XVI. —Le Tractatus de unitate et trinitate d'Abélard

... Peropportunum nobis visum est ex scriptis prœcellentium sapientium ad nostrœ fidei tirmamentum auctoritales contulisse et insuper ipsas auctoritates rationibus fulcire in bis, in quibus non irralionabiliter videntur oppugnari, maxime ideo, ne verbositas inimicorum Christi nostne insultet simplicitatî. Ou! cum aliquos idiotas aut minus eruditos Chrislianos inductionum suarum laqueis prœpedierint summœ id sibi glori.e adscribunt. Multi enim jam clamant magni Anticlinsti prœconns, per quos hostis humani generis fidenî omnium bonorum

fundamentum labefactare conatur Supra universos autem inimicos Christi

tam hœreticos quam Judœos sive gentiles subtilius fidem sancta; trinitalis perquirunt et acutius arguendo contendunt professorcs dialecticœ seu importunilas sop/ustarum, quos verborum agmine atque sermonum inundatione beatos esse Plato iridendo judicat. Ibi argumentorum exercitio confisi, quid murmurent scimus, ubi facultas aperte garriendi non datur; hi, non utentes arte, sed abutentes. Neque enim scientiam dialecticœ aut cujuslibet liberalis artis, sed fallaciam

sophisticœ condemnamus Scientias itaqueapprobamus, sed fallaciis abuten-

tium resistimus. Non enim testo Tullio mediocriter errant, qui ex vitio hominis scientiam culpant. Est aulem familiarissimum semper scientiœ vitium et quasi naturaliter adhœrens ac propriuin superbiajuxta illud apostoli : « Scientia inflat,

caritas tcdifioat. » Hœc quiclem, oninis peccati initiuin, angelum prinium statim a condiloris sui visione, hoc est a vera beatitudine expulit : quai sicut illum apostatare fecit, ila et multos ei adhuc per hœresim acquirit. Non enim iqnorantia hipretictnn facU, ml siiperbia, cum quia videlicct ex mvitale nliqm nomen sibi coniprtrare dtshlenm.'^ itliquid imisitaliim iiroferre f/loriatur (I) quod adversus omnes defendere nililur. ut superior omnibus videatur, aut ne confutata sententin sua inferior ceteris habeatur. Ad qttod j'acillime pwfessores dialedicœ, pertrahi soient, qui quanto semagis rationibus armâtes autumant, tanto securioreslibeiiusquidlibet aut defendere aut impugnare prœsumunt, quorum tanta est arrogantia, ut nihil esse opinentur, quod eorum ratiunculis comprehendi atque edisseri non queat. Ouibus. quod mirum est, ex scientia ignorantia generatur, ut contrarium vitium virtus pariât. Scientiam quippe superbia, superbiam cœcitas cornitatur... Talium vero justam excœcationem et sensus et vitœ reprobœ ignominiam. Apostolus conspiciens ait « Qui cum cognovissent deum, non sicut deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis ; etobscuratum est insipiens cor eorum » il\om. I. 21) (2;. Haec illi effrénés et indomiti cerfalorea attendant, qui singulari superbiœ cornu erecti, in ipsum etiam conditorem irnienles, posuerunt in cœlumossuum, a fallaciis quorum simplicitatem fidelium protegi precatur qui ait, « Salva me ex ore leonis et a cornibus unicornium humilitatem meam ».... Ouid est enim quod cum alicujus do3toris verba sequaliter ad aures diversorum perferunlur, nec tamen œqualiterab eisintelliguntur, nisiquod quibusdam pr;eslo est interior magister, quibusdam minime, qui quos vult etiam sine verbo docet ?... Quod nec ipsos latuit philosophos, qui notitiam dei non ratiocinando. sed bene vivendo acquirendam censebant et ad eam moribus potius quam verbis nitendum esse suadebant. Unde Socrates,... nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos se in divina conari et ideo purgandse bonis moribus yitae censebat insistendum. Audiant saltem philosophorum concilium hi qui se philosophos profitentur. Audiant magistros suos, qui contemnunt sanctos, ut si videlicet deum cupiiint intelligere, velint ad inteUigendum se bene vivendo prœparare cl ciam Immilitatis arripere (3), qua sola ad celsitudinem illam intelligentiœ acceditur, non quidem pervenitur, quamdiu (sciUcet) in bac mortali carne vivitur.... Nisi enim se ipsum deus manifestet, nec tune natura nostra eum videre sufficiet, nedum nunc mortales omni spurcitia peccatorum pteni (4) ratiunculis suis comprehendere incompreliensibilem nitantur, qui nec se ipsos nec qriantulœcumque naturam creaturœ discutere ralione sufficiunt (5). Ouœ etiam major indignatio fideUbus habenda esset, quam eum sa habere deum profiter!, quem ratiuncuia humana possit comprehendere aut mortalium lingua disserere ? Hoc

(1) Stôlze considère comme une réponse de Roscelin le texte de celui-ci qui va de « Si enim aliquando vel in verbo lapsus fui vel a verilaledeviavi. . . jusque « Qui ergo numquam meum vel alienum errorem defendi, procul dubio constat quia nunquam haereticus fui. » Il faut surtout le rapprocher d'Anselme, ch. II. App. X, pour ce qui concerne cet appel à l'orgueil.

(2) Ce texte est cité par Anselme, ch . Il .

(3) Il faut rapprocher ce passage de ce que dit S. Anselme dansle Liber deFide Trinitatis, chap. II, App. X. « Nemo ergo se temere immergat... morum et sapientia? gravitate ».

(4) Roscelin, dans sa lettre, écrit» Dixisli enim me omni vit»' spurcitia notabilem. » La lettre à l'évèque de Paris porte « quem singularis infamia intidelilatis notabilem fecit.

(5) Voir la fin de l'App. X chez S. Anselme w.

126 ROSCELIN 1MÏIIA)S()|'IIR ET TIlEOLOf'.IEN

auteiii nec ipsos latiiit philosoplio.s... (iujus qiiideni ignoli dei aram magnusille |)liilosophus Uionysius Arcopagita aposlolo l'aulo legilur oslendisse. Quid ad hoc respousiiri sunt profeasores dialecticœ. si illud ratione conanlur discutere, quod prœcipui doctores eorum perinbent cxpiicari nonposse ? Credi tainen salubriter débet quod explicari non valet... Atquoniam neque sanctorum neque philosophoruni auctorilate inipoilunilas arguinentoriun refelli potest, nisi hiimanis eis rationibus obsistatur qui liumanis rationibus invebuntur, decrevinius et stiiltis secundum suam stultitiam respondere et eorum inipugnationes ex ipsis artibus, quibus nos inipuguant, concassare. Nain et divino fretus auxilioparvulus David inunensuni et tumiduni (îoliani proprio ipsius gladiojugulavit. Et nos eodeni dialecticœ gladio, quo illi animali siniplicitateni nostrani impugnare nituntur, in ipsos converso robur eorum aciesque argumentorum suorum in domino dissipemus, ut jam minus simplicitatem (idelium aggi'edi pra^sumant. cum de his confutati fuerint, de quil)us prœcipue impossibile eis videretur responderi, dediversitate scilicet personarum in una et individua penitus ac simplici divina substiantia et de generatione verbi seu processione spiritus. De quo quidem nos docere veritatem non promitlimus, cpiam neque nos [necj aliquem [mortalium] scire constat sed saitem aliquid verisimile at([ue humanajrationi vicinum nec sacrte scripturai contrarium proponere libet ndveyms ms, qui liumavis rationibus fidem se impugnare gloriantur, nec nisi humanas curant rntiones muttosque facile assentatores inveninnt, cum fere omnes animales sint hominesacpaucissimi isint| spirituales (1) Siiffjcit autem nobis quocumqueinodo summorum inimicorum. sacrœ fidei] robur dissipare, praîsertim cum alio modo non possimus, visiper humanas rationes satisfecerimus... Tenet itaque christianœ lidei religio unum tantummodo deum [esse] ac nullo modo plures [essej deos... Ouarum personarum licet unaquflcque sit deus sive dominus, non tamen plures dii sunt aut domini cum una sit penitus individua ac singularis trium personarum essentia sive substantia ... Nulii etiam Hdelium dubium esse arbilror divinam substantiam sicut partium conslitutione, ita etiam ab onmi proprietatis informatione [esse] alienam. ut videlicet in ea nihil esse possit, quod non sit ipsa... Non propter hoc naturain istam boni simplicem dicinms, quia est pater in ea solus ant filius solus aut spiritus, aut sola est ista nominis trinitas sine subsistentiai personarum, sicut Sabelliani putaverunt (2)... His itaque rationibus patet divinam substantiam omnino individuain, omnino uniformem persevarere, atqne ideo eam perfectum bonum recte dici (3) et nuUa re alla indigens, sed a se ipso habens.... Ouod autem illi quoque doctores nostri qui maxime intendunt logicœ, illam suminam majestatem quam ignotum deum esse profitentur, omnino ausi non sunt attingere aut in numéro rerum comprehendere ex ipsorum scriptis liquidum est. . . Responde tu mihi asiate dialectice

(1) Voir S. Ame\me, Liber de Fide Trinilafis, cti. II. App X, ce ((uiesidit des dialecticiens à écarter des questions spirituelles et de la distinction entre 1 homme de chair et l'homme spirituel. Voir aussi la tin du texte emprunté ii Uurinjann.

(i) Voir S. Anse! me. ch. III, Sed hyec raliocinalio si vera et râla est, vera est hajresis Sabelli.

(;>) Toute celte phrase doit être rapprochée du Liber de Fide Trinitatis, ch. III et ch. IV. Il en est de même de ce que dit plus bas Abélard du Bien souverain et ineffable et de la manière dont en parlent les Saints-Pères. De même encore» nisi per humanas rationes satisfecerimus » à la ligne suivante d'Anselme, ch. III « Ratione igitur qua se defendere nilitur ejus error demonstrandus est.

5m versipnllis sophisla, qui auctoritate Peripnteticorum me arf/uere niteris de differentia perf^onnnnn qiiœ in deosiinl, quomodo ipi<os docto7'es inox absolvis secnndiim traditiones quorum, ut jamostendimus, nec deum nubalantiam esse nec aliquid aiiud coc/eris confi ter i ? Quod si vis consceiulero ad illud. quod ipsi ausi sunt non aUingere, atque de'iue/l'abili ac summobouo ratiocinari ac loqui présumas, disce locutionum modos ab ipsa sapientia dei incarnata traditos atque a sanctis patribus. quos spiritus sancti organum fuisse, vita ipsorum et miracula attestantur. Recogita tecum ac diligenler considéra, quoniain unaqugeque scientia atque cujusiibet artis tractatus propriis utitur verbis. et unaquœque doctrina propriis locutionibus gaudet et sfepe ejusdeni artis Iractatores verba variare delectat... Et quoniam minus pienarias similitudines invenimus ad illud quod singulare est inducendas, minus de eo satisfacere possumus per similitudines ; quas tamen possumus aggrediemur, maxime ut psetidodinledicorum (1) importtmitatem refellamus, quorum disciplinas el nos paulidum attigimns (2) atque adeo in studiis ipsorum profecimus, ut domino adjuvante ipsis in lia c re per humanas rationes, quas solas desidevant, satisfacere nos passe con fidamus . . . . Cum unaquœque trium personarum sit Deus sive substantia, non tamen ideo plures dii sunt sive substantiœ... In une homine multœ sunt partes ita abinvicem diversee, ut hœc non sit illa, vel in uno ligno vel in una margarita, quœ ceteris partibus abcisis vel remotis bomines vel ligna seu margarit;e dlcuntur, quarum etiam partium unaqueeque ante abscisionem homoeratsive lignum seu margarita ; non enim separatio nostraquicquam in substantia confert ei quod renumet vel quod remotum est, quod prius non haberet, quia abscisa manu id quod nunc permanet et ante abscisionem homo permanebat. Qucedam pars latensnn homine, qui integer erat, similiter postea, si pes abscindatur, residuum hoc est, quod etiam homo erat ante ipsam abscisionem, cum tune quoque hominis diffinitionem haberet, cum tune etiam animal esset, quod erat animatum etsensibile, et eodem modorationaleetmortale, quomodo et nunc (3). Grœci tamen teste Augustino non reverentur très substantias dicere magis quam très personas. Unde in septimo de Trinitateait ipse : Dictum est anostris una essentia. très substantiœ, a Latinis una substantia vel essentia, très personas. Non est autem nunc nobis sermo adversus Grœcos, nec fortasse a nobis in sensu diversi sunt, sed in verbis tamen abutentes nomine substantiœ propersona (4).

(1) Cette formule et toutes celles qui sont appliquées aux dialecticiens sont à rapprocher de celle de S. Anselme, reproduite par Hérimann, App. XV «. dialectic;e hferetici ». La formule pseudo-diafecticus est dans la lettre à l'évêque de Paris. On trouve aussi dans cette dernière « catholicaj (idei hostis antiquus, summus Dei inimicus et labefactor, pseudochristianus, etc.

(2) Stôlze rapproche ce passage de la lettre de Roscelin « et beneficiorum qufe tibi tôt et tanta a puero usque ad juvenem sub mugislri nomine et actu exhibui. »

(3) Stôlze rapproche ce texte de celui de Roscelin . Sed forte Petrum te appellari

posse Sublata igitur parte qute hominem facit non Petrus, sed imperfectus Petrus

appellandus es » Il faut le rapprocher aussi de celui de S. Anselme, ch. III. App. XI. Siiste de illis dialecticis... nec putat aliquid esse in quo parles null* sunt.

(4) Ces textes, comme l'appel à S. Augustin, sont à rapprocher de ce que dit Anselme dans le Prologue du Proslogium.