XXI. — Texte d'un disciple de Roscelin

Sententia de universalibus secundum magistrum R.

Cum deuniversalibus rébus secundum (1) diversœ habeant sententiœ, quippe cum quisque pro libitu suo ipsos auctores qui inde tractaverunt diversis modis exponit, magis, prout nobis videtur, distrahens auctoritatem quam applicans se ad eam nos, magis laborantes ad facilitatem intelligentiœ quam ut novafingendo placere possimus, communi utilitati elaborabimus non quod a nobis sed ab auctoribus sane expositis accepimus. Sed quia secundum diversas vocum acceptiones res subjectœ diversis modis considerantur, ideo sententiam per voces aggrediamur.

Nemo tamen nos existimet per considerationem nostram aliquid rébus auferre

(1) Hauréau pense qu'il faudrait peut-ôtre lire : secundum diversos modos diversœ habeantur sententiœ.

vel dare, vel quod habent vel quod non habent. Quaelibet itaque vox generalis vel spncialiset propria et appelhitiva potest accipi ; quod lestatur Priscianus in Construclione. Gratia auteni exempli, banc vocem quioest « homo » accipiamus. Qiiando aiitem vox ista appellaliva accipitur, nominal ununi quodque individuinn honiinis et signât in eis quaindam univcrsalem naturani. sciiicet animal rationale mortale, qua? est communis onmium illorum. Quod videtur velle Priscianus ubi dicit, Appeilativum naturaliter est commune multorum quos exigit eadem substantia generalis vel specialis, sive qualitas, sive quantitas. Illa vero individiia quic nominal nec suhjicit, noc pra;dicat. sed illam rem universalem quam in eis signât omnibus et propler quam ipsa judicatur universalis. Natura autem illa, secundum quod signalur per illud vocabulum universale appeilativum, universalis est, quasi versa in plures, et non ut species, id est sua simplicitate consideratur. Item,, ista eadem vox quœ est « homo » accipitur ut proprium et rem signât illam in sua simplicilale et non (in) inferioribus suis nec aliquam inferiorem in ea notai proprietatcm ; nominal eam etsubjicit eam quasi singulariter, ut hoc : « homo esl species ». Si enim hic appeilativum acciperetur, consequeretur vel quemdam vel onmem hominem esse speciem ; quod absonum est. Et nolandum quod quando dicitur « homo est species » per « species » nulla ponitur proprietas, sed est figura cujus talis est sensus : species id est (quod) in onmibus suis invenitur; itaque esl quid eorum. l'er hoc ita nulla ponitur proprietas Quod si alicui non sufficit hœc expositio, dicens hanc esse figurativam, qua^rat meliora verba sibi et ha-c eumdem sensum habeant.

Gonsiderandum etiam quod homo, illa res secundum hune statum accepta, quod figuratur vocabulum per illud ut propriuin, est potenlialis materia omnium suorum inferiorum et est et figura. Cum enimdicimus« est potenlialis materia » quasi inodalem facimus, et est sensus talis : est potenlialis materia, id est polesl esse materia. Nec eliam in illa sua puritate accepta aliquam formain habet inferiorem. quod videtur velle Porphyrius, ubi dicit : animal ipsum nihil hoc est : quamvis ipse loquatur de génère, nos vero de specie, quia simililer de specie intelligendum est respectu suarum inferiorum formarum. Item, accepte secundum hune statum quod est signatunj per illud vocabulum ut appeilativum, est actu animal mortale; figurative lamen, non enim per se et personaliter est actu animal mortale, sed per ipsum inferius quod proprie est animal mortale. Quod quomodo sit, diligenter allendas. Homo, res illa, vel habet sub se hune hominem Socratem, qui di versus est ab homine per propriam naturam et actualiter etiam per socratitatem. Ideo dico « actualiter yi, quia si socratitas removeretur ab homine et remaneret hic homo, tune lamen difï'erret per propriam naturam. Quid autem sit difl'erre hominem et hune hominem per propriam naturam attendatur. In quo attendanlur diiïerre per simile monstrandum est.

Substantia et qualitas, illa duo generalissima, si sine proprietatibus inlelligantur, tune attenduntur in propria natura. Simililer ex bac parte. Cum autem hic homo sit proprie materia actualis Socratis, idem est in actu quod Socrales et tamen pra'cedit Socratem natura, quia prius potuit esse sine Socrate, antequam Socrales essel. nec exigit Socratem ad hoc ut sit. Sed Socrales nunquam potuit esse prius sine hoc homine, antequam esset hic homo, et exigit hune hominem ut sit. Dicitur autem hic homo, ideo actualis materia Socratis, quia Socrales ex eo, ut ex materia, nascitur et ex Socrate etiam, ut ex forma, et inde quoquo modo Soerates potest voeari forma Socratis, vel causa, non suballerna tamen.

LES TEXTES iU

Sicut autem homo est in Socrate per hune hominein ol in Plalone per hune aliuni, et est aclualis materia utriusque pei- ulruinque, scilicet Socratis et Platonis per hune et per hune honiinem. et '\[-\ habenuis quod eadein proprie est actualis nialcria Socratis et Plalonis, actualis, inquain, per figurani, quia si de proprie diccretur actuali, falsum esset, euai actualis materia utriusque sitdiversa abaMaex toto, nisi in superioribus in quibus conveniunt ; in homine scihcet et in animali et in aliis superioribus. Sicut autem de hae speeie quœ est homo dictum est, sic et de aliis intelligatur, et de gcncribus similiter. Sed de eis super addendum est quam (1) nunquam sint actualis materia, nisi per individua specialicissima:' speciei.

Ut autem hœc onmia quœ diximus sint eertiora, vias quœ ad hane considerationem pertinent, ut dieit Boetius, quasi quidam gradus, scilicet et imaginationem et rationem et intellectum, diligenter inspieiamus. Sensus igitur comprehendit res actualiter existentes etuti sunt. Fer sensus autem accipimus quinque eorporis sensus, visum scilicet et cet. Imaginatio etiam easdem res ; sed in hoc ^superat sensum quod potest operari de eisdem rébus ut de absentibus, utrumque tamen confuso modo. Ut autem, gratia exempli, agamus de modo actuali materiœ Socratis, scilicet de hoc homine, dicamus quam sensus et imaginatio comprehendunt eum secundum quod est in materiato, scilicet informatum soeratitate, confuso tamen modo, ut jam dictum est. Hane autem eamdem rem ratio suscipit a sensibus et comprehendit ut existentemin inferioribus suis, scilicet ut universalem, et in quantum signatur per illud vocabulum ut appellativum. Née autem ut speciem eam considérât, id est ut extractamab inferioribus; sed oculus intelligentiœ, celsior existens et supergressus universalitatis ambitus, in sua puritate eam considérât et extractam ab inferioribus secundum quod ipsa est species ; quod videtur velle Boetius ubi dieit : Species substantialis similitudo collecta ex omnibus suis inferioribus. Quamvis tamen res illaeo modo quo tantum per intelligentiam comprehenditur sit species, auctores tamen in faciendis consequentiis agunt de illa accepta eirca inferiora quasi de speeie, ut cum dicitur : « quidquid prœdieatur universaliter et de speeie similiter », et ubi dieitur : « species prœdieatur de suis individuis universaliter; » et sic in multis aliis.

Hauréau, Notices et Extraits de quelques manuscrits latins de la Bibliothèque Nationale. V. Paris, Klincksieek, 1892, p. .325-328.