I- — Historia francica
[« Hoc tempore tam in divina quam in humana philosophia floruerunt LanfrancusCantuanorum episcopus, Guido Longobardus, Maingaudiis Teutonicus Bruno Remensis qui postea vitani duxit heremeticam.] in dialectica Iquoquel hi potentes exstiterunt sophistœ : Johannes quieandem artem sophisticam vocalem esse disseruit, Rotbertus Parisiacensis, Roscelinus Compendiensis, \rnulfus • Laudunensis. JIi Joannis fuerunt sectatores ; qui etiam quamplures habuerunt auditores. »
Duchesne, Historiœ fmncorum scriptores coelani, IV, p. 88 : Dom Bouquet Recueil des historiem dea Gaules et de la France, t. XI, n. 160 • t XII n 1 • nn„' velle édition, 1877, Paris, Palmé, XII. p. 88. ' P °" ' '" ^^^i- P- ^ - "ou-
Nominalium princeps et antesignanus Joannes quidem cognomento Sophista de quo sic auctor historiœ a Roberto rege ad mortem Philippi primi : « In dia-
leclica hi potentesexstiteruut sophistœ, Joannes qui eamdem artem sophisticam vocaleni esse disseruit. Roherlus Parisiacensis, Rocelinus Coinpendiensis, Arnulphus Laudunensis, h\ .luannis fuerunt sectatores, qui etiara quauiplures habuerunt auditores.
Bu1(!bu8, Hist. Univ. Paris, I, p. 443.
Epistola Johannis ad Anselmum (1).
Suo doinino et patri Anselmo frater .lohannes suus servus, quod domino servus, quod patri tiiius. Scimus certe, venerande pater, et vere sciraus perspicacitatem vestram etiani in illis scripturarum nodis solvendo proficere in quibus plerique alii deficiunt. Quod igitur fides et simplex prudentia et prudens simplicitas vestra de tribus deitatis personis sentiat ad communem utilitatem catholicorum diligentiani vestram aiihi et quibusdam aliis scribere non pigeât. Hanc enini inde quœstioneni Roscelinus de Compendio movet. Si très personse sunt una tanluai res, et non sunt très res per se, sicut très angeli, aut très animœ, ita tamcQ ut voluntate et potentia omnino sint idem, ergo pater et spiritus sanctus cuni lilio incarn.itus est. Dicit enim huic sententiœ domnum Lanfran- ■ cum Arcbiepiscopum concessisse, et vos concedere se disputante. Sed de tribus angelis et de tribus animabus trinitatis et identitatis similitudini isti illa sancti Augustini trinitatis et unitatis simiiitudo de soie, qui una et eadeni res est, et calorem et splendorem inseparabiliter in se habet omnino resistit. A Deo, de quo agitur, trino et uno integritas vestra incolumis conservetur in prœsenti et in futuro. Amen.
Ex codice 4195 bibliothecse Colbertinae. Baluze, Miscellanea, IV, p. 478 (1;.
III. — Epistola Anselmi Ad Johannem, De falsa et impia asserlione cujusdam qui très personas in Deo dicebat esse très res.
Domino et fratri dilecto Johanni, frater Anseimus, semper ad raeliora proficere.
Ad litteras, quas mihi dilectio vestra misit, de illo qui dicit in Deo très personas esse très res, aut Patrem et Spiritum sanctum cuuiFilio esse incarnatum ; ideo tanidiu moratus sum respondere, quia volebani plenius de bac re loqui. Sed quia, multis me occupationibus impedientibus, postquam epistolam vestram suscepi, non mihi licuit, intérim inde breviter respondeo : in futuro vero, si Deus dare opportunitatem dignabitur, voluntatem babeo copiosiusinde tractare. Quod ergo dicit très personas très res, aut vult intelligi secundum très relationes, id est secundum quod Deus dicitur Pater et Filius, et a Pâtre et a Filio procedens Spiritus; aut secundum id quod Deus dicitur. Sed si ipsas très relationes dicit très res esse, superflue hoc dicit. Nuilus enim negat hoc modo très
(1) La lettre n'est pas reproduite dansMigne.
PiCAVET «
114 IIOSGEIJN l'IlILOSOlMIK HT TlIKOLOGIEN
pe'rsonas osse très res. Sic taraon. ut dilii-^enter inlclligatur, qnomodo ips.-n reJationes (licaiitur res, et cujusmorli res: et si aliijuifl faciiint eœ<lem relationes circa suhslantiain, queniadmodum nnilta aer-identia, an non. Onamyis videatur non intelligere lioc modo très res, qnas dicit : ex eo quia subjungit trium personaruni unam esse voluntatem, aut potestatem. Nam très ipsac personae non habent voluntatem, aut potestatem secundum relationes, sed secundum hoc quod unaqua-quo persona Deus est. Ouod si dicit très personas esse très res, secundum (|U()d unaquœque persona est Deus; nul très deox rult constituere : aut non intclligil quod dicit. Ad ostcndendum quid sentiam de sententia prœfata, ista intérim dilectioni vestrac sufficiant...
Migne. Patr. lat. vol. 158. lib. II. Kp, 3o, col. 11S7 1188.
IV. — Epistola Anselmi Ad Falconem, de Roscelino. qui LanfvmKum et Ansebnum sccmn seul ire dicebat in Deo esse très res, et vere dici passe très deos.
Domino et amico charissimo, reverendo episcopo Belvacensi Falconi frater Anselmus dictus abbas Becci, salutem.
Audio (quod tamen absque dubietate credere non possum) quia Roscelinus clericus dicit in Deo très per.sonas esse très res ab invicem separatas, sicut sunt très angeli. ita tamen ut una sit voluntas et potestas : aut Patrem et Spiritum sanctum esse incarnatum et très deos vere posse dici si usus admitteret. In qua sententia asserit venerabilis memori.c archiepiscopum Lanfrancum fuisse et me esse. Ounpropter dictum est concilium a venerabili Hemensi archiepiscopo Uainaldo colligendum esse in proximo. Quoniam ergo puto Reveréntiam vestram ibi praesentem fiituram : volo ut instructa sit quid pro me respondere debeat, si ratio exegerit ; archiepiscopum quidem Lanfrancum vita ejus, multis religiosis et sapienlibus viris nota, quia de eo nun([uam aliquid taie sonuit, ab hoc crimine satis excusât et absentia et mors ejusomnem de eo novam accusationem récusât. De me autem banc veram omnes homines habere volo sentenliam. Sic teneo ea quœ confitemur in Symbolo, cum dicimus : Credo in Deum Vairem omnipotentem, creatorem cœli et terrœ. Et Credo in iinum Deum Patrem omnipotentem factorem cœli et terrœ. Et : Quicimque vidt sahus esse, anfe omnia opus est ut teneat cnthoiicam fidem et ea quae sequuntur. Haec tria Christian;e confessionis principia, quœ hic ])roposui, sic inquam. hœc et corde credo et ore confiteor ul certus sim quia quicumque horum aliquid negare voluerit, et nominatim quicunque blasphemiam, quam supra posui me audisse a Hoscelino dici, pro veritate asseruerit, sive homo, sive angélus, anathema est ; et confirmando dicam, quamdiu in hac perstiterit pertinacia, anathema sit. Omninoenim Christianus non est. Quod si baptizatus et inter Christianos est nutritus, nuUo modo audiendus est ; nec ulla ratio aut sui erroris est ab illo exigenda, aut nostne veritalis illi est exhibenda ; si mox, ut ejus perfidia absque dubietate innotuerit, aut anathematizet venenum quod proferendo evomuit, aut anathematizeturab omnibus Catholicis, nisi resipuerit. Insipientissimum enim etinfruuitum est, propter unumquemque non inlelligentem quod supra firmam petram solidissime fundatum est, in nutantiuiii quji'.slioniim revocare dubietatem. T'aides enim nostra contra impios ratione defendenda est; non contra eos qui seChristiani nominis honore gaudere faten-
tur. Alt his enim juste cxigendum est ut cautioncm in baptismate factam inconcusse teneant; illis vero rationabiliter ostendendum est quam irrationabiliter nos contemnant Nam Christianus per fidem débet ad intellectuni proficere, non per intellcctum ad Iklem accedere; aut si intelligere non valet, a fide recedere. Sed cum ad intellecluni valet perlingere, delectatur: cum vero nequit, quod capere non potest, veneratur. lias autem nostras litteras ad preedictuna conciliuni a vestra sanctitate portari ; aut si forte non iveritis, per aliqueiu de vestris litterarum mitti deposco. Quœ, si ratio nominis mei exegerit, in totius conventus audientia legantur; sin autem, non erit opus ut legantur. Valete. Migne, Patr. lat. vol. 138 col. 1192, 1193, 1194, lib. II. Ep. XLI.
— Epistola Theobaldi Stampensis ad Roscelinum Compendiensem clericum
Roscelino Compendiensi Magislro Tkeobaldus Stampensis Magister Oxonefordiœ : Non plus sapere quam oportet, sed sapere ad sobrielatem. Ouoniam Sacerdotum fîlios, et alios ex lapsu carnis generatos, non satis provida ratione calumniaris, et calumniando illos exleges esse nimis impudenter adstruere conaris, quee super iis a palribus sanctis rationabiliter audivimus, non quasi preesumendo, sed diligentiee subserviendo, ad memoriam revocare curavimus. In Decretis namque Calixti Papœ legendo invenimus, et inveniendo legimus : Siquispraedicat Sacerdoteni post lapsum carnis per pœnitentiam ad Sacerdotalem dignitatem redire non posse, fallitur, nec catholice sentit. Si vero Sacerdotibus post lapsum carnis licet ad sacros ordines reverti, multo magis innocentes illos qui ex lapsu carnis orti sunt, sacris licet ordinibus insigniri. Errât enim, errât, et os impudens in blaspheraiam acuit et armavit, qui eos appellat et judicat exleges^ quos a servitiite legis in libertatem glorice iiliorum Dei gloria liberavit; quia non est infeliciter natus, qui ad vitam eeternam féliciter est renatus. Inde Paulus ait de renatis : Unum corpus sumus in Ckristo. Et alibi : Heredes qiiidem Dei, coheredes autem Chrisii. Inde etiam Petrus : In veritatecomperiquod non est personarum acceptor Deus : sed in omni gente qui timet Deum, et facit jiistitiam ejus, acceptus est Mi. Et alibi de renatis : Genns electum. regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis. Inde Hieronymus : « Quum baptizatus quilibet de fonte ascenderit, sacro chrismate « ungitur in vertice, ut cognoscat se promotum esse in regium genus et sacerdo- « taie, id est. a Christi consortio Christianus vocetur, et seterni regni cohaeres « fieri comprobetur. Tegitur etiam post sacram unctionem caputejus sacro vela- « mine ut intelligat se exornari regni diademate, et sacerdotali, sicut jam dic- « tum est, dignitate. » Et alibi : Qmcumque baptizati estis Christum induistis. Sic ergu cujuscumque generis sit ille novus horno, in utero generatur Ecclesiae, generatus unitati corporis Christi indubitanter aggregatur. Johannes quoquein Apocalypsi : Qui lavit nos in sanguine suo, et fecit nos Deo regnum et sacerdotes. Qua igitur fronte quidam homunciones non palam, sed e latibulis loquentes, et totam Campaniam libidinosa peregrinatione polluentes, indignos sacerdotio judicant, quos Petrus et Johannes regali sacerdotio dignes esse contirmant ? Cliristus quoque in Evangelio docens orare Discipulos, primum inquit, Pater noster : unde constat omnes renatos esse fratres. Et alibi : Noiite vobis vocare patrem super ter-
lU] l'.OSCKI.IN l'IlILUSUlMIE ET TIIEdEOClEN
rain, iiiiu.s l'st einin ptilrr ci'sler qui in ccelis est. Si ergo ex eodeiii p.iti'e, <'t ex eodcm sanct.L' ni.ilris Ecclosi.i' ulero siiinus oiiinos, niliil est quo alter alteri calumniam iniponat. niliil quo aller adversus alteruni siiperbire debeat. J'U alibi Dominusinquit : Viro equidi-m, non tnuneat hoc procerhimn amplins in Israël , quia filins nonportabit iniqibitalem patris. Ut enim anima patris, ita et anima filii men est. Ideoque Deus nasci voluit de progenie peccalricis, ut discerent honiines peccata parentum non obessesibi. Unde in genealogia Cliristi nullasanctarum nominatur, sed Tbamar, et alipe très quas divina pagina reprehendit, apponuntur; ut fjui pro peccatoribus veniebat. de peccatricibus nasci dignaretur. Inde Agnus in Fascha immolandus jussus est assumi ex caprcis et ovibus ; quia ex justis et peccatoribus verus Agnus erat gencrandus. Plus itaque prodestbene vixisse, quam de justis parentibus originem duxisse. Deus enim vilam hominis, non nativitatem attendit.
Quod aulein ipsi objiciunt, quia exieges légitimée Ecclesiœ prseferendi non sunt, bona est quidem sententia et certa, sed indecenter assignata. Assignant etenim illam renatis illis quos mater Ecclesia in Curia Christi recepit receptos lacté proprio nutrivit, nutritos pane suc solidavit ; qui plane adversantur Hieronymo dicenti : « Absit, Domine, ut in tabernaculo tuo sint divites prœ pauperi- « bus, et nobiles pra.> ignobilibus. » Inde Basilius contra Judœum quemdam de lege sibi data gloriantem • « Vera caritas in Christi corpore non prccferl indigea nam alienigenœ, non nobilem ignobili, non pauperem diviti, sed potius « omnes per adoptionem spiritus facit lilios, per eumdem spiritum clamantes : « Pater noster, dimitte nobis débita nostra. » Sic quoque in Christi corpore ille solus habetus sublimior, qui fuerit in Dei amore potentior. Unde quidam sapiens contra quemdam de nobilitate sua prœsumentem loquitur, dicens : Si longe répétas longeque revolvas, nomen ab infami ducis asylo.
Rursus quid illi opponunt ? Quod quando homo baptizatur, non conditio mulatur, sed peccata abluuntur. Verum est; sed nullus ambigit hoc esse dictum de mundanis conditionibus ; quod si quis servus baptizatur, servitus illa non mutatur. Unde Apostolus : Si servus es, magis utere : quia servitus illa non est contraria coronee. Unde alibi : Servus sis, generosiis eris, si mens bona fiât.
Sis liber, tnrpis mens tua, servus eris.
Amplius : Quod prohibetur ne filii Sacerdotum ad Ordines promoveantur, sic est intelligendum secundum Augustinum, eos, qui hanc prohibitionem audiunt, àb hujuscemodi concupiscentiis abstinere debere. Si enim filius Sacerdotis honeste vivit, ordinandus est. Si vero militis filius inhoneste vivit, repudiandus est : quia magis placet Deo vitse perfectio, et contra peccatum afTectio quam superba de legitimis parentibus gloriatio. Filii namque Sacerdotum non ideo quod sint exieges refutantur, sicut imperiti hominesarbitrantur, sed ut sacerdotes a concupiscentiis carnis refraenentur. Quia nimirum quemlibet sacro fonte renatum, vel plenarie divina mundat gratia, vel sacri mundatio lavacri non est sufficiens nec plenaria, quod contradicit fidei Catholicœ. Non enim sunt exieges judicandi, quorum Deus ipse est pater, et quos peperit Christi gratia, omnium regeneratorum piissima mater ; nec debemus illis delictum patris, sive thorum matris improperare, sed potius(morum) perfectionemdiligenterattendere : quoniam patris sive matris perpetratum crimen non potest filiis paradisi claudere limen. Unde quidam sapiens : Quid meruere pati quocumque thoro generati ? Quod autem filii Sacerdotum ab ordinibus reprobentur, ex rigorejustitiaî factum est : sed nuUo modo justum est. testante Augustino, quia non juste pœnam portant, qui culpam non commiserunt : Sic itaque illi prolatores novilatis nova prœ-
cepta fiantes, et quodammodo virtutem baptismatis évacuantes, qui rationibus supradictis oblatrant, dum de hujuscemodi scrupulose etcontentiose disputant, quasi clause ostio ad parietem puisant. Ut autem major honor et gloria filiis sacerdotuni accédât, Johannes Baptista quo nullus major inter natos mulierum surrexit, filins fuit Zachariœ Sacerdotis ; Maria etiam mater Uominide Sacerdoti progenic descendit, cumdicatur cognata Elisabeth quae de Aaron originem duxit. Si autem vellem enumerare omnes de lapsu carnis procedentes, qui principatum in sancta Ecclesia tenuerunt, prius deficeret vita quam exemple. Inde etiam .lacob omnes quos de liberis et ancillis genuit, filios œquali honore heredes constituit, nec apud illum preefertur. qui secundum carnem nobilior videbatur. Quicumque lidem Doinini promeretur, nullis maculis carnalis nativitatis obfuscatur. Hoc autem Jacob idcirco fecisse legitur, ut ostenderet quod non est discretio, Judseus an Grœcus, Barbarus an Scytha, servus an liber sit : quia per omnia et in omnibus Ghristus est. Propterea enim salvator noster et Dominus humanam iiguram induit, et pro libero et servo servivit, ut omnibus in se credentibus pari honore et gloria cœlestia praemia largiretur. Salomon etiam qui féliciter, sapienter, subtiliter regnavit, docuit, prophetavit, etsi de lapsu carnis ortus sit, Deus ipsi tamen templum suum œdificare concessit, quod David patri suo légitime Jesse filio ne construeret, prohibuit; in quo nobis Deus patenter innuit, quod magis approbat vitse sanctitatem, morum honestatem, quam légitimas nativitatis generositatem. Non igitur sibi applaudat dives et nobilis, nec diffidat pauper et humilis, quia excelsns Dominus humilia respicit et alla a lorige cognoscit : humiles respicit, ut attollat, altos, idest superbos a longe cognoscit, ut dejiciat. Sicut enim Apostolus ait : Nemo coronabitur nisi qui légitime certaverit ; cum dicit nemo, nullus excluditur, in quo superba hujus inundi stultitia confutatur, quae eum exlegem appellat, et judicat in terris, quem Deus ad dexteram suam collocat et coronatin cœlis.
D'Achery, Spicilegium, III, p. 448.
\T. — Lettre d'Yves de Chartres à Roscelin, Ivo Dei gratia Carnotensium /lumilis episcoinis Roscelino, Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrielatem.
Si esses ovis centesima in deserto perdita, sed gregi jam reddita (Luc. XV ; Matth. XVIII), sicut exarserat in te zelus meus quandiu te intellexi aversum et adversum, sic requiesceret in te spiritus meus, si te cognoscerem ad doctrinam sanam conversum et reversum. Sed quia scio te post concilium Suessionense in auribus quorumdam quos mecum bene nosti, pristinam sententiam tuam clandestinis disputa tionibus studiosissime défendisse, et eamdem quam abjuraveras, et alias non minus insanas persuadere voluisse, non potest intrare in cor meum quod adhuc fidem tuam correxeris, quod mores in melius commutaveris. Si ergo ex hac occasione te afflixit, et rébus tuis te nudavit quorumdam violentorum rapax avaritia, non hoc ex se fecit injusta eorum violentia, sed justa et correctioni tuœ consulens Dei sapientia, faciens etiam per malos, quamvis nescientes, bona sua, cujus vestem scindere conabaris rationibus humanis armata, sed tamen infecunda facundia. Cum vero multis exemplis ethici tractatoris veram conslet esse sententiam :
us ROSCELIN PHILOSOPHE ET TIIÉOLOCIEN
Ouo semel est imbuta recens servabit odorem Testa (lin (llor. Lil). 1, epist. 3)
non tainen propter nie limereni vel borrereni pnesenliam tuaiii, de te sperans iiieliora et sahiti viciniora. Sed c|uidain cives nostri ad cognoscendam vitani alienani cufiosi, quanivis ad cunigendiun suani desidiosi, te (pnd(!ui odibilem, me vero propter te suspectum haberent ; et, audito nomine tuo et pristinaconversatione tua, more suo subito ad lapides convolarent.et lapiduni aggere obrutum perforarent. Intérim igitur consulo tibi ut assumpta patienlia beati Job, quanivis longe impar, cuni eo tanicn dicas : « Sustinebo iram Dei, quoniain inerui, donee justilicet causani meam (Job VI) » Testificor enini tibi, si convcrsus ingemueris, et in simplicitate fidei degere volens, a vanitale carnalis sensus tui detumueris, non deerunt tibi ubera divinœ consolationis, et mater Ecclesia quaî devium exasperavit paterna severitate, correctumassumet materna pietate. Restât igitur ut palinodiam scribas, et recantatis opprobriis vestem Domini tui, quani publiée scindebas, publiée resarcias, quatenus sicut multis exemplum erroris fuisti, sic de cœtero fias exemplum correctionis. Sic enini bono odore prœcedente, et pristinum fetoreni consumente, et a nobis et ab aiiis diligi et colligi, et beneficiis poteris ampliari .
Migne CLXIl, 17 et 18.
VII. — Epistola Anselmi ad Baldricum et alios monachos. De diulurniore sai mora in Anglia, De sua ad S. Nicolaum oraiione et de sua e/natola contra Roscelinum .
Desideratis desideratoribus suis, domno priori Baldrico et aliis, qui cum eo sunt, fratribus fratres Anselmus, suus illorum : semper bene esse intus est et extra .
... iMittite mihi orationem ad S. Nicolaum quam feci^ et epistolam quam contra dicta Roscelini facere inchoavi.
Migne, vol. 158, lib. II. Epist. LI, c. 1206.
