri. Moralis autem philosophia est finis omnium scientiarum aliarum, et ideo finem in

(>) Mss. de la Mazarine, 1271. Mss da Musée Eritann. Royal Library, 7 P. VII, p. 165, Bodl., iio 1671. Collège de riTnjversité (Oxford), vfi d8.

(*) Voici rtncipil du Manuscrit de Londres : Liber naturalium Roger Bacon. « Hoc est volumen naluralij pbiiosopliix in quo tradilur scientia rcrum naturalium, secundum potestatem octo scientiarum naturalium quaecnumerantur in secundo capituto: et habet hoc volumen quatuor libros principales. Primum scilicet De communibus ad omnia naturalia ; secundum De Cœlestibus; tertium De Elemeniis, mixtis, inanimatis; quartum Devegetabilibus et generabilibtu. Primus liber babci distinctiones quatuor, etc. » Ce sommairie est inexact et contredit par le texte. Celui du Manuscrit de Paris l'est moins; la seule erreur ii y relever, c'ist cette mention : Liber primus cammunium. Il n'y a qu'un seul livre De communibus, et il e»t divisé en quatre parties.

(') C'est le plan de l'OpiM tertium i l'introduction n'y est pas comptée.

37ft ROGER BACOPT :

rioram per cœlesiia, ai sic samantur jadicia naturalia de his, et rébus generabilibus, et corruptibilibus, ut fiant opéra naturalia utilia in eis et mira in eis, manifestum est quod hsec est scientia naturàlis. Nam, ut prius in Mathematicis est babitum, astronomia est triplex. Duse sunt de quantitate cœlestium et partium habitabilis; una speculativa ut in Almagesti tradita; alia practica, ut in rationibus et tabulis et instrumentis ; quse duae non descendunt ad naturales yirtutes cœlorum et stellarum ; nec ad alterationes inferiorum naturalium, neque ad judicia nec opéra, quia horum considoratio pertinet ad philosophiam naturalem : et ideo est tertia astronomia, quia haec naturalia in cœlestibus et inferioribus investigat, quam tradidit Aristoteles, in scientia De impressionibus, sicut docet Averroes secundo Rerum mundi, et liber Navenijudiciorum et alii hoc certius attestantur. Et ea astronomia traditur perfecta in libro Pulchrorum judiciorum et in multis aliis lihris de hac scientia, sicut sciunt qui in bac laboraverunt. Post scientiam cœlestium sequitur scientia de démentis, in quantum sunt partes mundi, et in quantum sunt gravia et levia, et ideo constituta est scientia de eis, quse omnes gradus et proprietates gravium et levium ostendit, et hujusmodi est scientia de ponderibus, in quibus certificantur gravitas et levitas et motus gravium et levium, quae apud Thebith et Euclidcm, et multos alios auctores egregie ventilatur. Post hffic sequitur scientia de omnibus rébus inanimatis quae sunt primo ex démentis, et haec est alkimia quae docet quomodo centum quadraginta quinque sunt mistiones dementorum ; quomodo generantur humores et spiritus et corpora, et omnia inanimata usque ad partes animalium et plantarum inclusive, quia medicina mirabilis, quse docet mundare metalla viliora, ut fiât aurum, argeutum, extrahitur de spiritu occultato in partibus animalium et plantarum, praecipue hominum, sicut Aristoteles et Aviceuna edocent evidenter. Et taceant stulti qui abutuntur auctoritate illa, in fine primae translationis lUetheororum, quamquam veritatem allegant, dicentes ibi scriptum esse : c Sciant artifices alkimi% species rerum trans- » mutari non posse, » ac si esset verbum Aristotelis, cum nihilejus' sit a, principio illius capituli : < Terra pura lapis non fit, » sed

ANALYSES ET EXTRAITS 37â

^dditum ab Àlueredo. Quod si esset, maie allegant, quiim sequiiuir ! « Nisî fiât resolutio ad materiam primam. » Nihil de alkimia reperitur in libris vulgatis Aristotelis, sed in aliis libris suis dpecialihus, jc[ui De rébus inanimatis intitulantur, et in Libro secretorum, et alibi in particulari docet de practica alkimise ; et Âvicenna in magno volumine quod in deeem libris continetur. Deinceps de plantarum natura et animalium specialis scientia et maxima eonstituitur, soi-» licet de omnibus animatis, praeter quam dehomine, de quo propter nobilitatem suam et dignitatem, constituitur scientia propria, qusô dicitur medicina. Sed in ordine disciplinas prima est scientia anijnatorum praecedentium hominem, et ejus usui necessariorum, quse primo descendit ad omne genus agri et terrée distinguens quatuor species agrorum, propter vegetabilia e terra nascentia in eis. Est enim ager in quo serunt segetes et legumina ; est enim ager consitus arboribus, ut nemus ; est ager pascivus, ut prata et déserta ; est ager qui hortus dicitur, in quo domesticse arbores et caules et herbae et radiées, tam nutritivse quam médicinales, parantur . Haec igitur scien* tia extendit se ad perfectam considerationem omnium vegetabilium, quorum notitia nimis imperfecta traditur in libre De vegetabilibus Aristotelis, et ideo necessaria est scientia suffîciens de plantis et animalibus supplens defectus librorum communium Aristotelis vulgatorum apud latines, qui vocantur De planfis et anmalibus, Sed cum agrorum cultura non potest fieri sine copia animalium dômesticorum, neque utilitas agrorum praecipue consitorum arboribus et pascuorum, et desertorum, posset baberi, nisi uutrirenturanimalia sylvestria, ideo extendit se haec scientia ad plenam considerationem animalium omnium, et ad horum cognitionem misit Aristoteles plura millia hominum per regiones mundi, et fecit illa praeclara quinquaginta volumina de animalibus prius memorata. Haec autem scientia traditur in libris Plinii, in libre Palladii De agricuUura, et in libre Georgicorum Virgilii, non ignobili cum expositione egregii commentatoris ejus. Scientia septima est de animali rationali, scilicet de homine,et praecipue de sanitate et infirmitate ejus, et ideo de ejus compositione et generatione illius, sine quibus sanitas et infîrmitas e^us non possunt intelligi nec doceri. Constat vero.quod

87i ROGER BACON

)iomo est res naturalis, et ideo scientia de |ejus coDstituta natoralibus erit inter naturales comprehensa. Sed octava et ultima est scientia experimentalis, quse non est contenta argumentis, sicoi scientise naturalespriores. Sed plenam certitudinem inducit ex per. fectione experientiae et certificat ultima certitudine omnia, qusè in hoc mundo continentar. Nam et cœlestia et cœlestium operationes et judicia rerum naturalium longe certius quam astronomia investigat, sicut Ptolumœus in libro De dispositions sphœrœ docet, et omnes conclusiones nobiles aliarum scientiarum certius manifestât, et addit alias veritates magnificas in propria doctrina, et opéra sapientias occulta rimatur. Unde sicut nauta praecipit carpentori ut faciat ei navem, qua utatur, sic hsec scientia praecipit aliis scientiis operaticis ut faciant ei opéra et instrumenta sapientiae, quibus utatur. Nam praecipit geometriœ ut faciat sibi spéculum sic figuratum, ut omnes radii solis cadentes in illis reflectantur ad idem punctum, in omni distantia qua volumus, ut per hoc aftificium experimentator comburat omne combustibile subito et omne metallum solvat, et omnem lapidem in pulverem|et calcem redigat, per multitudinem et magnitudinem speculorum ad eamdem distantiam comburentium. Sed longe majora adinvenit haec scientia quum rimatur omnem naturae potestàtem et artium magnalium, et extendit se ad considéra-* tionem magîcarum artium, sicut logica considérât sophisticum argumentum, ut omnis falsitas et error in rébus et operibus destruatur, et sola naturae et artis veritas teneatur. Sic ergo grosso modo exposui scientias octo naturales, de quarum naturaet proprietatibus et aliarum scientiarum magnum composui tractatum in metaphysica, cujus proprium est distinguere omnes scientias, et dare rationem universalem de omnibus, quia est communis omnibus rébus et scientiis specialibus, et in omnes suam induit potestàtem. Sed postquam ratio scientiarum patet in universali per metaphysicam, debent scientiae octo posteaponi in suis locis in particulari et in propria disciplina. »

Le chapitre troisième traite de la méthode à employer dans les sciences physiques : De modo procedendi in tractando de natura- Ubus. Nous en reproduisons la plus grande partie :

c Quod ad prœsens intendo facere in scientiis uaturalibus; sed

prius tractatu compendioso, ne prolixitas et novitas nîmie terreant auditores, meduliarem tantum substantiam omnium scientiarum in hoc volumine ponam, quse nusqaam posita est adhuc in uno volumine. Nec tantum de potestate sapientiœ naturalium scriptum est adhuc in omnibus libris latinorum, quamvis latini sapientes hoc apnd se experti sunt, licet nondum sripta super his componere vo- Inerint. Sicut igitur ad compendium congregavi vim et potestatem scientiarum mathematicarum, resecatis superfLuitatibus infinitis, et additis quae omissa fuerant ab antiquis, sic in hoc libro procedam, quia non est magnum in paucis effluere, sed plurima compendio moderari. Tentabo igitur vires meas ad hoc , compendioso tractatu, ut si necesse fuerit, alias coposius tractem singula, aut quod alii per me excitati, per opéra mea perveniant ad majora. Certum enim est quod non solum alii, sed ipse Aristoteles, multarerum nostri temporis cumulavit superllua. Errant quidam moderni qui extendunt quantitatem voluminis Aristotelis, et majorem quantitatem dant uni librorum suorum quam Aristoteles dicitur omnibus exhibere. Nesciunt stare in necessariis, quamvis non solum cumulent vanissima, sed errores multiplicent infinitos, cujus causa est radicalis quod nec examinaverunt scientias quas scribunt, nec legerunt eas in studio solemni, nec etiam audiverunt ; verum sunt facti magistri antequam discipuli, ut in omnibus errent pênes se ipsos et errores multiplicent apud vulgum. Dein non possunt libri naturalis vulgati sciri sine aliis septem scientiis specialibus, nec etiam sine mathematicis. Sed duo moderni gloriosi sicut non audierunt scientias de quibus affirmant, sic nec alias, nec legerunt, nec experti sunt, ut apparet ex eorum scriptis. Ërgo manifestum est quod ubique eïroribus et vanitatibus confunduntur... Quin translationes perversae sunt quibus utuntur, et nihil dignum posset ab illis dici, nec ab aliis per hujus modi translationes intelligi... Sunt etiam translationes ialsae in multis quia oportet translatorem scire duas linguas a qua et in quam cupit transferre; sed nullus interpretum ad hoc devenit, ut sapientibus est probatum. Dein quum bene translata fuerunt, jam corrupta sunt apud vulgum, et capita ejus propter ignorantiam linguarum. Multa enim desuut in naturalibus,w

37fi ROGER BACOIC

et in aliis vulgatis, quœ nec translata sunt, nec, si sunt translata, snnt in usu vulgi, quod album in grœco ostendit multipliciter. Scd et c^itula multa et libri integri deficiant multi, et de naturalibus maxime, et multa, licet maie translata, non sunt nota vulgo, ut lAber problematum, quo non utitur vulgus; nec est translatus totaliter, et multa quae sunt translata ibi sunt corrupta. Similiter in aliis quam plurimis eadem vitia innotescunt. Cœterum novitas translationis ducit vulgum necessario ad errorem, quia Logica qu» translata est a quingentis annis, vix scîtur adhuc, nec bene scitur, sicut opiniones contrariae apud omnes ostendunt, prsecipue quum libri meliores desint vulgo latinorum adhuc. Quapropter naturalis philosophia Âristotelis quae vix a triginta annis lecta est, et a pau* cis viris, et a quibus scripta non sunt facta, adhuc sciri non poterit apud vulgum. Qui autem audiverunt plures diligenter libros Âristotelis et diu et multoties in publico et in solemni studio legerunt, et labores suos postea diligenti et longa consideratione examinaverunt, non possunt propter malam translationem, et alias causas dictas scire veritatem philosophie Âristotelis, per vias ejus et suorum expositorum. Sed aliqui viri doctorum, et qui audiverunt bas scientias et legerunt, et examinaverunt, videntes quod per textum Âristotelis et commentatorem suum non potuerunt scire naturalem philosophiam, convertunt se ad alias scientias naturales septem, et ad mathematicas, et ad alios auctores naturalis philosophiae, ut ad libros Plinii et Senecœ, et multorum aliorum et sic pervenerunt ad nolitiam naturalium, de quibus Âristoteles in libris vulgatis, et ejus expositor non possunt satisfacere studio naturali. Cum igitur ad res naturales sciendas oportet nos scire octo scientias dictas, seu saltem meduUarem earum substantiam, decrevi in hoc opère coUigere de omnibus scientiis naturalibus, quantum necessarium erit ad noticiam rerum naturalium, similiterque de auctoritatibus aliis naturalis. philosophiae. . . incedo per bas vias magniticas. . . quibus.factis si opus est dare scientias naturales singulas in forma propria, vel ego procedam ad hoc, vel alii per labores meos'poterunt excitari... Cupio tamen tractatum compendiosum de perspectiva componere, quia haec est pulchrior aliis, et sine hac nihîl potest magnifiée pertrac-

tari. Quum autem nata est nobis via a communibus ad propria, et a radicibus ad ramos, a fundamentis ad cumulum, et a fontibus ad rivulos, ideo ordinem hune volo observare, incipiens primo a duabus radicibas totias naturalis philosopbiœ, quae sont causa eflSciens et materia quas in principio leviter notifico, ut tandem latius prose* quar, quum oportebit. »

Outre ces trois chapitres, la première partie du livre contient en trois distinctions, un traité abrégé sur la matière et Tagent, ou, en d'autres termes, de multiplicatione specierum; c'est un résumé de celui que Jebb a inséré dans VOpus ma jus, page 358. Nous nous dispensons pour cette raison d'en faire l'analyse. La seconde partie, où Bacon parle de questions purement philosophiques nous arrêtera plus longtemps. Elle a cinq distinctions. La première traite de la matière et de la forme en quatre chapitres :

Dans le premier, dont voici le titre : Quomodo tnateria diciiur substantia, sicut forma et compositum et qualiter equivoce, l'auteur prouve que si l'on donne le nom de substance à la matière et à la forme, c'est par équivocation ; mais qu'il n'y a de vraie substance que le composé. Voici sa conclusion : «Propter hoc non est triplex praedicamentum, nec triplex genus generalissimum in praedicamento substantise, quia unum eorum est principale prsedicabile; cum quo duo non ponunt in numéro; propter quod unum est genus generalissimum substantise, scilicet compositum, per quod attenditur unitas prsedicamenti... Insuper compositum habet rationem per se existendi in ordine entium; non sic materia et forma. » Le chapitre II établit que la substance composée de matière et de forme, étant prise pour un genre, autant il y a d'espèces de substances autant il y en a de matières et de formes : « Sic dividitur substantia composita : alia est spiritualis, alia corporalis; et corporalis alia est cœlestis, alia non cœlestis; et non cœlestis alia eleipentum, alia mixtum. Sic forma alia est spiritualis, alia corporalis, et corporalis alia cœlestis, alia non cœlestis, etc. Similiter erit aparté materiae unum caput générale omnibus materiis compositorum. • Et sicut una est forma communissima ad omnes formas substantiarum compositarum, sic erit una materia communissima ad omnes mate-

rias substantiarum compositarum, et specialis maieria, sive specifica, formaB speciei. » Le chapitre III insiste sur cette proposition que la matière est un genre, qu'elle n'a qu'une unité générique et non pas numérique. C'est la réfutation des différents systèmes qui finissaient par confondre Dieu avec la matière : t Hœc communitas certius aperiri potest per reprobationem unitatis numeralis quae ascribitur materiae, et quod ad ejus essentiam non fit additio difierentiae alicujus et coroplementi, sed quod solum additio fiât in gradibus formae, ut a generalissima eatur ad specialissimam formam, per omnes difierentias médias inter specialissimam et generalissi» mam, et non sic a parte materiae. Omnes enim qui negaot materiam esse communem hoc dicunt, quia ponunt eam esse unam numéro in omnibus compositis, et quia ejus unitas numeralis statcum omni diversiiate formarum el compositorum, et quia ejus essentise primée, ut est in composite primo, nihil additur. » Bacon soutient au contraire qu'elle n'a pas cette unité numérique, c quod non est una numéro, i et il prouve qu'en Tadmettant il faut arriver à cette proposition que la matière est Dieu. On a vu plus haut cette discussion. En voici la conclusion contre ceux qui distinguent entre la puissance infinie et la substance finie de la matière : « Si potentia materiae est infinita et substantia sua finita, esset sua potentia melior sua substantia et major, et potentior, quia nobilius est esse in pluribus et non limitari nec coarctari in similitudinem potentise divinae. Quum igitur ex eorum positione sequitur, quod potentia materiae est vere infinita intentione, ut probatum est, et nunc sequitur, si potentia materiae est infinita, et substantia ejus erit infinita; ergo materia aequabitur Deo, quod est insanum. » Le chapitre IV donne une autre forme plus originale à la réfutation de la doctrine de l'unité de la matière, en prouvant qu'elle reçoit autant que la forme, en elle-même, des différences spécifiques^ « differentias substantiales specificas per quas dividitur et specificatur, sicut forma et compositum. «Il y a de nombreuses preuves logiques, et une longue suite ai item; en voici quelques exemples : « Item potentia formae generis generalissimi est aequalispotentiae materiae ejusdeni, vel nobilior; ergo potest complere eam totaliter, ita quod poteptia

mat erise illias generis non excedit potentiam îormse ejnsdem; quare potentia illa materise illius completur per potentiam formse illius. Cum ergo addnntor ad forraam generis generalissimi multse; differentiae formates, usquequo veniatur ad formam specifîcam, ad nullam eanim erit materia prima in potentia; nam jam est perfecta, perfectione formse. Ergo illae formse non perficient aliquam materiam, et ita in vanum creabuntur et generabuntur, et erunt differentiac formates sine materia apta ad eas.... Item sicut forma nova differentiae additur ad formam generis, sic novum compositum specierum specialissimaruQfi per difierentias compositas additur ad genus generalissimum, usque ad ultimum compositum; hoc est, gradus compositi perfectiores et perfectiores semper adduntur. Sed si ultra materiam generalissimi non adderetur aliquis gradus materîœ, sed solum formse, non essent substantise compositae aliqua materia (*) compositœ; necesse est igitur quod differentia et gradus materiae addantur ad materiam generalissimam , sicut à parte formse; et ita erit materia communis divisa et specitica per diiferentias sicut à parte formse... Item Aristoteles in septimo M^^op^y^ sicœ dicit quod principia universalium sunt universalia, sicut singulorum singularia; ergo quum ibidem est sermo suus de materia et forma, oportet quod singularis compositi sint materia et forma singulares, et speciei specificse, et generis générales.... Materia habebit suas species et gênera, sicut forma et compositum. » Bacon termine en énumérant les sens divers de ces mots matière et forme, et explique qu'on ne peut compter Averroès ni Aristote parmi les partisans (^ Tunité de la matière : c Auctoritas Aristotelis et Aver^ rois, qui dicunt materiam esse unam numéro respectu contrariorum, habet veritatem in altéra ratione de qua loquor, quia hsec est sensibilis, et naturalis considérât materiam sensibilem. »

La deuxième distinction est intitulée : De qnibusdam aliis quœ pertinent ad materiam, privaiionem, et formam, habens quatuor capitula. Ces chapitres contiennent les principes de la physique générale; le premier recherche : « Quomodo et ubi in generatione

(*) Maquserit de Londres. Celui d^ Paris l'écrit differmiia.

snbstantîae inveniator primo materia naturalis. » Le principe des corps n^est pas la matière indéterminée, qui est commune aux esprits et aax corps; ce n^est pas la substance spirituelle : < Quom nia ad angelos et ad animas rationales creatur totaliter. > Ce n'est pas même la substance corporelle en général, puisqu'elle comprend le ciel, qui est incorruptible et sans génération. C'est la substance des éléments et des mixtes qui, créée, sert ensuite de sujet à tonte génération; cette matière est celle de l'individu, et non pas la substance universelle dont la génération est purement accidentelle; et elle est composée de forme et de matière, bien qu'on ne lui donne que ce dernier nom. Le chapitre II établit que la forme naturelle, qui doit être Tautre principe physique, ne peut se trouver dans un même genre avec le premier : < iflstimatum est a multis et ego diu credidi hoc quod in eodem génère inveniantur haec tria, ut scilicet materia ejus sit pro materia naturali generationis, et potentia istius materise cum appetitu ad formam quam habet, sit pro privatione; et forma ejus pro tertio principio... Sed hoc esse non potest. » En efièt, toute génération serait impossible, si la forme de la substance corporelle et le principe formel, qui doit spécifier cette substance, étaient un même. Le chapitre III cherche donc cette forme hors de ce genre, et la trouve dans les mixtes et les éléments, qui seuls sont la matière actualisée. Quant à la doctrine qui reporte en Dieu le principe formel, voici ce qu'il en pense : c Quum tamen Aristoteles dicit septimo Metaphjsicse, quod de principio secundum speciem metaphysici est consideratio et non physici et quod principium oportet semper manere, ideo j)rincipium formale aliter quaeri potest, de quo dicit Aristoteles, primo JUeta^ physicœ quod est seternum, sicutprimum efficiens et finis ultimus. Sed ista forma non est corporalis, quum metaphysicus non descendit infra corpus, sed solum stat in substantia spirituali in génère substantiae. Hœc autem forma aliquis angélus esse non potest, nam ad iraitationem naturae angelicœ non sunt res in hoc mundo. Nec, ut posuit Plato, ideae stantes extra mentem divinam... Impossibile euim est quod hujus modi ideae sint extra mentem divinam, ut multipliciter patet ex Àristotele, prsecipue versus finem septimi; et

ANALYSÉS ET ËXfhAITS 381-

si essent non possent ésse formalia principia reriiro, ùtabundanter probatur per Aristotelem, et nec possit pQni aliqua prima inter cœteras, quum omnia essent tanquam individua ejusdem speciei, sicut ex libro de Causis, et septimo Metaphysicœ patet evidenter. Quapropter non potest haec forma esse, nisi causa prima, quae est principium formate et principium efficiens, et ultimus finis rerum omnium tam uaturalium quam non naturalium; nec tamen est sub bac forma materise naturalis perfectiva, nec pars rerum naturalium,. nec eas aliquo modo informans. Sed est forma exemplaris, dirigens naturam in sua operatione, quia essentia divina idealis omnis naturae, non solum est exemplar omnium, sed artifex... Et tiamen propter verbum istud multi viri famosi et magni dixerunt quod forma prima naturalis quae est tertium principiorum, est causa prima, quia metaphysica vocatur scientia divina, et de Deo dicitup esse Sed hoc est error maximus, quia illud principium ad quod materia est in potentia, et in quod privatio machinatur maleiicium, ut corrumpat illud principium formale, et quod est altéra pars compositi, non potest esse causa prima, quum haec tria répugnant dignitati causae primae... Non igitur est causa prima principium formale de quo Aristoteles loquitur in primo Physicorum, ad quod materia est in potentia et privatio. Est tamen causa prima principium formale, exemplar, et idéale, sumendo veraciter et proprie ideam; nam ejus essentia est exemplar, et idea omnium, secundum sanctos et philosophes recte sentientes. Et, hoc modo sumendo principium formale, idem est cum primo efSciente, et cum ultime fine, ut dictum est. Et sic est forma aeterna et ingenita, sicut pri* mum efficiens et ultimus finis, ut vult secundo Metaphysicœ,., Quum autem dicit principia oportere semper manere, hoc dicit ut doceat principium materiale non esse genitum, sicut nec primum efficiens, et ultimus finis, et prima forma scilicet exemplaris, et idealis quae est essentia divina. Sed hoc non oportet esse verum de forma quae est altéra pars compositi^et ad quam materia et privatio sunt in potentia. »

Le chapitre quatrième traite de la privation, le troisième des principes, et la ramène à n'être qu'un point de vue sous lequel on peut'

Page 1