XX. — Lettre de Roscelin à Abélard

Roscelini Nominaîistarum in philosophia quondam choragi, ad Petrum Abœlurdum epistola hactenus inedita.

Si christianœ religionis dulcedinem quam habitu ipso prœferebas vel tenuiter dégustasses, nequaquam tui ordinis tua?que professionis immemor, et beneficiorum quœ tibi tôt et tanta a puero usque ad juvenem sub magislrinomine et actu exhibui oblitus, in verba malitiae meam adversus innocentiam adeo prorupisses, ut fraternam pacem linguœ gladio vulnerares juxta illud : Lingua eorum

(1) L'expression rappelle verbositas inimicorutn Christi de l'opuscule antérieur d'Abélard.

(2) Ces affirmations montrent tout à la fois qu'Abélard se rattache à Anselme et comment il péjore, en les amplifiant, les renseignements qu'il lui emprunte.

(3) Abélard donne donc Roscelin comme chanoine de Tours. A rapprocher de la charte de dm (App. XV) et de la lettre de Roscelin lui-même.

(4) Nous avons vu qu'Anselme recommandait aux hérétiques de la dialectique, sans y comprendre Roscelin, de ne pas aborder témérairement et même de ne pas aborder l'étude des dogmes chrétiens. Hérimann ne veut pas les compter au nombre des sages. Abélard conclut que les pseudo dialecticiens sont des pseudo chrétiens et il suit encore Anselme, qui se demandait comment ce chrétien défend la foi chrétienne.

PiCAVET 9

130 ROSCEI.IN IMIlI.nsOI'Hi: et IlIKOLUiilK.N

gladius aciitus (l'sal. LVI, 5), et Salvaluris noslri saluberrima actuque facillima prsccepla contemneres. Guin eniin V'erita.s dicat : « Si pcccaverit in te frater tuus, corripe eum inter te et ipsum solum ; si autem te non andierit, adhibe testes; quod si necpie sic te audiorit, die Kcclesiai » (Matli. XVIII, 1;3), tu duobus priniis niandatis subito icacuntlia^ furore calcatis ad lertium inordinate transvolasti et ad prœclarain ei pra;cellentem Beati Martini Turonensis ecclcsiani detractionis nieœ plenissimas et de vasis sui immunditia fetidissimas litteras transmisisti, in quibus niea persona multiplici infamiœ macula quasi vario lepra; colore depicta in ipsius etiam sanctissima) Kcclesiœ contumeliam, lapso bonestatis pede eani foveam vocans, decidisti. Fovea quippe in sacru eloquio soniper in inalo nccipitur : lit foderet ante f.iciein ineam foveam (Psal. LVI, 7), foveam animœ inese (1er. XVIIl, 20) ; et : Si caîcus cœco ducatum prsebeat, ambo in foveam cadunt (Matth. XV, 14) ; et : qui parât proximo suo foveam prior incidit in eam(Eccl. XXVI, 29). Non itaque prœfatam sanctissimam Ecclesiam, quœ me indignum et peccatorem et, ut verum fatear, opprobrium bominum plebisque abjectionem gratuita miscratione recepit, foveœ comparera debueres; sed ei potius, cujus imitalrix bœc in facto effecla est, qui solem suum oriri facit super bonos et malos et pluit super justos et injustos, qui ob nimiain charitatem quam erga peccatores habuit de cœlo descendit ad terras, qui nobiscum manens peccatores recepit et cum eis manducavit, qui et pro peccatoribus usque ad illa inferni loca ubi peccatores cruciabantur, ut eos a tormentis solveret, descendit : sed mirum non est, si contra Ecclesiam turpiter loquendo debaccharis, qui sancta; Ecclesiœ vita:; tuée qiialitate tam fortiter adversaris, \'erum pra:'suniplioni tuœ ideo decrevimus ignoscendum, quia non ex consideratione, sed ex doloris iinmensitate id agis ; et sicut damnum corporis tui pro quo sic doles irrecuperabile est, ita dolor quem mihi contraxisti inconsolabilis. Sed valde tibi divina metuenda est justitia, n^e, sicut cauda qua prius, dum poteras, indiCierenter pungebas, merito tuie inimunditiœ tibi ablata est, ita et lingua, qua modo pungis, auferatur; prius enim apium sindlitudinem de cauda pungendo portabas, nunc vero serpentis imaginem de lingua pungendo portas. De talibus in psalmo dictum est : Acuerunt linguas suas sicut serpentis, venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. CXXXIX, 4).

Sed ne de contumelia nobis illata plus a;quo dolere et obloquendo nos modo ulcisci velle videamur, ad litteras tuas venianms, et quœ in eis concedenda, qute sint refutanda demonstremus. Initium litterarum tuarum de mea immunditia et de ecclesiœ Beati Martini contumelia est. De ecclesia doleo, de me autem leetus sum quia in veritate talem me esse recognosco qualem me scribendo depingis. Dixisti enim me omni vitœ spurcitia notabilem. Quod cum ita est, banc tuam veritatis assertionem quasi quibusdam brachiis charitatis amplector, et in verbis tuis quasi in speculo me totum aspicio. Sed potens est Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrabœ. Nolo enim me justilicare, quia si gloriam meam quœram, gloria mea nihil est. Absit enim, ut declinet cor meum in verba malitiœ adexcusandas excusationes in peccatis (Psal. CXL, 4). Quod vero super, quod summa hœresi convictus et infamis jam toto mundo expulsus sim (1), hœc tria modis omnibus refello et testimonio Suessionensis et Remensis

(1) Lettre à l'évoque de Paris « ille. . . cujus hœresis deteslabilis très deos confiteri, imo et |)r(rdicari Suessionciisi concilio a Patrihus convicta est, atque insuper exsilio punita ».

LES TEXTES iU

ecclesiœ falsa esse pronuntio. Si enim aliquando vol in verbo lapsus fui vel a veritate deviavi, nec casum verbi nec assertioneni falsi pertinaciter defendi, sed semper paratior discere quain docere aninium ad correptionem prœparavj, neque enim hœreticus est qui, licet errel, errorcin tamen non défendit. Unde beatus Augustinus : « Non ob aliud sunt hœretici nisi quia, Scripturas sacras non recte intelligentes, opiniones suas contra earum veritatein pertinaciter defendunt ». Et ad Vincentiuin Victorem : « Absit ut arbitreris te a fide catholica déviasse, quia ipse animus correptionis preeparatione et expectatione catholicus fuit ». quiergo nunquam meum vel alienum errorem defendi, procul dubio constat quia nunquam hœreticus fui. Quia vero spiritu immundo quasi cum quodam vomitu locutionis me infamem atque in concilio damnatum éructas, utrumque esse falsissimum prœfatarum Ecclesiarum testimonio apud quas et sub quibus natus et educatus et edoctus sum comprobabo, cum apud Sanctum Dionysium cujus monachus esse videris, licet diffugias, modo tecum acturus venero. Neque vero timeas, quasi te noster lateat adventus, quia in veritate per tuum abbatem eum tibi nuntiabo, et quantum volueris ibi te expectabo. (juod si abbati tuo inobediens, quod facere non dubitas, exstiterjs, ubicunque Terrarum latueris te quœsitum inveniam. Quomodo vero stare potest jquod dixisti toto me mundo expulsum, cum et Roma quse mundi caput est me libenter excipiat, et audiendum libentius amplectatur et audito libentissime obsequatur? Neque vero Turonensis Ecclesia vel Locensis, ubi ab pedes meos magistri tui discuplorum minimus tam diu resedisti, aut Bizuntina Ecclesia in quibus canonicus sum, extra mundum sunt, quse me omnes et venerantur, et favent, et quod dico discendi studio libenter accipiunt. E hujus igitur dicti manifestissima falsitate cœtera litterarum tuarum commenta ex œquitate falsa esse judicanda sunt.

Non minimum autem doleo, quod bonorum persecutorem me dixisti. Licet enim bonus non sim, bonos tamen singulos quo debeo honore semper veneratug sum. Hos autem quos in exemplum trahis, dominum vîdelicet Anselmum Cantuariensem et Robertum bonse vitse bonique testimonii homines nunquam persecutus sum, licet queedam eorum dicta et facta reprehendenda videantur. Nec mirum, quia videmus nunc per spéculum in œnigmate (I Cor. XIII, 12). Neque enim hi duo sapientes et religiosi viri majoris meriti seu sapientise sunt Petro apostolorum principe et martyre glorioso, et beato Cypriano Carthaginiensi episcopo doetore suavissimo et martyre gloriosissimo, in cujus laudibus beatus Hieronymus exsultans ait : « Beatus Cyprianus instar fontis purissimi dulcis incedit et placidus est, et cum totus sit in exhortatione virtutum, in persecutionis angustiis, Scripturas non deseruit divinas ». Unde prudentius de martyribus : « omnis amans Christum tua leget, doctor Cypriane, scripta ». Isti tamen tanto sanctorum prseconio in sublime deductus aliter de baptismate sensit hœreticorum atque ipsius scriptis reliquit quam postea veritas prodidit, Unde beatus Augustinus in libro de Baptismo sic loquitur : « Visum est quibusdam egregiis viris inter quos prsecipue beatus Cyprianus eminebat, non esse apud ha?reticos vel schismaticos baptismum Christi. » Reddens ergo debitam reverentiam dignumque honorem, quantum valeo, pacifico episcopo et glorioso martyri Cypriano, audeo tamen dicere aliter eum sensisse de schismaticis et hsereticis baptizandis quam postea prodidi non ex mea, sed universœ Ecclesise sententia plenarii concilii auctoritate roborata. Princeps vero Apostolorum Petpus, quia gentes ad baptismum venientes cireuracidi compellebat, a Paulo apostolo prius,

132 ROSCELIN PHILOSOPFIR ET THEOLOGIEN

postmodum a sanctis Patribus merito reprehensus est, Ait enim Apostolus : « Ciiin essel Cephas Anliochiœ et non recte incederet in veritate Êvangelii, aperte restili ei in facieni quia reprehensibilis crat (Gai. II, 11). Unde beatus Auguslinus : (( Venerans ergo Pelfum pro sui merito apostoloruni primum et eminentitssiniuni inarlyrom, audeo tanien dicere eum non lecle fecisse, ut génies judaïzare cogerentur. Unde beatus Augustinus : qui se Nazaricos Cbristianos vocant nati ha^retici ex illo errore in quo Petrus devius revocatus est a Paulo. Idem : « Gum Petrus in mari titubasset, eum Dominum carnaliter a passione revocasset, eum ter Dominum in passione negasset, eum in superstitiosam sinmlationem lapsus esset,.videmus eum veniam consecutum ad martyrii gloriam pervenisse ». Ouid mirum igitur, si isti, quos me asseris injuste persecutum, in aliquibus vel dictis vel factis aliquando minus provide egerunt, qui superioribus duobus sanctis doctoribus et martyribus nequaquam superiores exstiterunt ?

Vidi enim dominum Robertum feminas a viris suis fugientes, viris ipsis reclamantibus, récépissé, et episcopo Andegaviensi ut eos redderet praicipiente, inobedienter usque ad mortem obstinanter tenuisse. Quod factum quam irrationabile sit considéra. Si enim uxor viro debitum negat, et ob hoc ille mœchari compellitur, major culpa est compellentis quam agentis. Rea ergo aduiterii est femina virum dimittens postea ex necessitate peccantem : Quomodo ergo eam retinens et fovens immunis et non particeps ejusdem criminis erit ? llla enim nequaquam hoc faceret, nisi qui eam retineret inveniret. Audi beatum Auguslinum durius illoquentem. Ait enim : « Diniissa si per incontinentiam cogitur alicui copulari, hoc est mœchari. Quod si iila non fecerit, ille tamen, quantum in eo est, facere compulit, et ideo hoc illi peccatum Deus, etsi illa casta permaneat, imputabit. Si igitur reus est criminis vir uxorem postea non peccantem dimittens, quanto magis si illa peccaverit? ». Audi etiam beatum Gregorium ad quemdam abbatcm illoquentem de quodam conjugato, quem ita suscipiendum cognoyit, si uxor ejus similiter converti voluerit. Nam eum unum utriusque corpus conjugii copulatione sit factum, indecens est partem converti et partem inde in sœculo manere. Aut ergo uterque discedat aut uterque remaneat. Sed de Domino Anselmo archiepiscopo, quem et vitse sanctitas honorât, et doctrinae singularitas ultra communemhominum mensuram extollit, quid dicam? Aitenim in libro quem « Gur Deus homo » intitulât, Aliter Deum homines non posse salvare, nisisicut fecit, id est nisi homo fieret, et onmia illa quse passus est pateretur. Ejus sententiam sanctorum doctorum, quorum doctrina fulget Ecclesia, dicta vehenienter impugnant. Ait enim sanctus Léo : « Cum ei multa alia suppeterent ad redimendum genus humanum, hanc potissimum elegit viam, ut non virtute potentite sed ratione uteretur justitiœ ». Audi beatum Augustinuju De Trinitate : cur non, postpositis innumerabilibus modis quibus ad nos redimendum uti posset omnipotens, mors ejus potissimum eligeretur. Item : « Eos qui dicunt : Itane defuit Deo modus alter, quo liberaret homines a miseria mortalitatis hujus, ut unigenitum filium suum hominem fieri mortemque perpeti vellet ? parum est ita refellere, ut dicamus modum istuni bonum esse, verum etiam ut ostendamus non alium modum possibilem Deo defuisse cujus potestati cuncta subjacent, sed sanandœ nostrœ miseriœ convenientiorem modum alium non fuisse aut non oportuisse. » Item : « poterat utique Deus hominem aliunde suscipere, qui esset Mediator Dei et hominum, non ex génère illius Adam, sicut ipsum quem primum ci'eavit non de génère creavit alicujus, poterat vel sic, vel

i|uo vellet, alio modo, creare unum alium, quo vinceretur victor prioris. Sed iiieliiis judicavit de ipso qui victus fuerat hominem assumere. » Idem de agone Chi'istiano : (( Stulti sunt qui dicunt : quare non polerat aliter sapientia Dei homines liberai-r, nisi hominem suscipeiet et nasceretur de fcmina? Quibus respondens : poterat oainino, sed si aliter facerct, similiter vestrre stultitite displil'cret. »

Si igilur apud istos quos impudenter me persequi declamasti aliquid sacrée Scripturse contrarium reperimus, cur miraris in dictis tuis aliquid reiirehendi potuisse, cum te in sacrœ Scripturœ eruditione manifestum sit nullatenus laborasse ? lluic enim singularitati, quani divinœ substantitc tribuisti, sanctorum Patrum Ambrosii, .'Vugustini, Isidori, scripta nequaquaia consentiunt. Oiia:ï collecta ideo subjicere curavi, ut non ex mea, sed ex auctoritate divina quod mihi tenendum est roboretur. Beatus igitur Ambrosius in libro De Fide ad Gratianum imperatorem sic loquitur : « Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ». Hoc dicit ne intelligatur discretio potestatis. Item : « Unum cum Pâtre et unum œternitate, unum divinitate. Non enim Pater ipse est qui Filius, nec confusum quod unum, nec multiplex quod indifferens. Etenim si omnium credentium erat cor unum et anima una, si omnis qui adhœret Domino, unus spiritus est, sed vir et uxor in una carne sunt ; si omnes homines, quantum ad naturam pertinet, unius substantiœ sunt, multo magis Pater et Filius divinitate unum sunt, ubi nec substantia^ nec voluntatis ulla est differentia ». Item : « non est diversa, nec singularis eequalitas, quia œqualis nemo ipse sibi solus est ». Item : « Deus est noaien commune Patri et Filio o. Item : « Incarnatum patrem Sabelliana impietate astruere nituntur ». Item : « Quod unus est substantise separari non potest, etsi non sit singuiaritatis, sed unitatis. Singularitas est sive Patri sive Filio sive Spiritui sancto derogare ». Ttem : « Non unus, sed unum sunt Pater et Filius ». Item : « Una dignitas, una gloria ; in commune derogatur quidquid in aliquo putaveris derogatum » Augustinus in libro De Trinitate : « Qui putat ejus esse Deum potentise, ut se ipsum ipse genuerit, eo deterius errât, quod non ipse solus talis non est, sed nec ulla creatura spiritualis, neque corporalis. Nulla enim anima res est, quse se ipsam gignat ». Item : « Circa creaturam susceptumque habitum occupati œqualitatem quam cum Pâtre habeo non intelligitis ». Item : « Convenienter dicimus illum qui in carne apparuit missum, misisse autem illum qui non apparuit ». Item : « Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dédit Filio, ac si diceret, Patrem nemo videbit in judicio, sed omnes Filium videbunt, ut possit et ab impiis videri » Item : « Très visi sunt, nec quisquam illorum vel forma, vel œtate vel potestate major caeteris visus est ». Item : « Cum quseritur, quid très ? Magna prorsus inopia humanum laborat ingenium. Dictum est autem : très personœ, ne omnino taceretur. » Item : « Trinitas Filius nullo modo dici potest. » Item : « Potest universaliter dici, quod ej; Pater Spiritus et Filius Spiritus, et Pater sanctus et Filius sanctus. Si itaque Pater et Filius est Spiritus sanctus, potest appellari Trinitas Spiritus sanctus. Sed tamen ille Spiritus sanctus, qui non Trinitas, sed in Trinitate intelligitur, in eo quod proprie dicitur Spiritus sanctus, relative dicitur, et ad Patrem et Filium refertur, quia Spiritus sanctus et Patris et Filii est Spiritus : sed talis relatio in hoc nomine non apparet » Item : « Dictum est a nostris Grœcis : una essentia, très substantise : a Latinis, una substantia vel essentia, très personœ. » Item : « Licuit loquendi et disputandi necessitate très personas dicere, non quia Scriptura dicit, sed quia non contradicit ». Item : « Cum conaretur humana inopia loquendo pro-

iU ROSCEMX P111IA)S0P1IK RT THÉOLOGIEN

l'erre iiuod tenet de domino Deo, tiiuuit dicere très essentias, ne inlelligeretur in illa suinnia aequalitate ulia diversitas. » Item : « Gur hœc tria sinuil unam personam non dicimus sicut unam essentiam et unum Deum, sed dicimus très personas ; très auteur essentias et très Deos non dicimus nisi quando volumus vel unun) vocabulum servire huic significationi qua inlelligitur Trinilas, ne omnino tacoremus interroganti : Quid très ? » Item : « Ita dicat unam essentiam, ut non existimet aliud alio majus vel paulo minus, nec talis distinctio in qua sit aliquid impar ». Item : « Ideo dicimus très personas vel très substantias, non ut intelligatur aliqua diversitas essentiœ, sed ut vel uno vocabulo responderi possit, cum quicritur : quid très, vel quid tria ? tantamque esse essentiae œqualitatem in ea Trinitate, ut non solum Pater non sit major quam Filius, sed nec Pater et Filius simul major quam singulus Pater. » Item : « IJnus J)eus, una fides, unum baptisma. Fides quamvis sit una, in aliis non tamen ipsa, sed similis ; non est una omnino, sed génère ; propter similitudinem tamen et nullam diversitatem magis dicitur una quam plures ; nam et duos homines simillimos unam faciem habere dicimus ». Item : « Verbum ideo Filius Patri per omnia similis est et œqualis». Item : « Quia Spiritus sanctus communis est ambobus, hic dicitur ipse proprie quod ambo communiter, id est Spiritus sanctus. » Augustinus ad Pascentium comitem Arianum : « Cum pro diversis sibi eo h^erentibus dicatur unus homo, cur non maxime de Pâtre et Filio dicatur unus Deus, cum sibi inseparabilitercohaereant ? » Ttem : « His appellationibus significatur, quod ad se invicem referantur. » Item Augustinus in homelia « Non turbetur cor vestruni (,Toan. XIV, 1) his qui noverant Filium dictum est de Pâtre, et vidistis eum. Dictum est enim propter omnimodam similitudinem, quae illi cum Pâtre est, ut dicerentur nosse Patrem, quia noverant Filium similem. Ad hoc valet quod Philippo dictum est : Oui videt me videt et Patrem (ibid. 9), non quod ipse sit Pater et Filius, sed quod tam similes sint Pater et Filius, ut qui unum noverit ambos noverit. Solemus enim de duobus similliinis dicere his qui unum eorum viderunt : Vidistis istum, ergo et illum vidistis. Sic ergo dictum est, Qui videt me videt et Patrem, non quod ipse sit Pater et Filius, sed ad similitudinem in nullo prorsus discrepet a Pâtre Filius ». Boetius in libro De Trinitate : " Hujus unitatis causa est indilTerentia ». Augustinus De Trinitate, sic dictum est : « Deus est charitas ut incertum sit et ideo quaerendum ; utrum Deus Pater sit charitas, vel Deus filius, vel Deus Spiritus sanctus, vel Deus tota Trinitas. » Augustinus igitur, ut non solum quod beatus Ambrosius verum et quod sanctus Hieronymus dicam : « Non solum divinitatem Patris, sed nec Filii, nec Spiritus sancti naturam possunt oculi carnis aspicere. » Idem in doctrina Christiana : « Res quibus fruimur, Pater et Filius et Spiritus sanctus, et haec Trinitas una quodammodo res est ». Item : « In omnibus rébus illse solse sunt quibus fruendum est, quas œternas atque inconmiutabiles diximus. » Idem de agone Christiano : « Credamus in Patrem et Filium et Spiritum sanctum, htec aeterna sunt atque incommutabilia. » TJnde Joannes : « Très sunt in cœlo qui testimonium perhibent, Pater et Filius et Spiritus sanctus (I Joan. V 7) ». Sciendum est vero quod in substantia sancta» Trinitatisquœlibet nomine non aliud et aliud significant, sive quantum ad partes, sive quantum ad qualitates, sed ipsam solam non in partes divisam, nec per qualitates mutatam significant substantiam. Non igitur per personam aliud aliquid significamus, quam per substantiam licet ex quadam loquendi consuetudine triplicare soleamus personam, non substantiam, sicut Greeci triplicare soient substantiam. Neque vero

diccndum est quocl in lide Trinitatis errent triplicando substantiam, quia licet aliter dicant quaai nos. id tanien cretlunt quod nos, quia, sicut diximus, sive persona, sive substantia. sive essentia in Deo prorsus idem significant. In locutione enini tantum diversitas est, in fide unitas ; aiioijuin jani non esset apud (IrœcosEcclesia. Si auteni ipsisic loquendo ununidicunt, ({uare nos idem dicendo mentiamur non video. De diversitate divin;o substanti;e sive per qualitates sive per partes beatus Anibrosius De Fide et beatus Augustinus de Tiinitate sic loquuntur. Ambr. : « Deus nomen est substantiœ simplicis, non conjunctœ vel compositœ, oui nihil accidat, sed solum quod divinum est in natura habeat sua » . Aug. : « Quidquid secundum qualitates dici l'ater videtur, secundum substantiam et essentiam est intelligendum. Item : nomina quatuor sunt, res autem una est. » Quando ergo htec nomina variamus, sive singulariter sive pluraliter proferendo, non quia aliud unum quam alterum significet, hoc facimus, sed pro sola loquentium voluntate, quibus talis loquendi usus complacuit. Si enim diversœ partes ibi essent, ut altéra persona, altéra substantia diceretur, fortassis ratio aliqua earum, cur unum singulariter, alterum pluraliter proferremus, ut hominis quia alia pars est corpus, alia anima, unam animam dicimus, sed plura corpora propter corporis partes diversas ; sed nequealia qualitas per personam, alia per substantiam vel essentiam significaretur, quia, sicut jam diximus, in Deo nuUa prorsus qualitas est. Ex hac igitur sanctarum Scripturarum numerositate diligens lector inteiligit sanctos qui eas conscripserunt nequaquam in Deo tantam singularitatem intellexisse, ut una sola res, una singularis substantia tribus illis nominilius appellaretur, ne hoc de Deo sentientes in illam Sabellianam hœresim laberentur. Multa enim inconvenientia ex hac Sabelliana singularitate videtur consequi. Neque vero ea quae dixi ideo dixi, ut aliquem doceam, sed potius, si sacras Scripturas non recte intelligo, discam, quia in omnibus paratior suum discere quam docere, et malo audire magistrum, quam audiri magister cum hoc Augustino ad beatum Hieronymum loquente dicens : « Quamvis pulchrius sit senem docere quam discere, mihi tamen nulla œtas sera est ad discendum. » Quod autem dicis me unam singularem sancta^ Trinitatis substantiam, cognovisse, verum utique est, sed non illam Sabellianam singularitatem, in qua una sola res, non plures illis tribus nominibus appellatur, sed in qua substantia trina et triplex tantam habet unitatem, ut nulla tria usquam tantam habeant ; nulla enim tria tam singularia tamque œqualia sunt, sicut scriptum est : In hac Trinitate nihil prius aut posterius, nihil majus aut minus, sed totse très personœ cofeternae sibi sunt et coœquales. Sed licet lex dicat quod « in ore duorum vel trium testium stet omne verbum » (Deut. XIX, 15), nos tamen quarto jam tribus apposito, quintum et sextum apponamus, quorum testimoniis unitate similitudinis et iequalitatis roborata, ne videamur nisi testium numéro et occasione virorum illustrium subtergere rationem et non auderemanum conserere pro improbatione singularis unitatis, eamdem compr.. einus. Die ergo, béate Athanasi, divinae contra Arianos defensor substantiœ, die quid de ipsa substantia sentias, et sicut Arianos qui eam pergradus variabant, vicisti, ita et Sabellianos, qui personas confundunt, convincas, die, « Neque confundentes personas, neque per substantiam séparantes ». Personas confundit qui Patrem Filium et Filium Patrem dicit, quod necesse est eum dicere qui illa tria nomina unam solam rem singularem significare voluerit. Omnia enim unius et singularis rei nomina de se invicem praedicantur. Ita igitur Pater incarnatus et passus est, quia ipse est Filius qui hoc totum passus est ; quod quantum sanœ fidei repu-

^^6 HOSCKIJX J'IIILOSOI'IIK ET THÉOLOGIEN

gnat atton.l.'. S.'.juitur : Ncquo substantiam séparantes. Diligenter intendendum est. ulruni substuntiam sanctae Trinitatis oiiininiodis an certo modo separari prohibeat. Ouomodoenim, si sic est una, ut etiam plures sint, sicut (irœca clamât ecclesia, non separalur ? Omnia enim plura pluralilatis lege separanlur, quia scriptum est quod oiiinis diiïercntia in discn'|)antium pluraiitate consistit. Ouwer-odifTerentia in hac pluraiitate personaruiu secundum nos, substantiarum vero secundum Gœcos sit, perquiramus. Nihil enim aliud est substantia Patris quam l\aler et substantia Filii quam Filius, sicut urbs Roma3 Roma est, et creatura aquœ aqua est. Quia ergo Pater genuit Filium, substantia Patris genuit substantiam Filii. Ouia igitur altéra est substantia generantis, altéra generata. alia est una ab alla ; semper enim generans et generatum plura sunt, non resuna, secundum illam beati Augustini prœfatam sententiam, qua ait quod nullaomninores est, quœ seipsam gignat, quœenim générât estingenita; genita vero est unigenita. Sed ingenitumetunigenitum sunt plura, sicut Augustinus de Trinitate ait : Filius quidem ipsam substantiam débet Patri, id est quod est substantia a Pâtre habet et ab ejus substantia ; non ergo omnino possumus vitare separationem facere in substantia sanct» Trinitatis. Restât ergo ut certo modo separationem prohibeat; qui modus quis sit ostendit cum subdit : in hac Trmitate n. p. a. p. n. m. a. m. Contra Arium quippe agebat qui diversitatem iniiîqualitatis in sanctae Trinitatis substantia ponebat, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum gradibus dignitatis distinguens. Ideo ergodicit : Totœ très personse coœternae sibi sunt et coœquales ; si enim coœternœ, nihil prius aut posterius ; si cojequales, nihil majus aut minus. Hanc igitur Arianam separationem, contra quam agebat, secundum videlicet graduum distinctionem, Athanasius prohibet. nam omnino separationem non aufert, ubi eas coœternas et coœquales dicit. Si enim cosequales, sunt et œquales; œqualitas autem semper inter plura est, nihil enim sibi œquale est, beato Ambrosio dicente : « Nemo ipse sibi solus .Tqualis est. » Dum igitur in substantia sanctœ Trinitatis œqualitatem et coccternitatem ponit, in ea utique separationem plura litatis relinquit. Sed priontatis et posterioritatis per coœternum, minoritatis et majoritatis gradus dicendo coœquales exstinguit. Quod autem unam non singulariter substantiam sed per similitudinem et a^qualitatem dicat, manifeste demonstrat. cum dicit : « Una divinitas, foqualis gloria, coseterna majestas » Nisi enim priusquam unam dixit, subdidisset : « fpqualis gloria, coœterna majestas » unam ex consuetudine id est singularem acciperemus; sed hoc prorsus aufert, cum dicit : « eequalis gloria », et quod unum secundum œqualitatem acceperit, déclarât. Sicut autem ostendimus, quod cum de separatione substantiœ ageret, non omnem eum separationem accepisse, sed illam solam Arianam per graduum .scilicet distinctionem, itasummopere perquirendum est cum dicit : « non très œterni, sed unus anernus » utrum omnimodis multiplicitatem œternitatis removeat, an certo modo. Si enim omnino aeternos dici posse negat, sibi ipsi contrarius est, qui très personas aeternas vocavit, dicens eas coéeternas. Si enim coeeternœ, sunt et seternœ, quomodo ergo non très œterni, si très illœ personse sunt feternœ ? Beatus etiam Augustinus de Doctrina Christiana et de .\gone Christiano œternas pluraliter appellat, dicens : « In omnibus igitur rébus ilite sunt, quibus fruendum est, quas a-ternas atque incommutabilesdiximus ». Prœdixerat enim : «Res quibus fruimur Pater et Filius et Spirilus sanctus ». Idem de agone Christiano : « Credimus in Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Hœc œterna suntet incommutabilia ». Si igitur iste œternas omnino negat, et sibi et Augustino veraciter

répugnai. Dicendum est ergo et œternas esse pluraliter, et quodammodo non esse. Sic enim, cuni Johannem Salvator prophetani diceret, ille se prophetam negavit Sed ut neque pneco veritatis nientiatur, alio modo negavit ille, alio modo affirmavit iste. Negavit enim se non prophetam esse oinnino, sed simplicem prophetam, quia plusquam prophœta fuit ubi quœ pnedixerat ostendit. Ita igitur et hic dicendum est eum non omnino très aîternos negasse, sed eo tantummodo quo Arius affirmabat, qui mensuram îuternitatis in personis variabat. .'Eterni enim erant pluraliter, sicut pkires res a;ternic, et seterni non erant, ut œternitas in eis varia videretur. Uicat melius qui potest. Ego melius non valeo. Sed neque quod dico importune defendo. Die et tu, sancte Isidore Ecclesiarum totius Hispani» magister, quid de substantia sanctœ Trinitatis sentiendum decreveris : « Trinitas appellata, quod liât totum unum ex quibusdam tribus ». Item : « Pater et Filius et Spiritus sanctus, Trinitas etunitas; unitas propter majestatis communionem, Trinitas propter personarum proprietatem, pariter simplex pariterque incommutabile bonum et coseternum. Pater solus non est de alio, ideo solus appellatur ingenitus, Filius solus de Pâtre est natus, divinitas non triplicatur quia si triplicatur, deorum inducimuspluralitatem. Nomen autem deorum in angelis et sanctis hominibus, ideo pluraliter dicitur quod non sint merito œquales. De Pâtre et Filio et Spiritu sancto propter unam et œqualem divinitatem, non nomen Deorum, sed Dei esse ostenditur. Fides apud Greecos hoc modo est. Una usia, ac si dicat una natura, aut una essentia, très hypostases quod resonat in Latinum vel très personas, vel très essentias ». Audisti Trinitatem unam esse propter majestatis communionem, non propter majestatis singularitatem ; quod enim singulare, nullo modo commune est, et quod commune est, singulare esse non potest. Majestas igitur Trinitatis, quia communis est, quomodo singularis esse potest ?

Audisti etiam quia nomen illo de Trinitate singulariter dicitur, propter œqualem divinitatem, ne. si pluraliter dicerentur, inœqualitas divinitatis intelligeretur. Sed divinitas Trinitatis extra se œqualem non invenit. In ipsa igitur Trinitate divinitas sequalis divinitatem invenit œqualem ; plura vero eequalia res singula et unica quomodo essepossit, non video. Ut igitur fidei Christianœ navis inter utrumque scopulum currens, illœsa pertranseat, summoperecavendum est ne ad Sabelliana^ singularitatis lapidem, in qua Patrem incarnatum. et passum fateri necesse est, olïendat, neque Arianse pluralitatis periculum, per prius et posterius, per majus et minus substantiam variando, incurrat, atque deorum pluralitatem enormitate varietatis inducat. Soli eniniTrinitati ideo Dei singularis numerus relictus est, ut in ea et mtra eam omnimodam œqualitatem significet. Hominibus vero ideo pluraliter datur. ut non idem meritum nec ejusdem dignitatis esse monstretur, ut ego dixi : Dii estis (l^sal. LXXXI, 6) et : Audi, Israël, Dominus Deus tuus Deus unus est (Deut. VI, 4). Itaque cum de divinae substantiee unitate discrepare videamur, tu quidem de ingenioli tui tenui conatu prœsumendo solitudinem ei singularitatis adscribens, ego autem divinarum Scripturarum sententiis armatus similitudinis et sequalitatis unitatem defendens.

In hoc tamen convenire nos convenit ut Deum qui unus trinus est, quoquo modo illud intelligendum sit, unanimiter deprecemur quatenus in nobis ignorantiae tenebras illuminet, seu infidelitatis maculam lavet mentibusque nostris cognitionem veritatis suae infundat, et nos sopitocontentionis desiderio idipsum invicem sentire concédât Jésus Christus Dominus noster. Amen.

Sed quia ad fabulas nostrœ detractionis, quas impudenter ipse finxisti, quasi

438 ROSCELIN l'Illl.OSOlMIl': KT TIIKOLOGIEiN

ad epularum delicias tanquampotens crapulatusavino diutius resedisti, in merdae nostrœ detractionis imiminditio suino more s^turatus es, nos quoque versa vice, non odii dente nioidendo, nec ultionis baculo feriendo, sed lilteraruin tuarum lati'atil)iis arridcntes de vita? tu;i' iiiauilila novitate dispulemus, et ad quantani ignoiiiiniani inerilotiue itniuunditi<T delapsus sis, demonslremus. Neque veio opus est ut ad tuani contunieliam more tuo aiiquid confingamus, sed tamen quod a Dan usque Bersabee notum est replicemus. Misefia siquidem tua jam manifesta est. et quamvis eam lingua taceat, tamen eam res ipsa clamât. Vidi siquidein Parisiis quod quidam clericus noniine Fuli)ertus te ut hospitem in domo sua recepit. te in mensa sua iitamicum familiareni etdomesticum lionoriflce pavit, neptim etiam suam puellam prudcnlissimam et indolis egregi<X' ad docendum commisit. Tu vero viri illius nobilis et clerici, Parisiensis etiam Ecclesiœcanonici, hospitis insuper tui ac domini, et gratis et honorifice te procurantis non immemor. sed contemptor, commiss;o tibi virgini non parcens, quam conservare ut conimissam, docere ut discipulam debueras, effreno luxurite spiritu agitatus non argumentari, sed eam fornicari docuisti, in uno facto nmltorum criminum, proditionis scilicet et fornicationis reus, et virginei pudoris violator spurcissimus. Sed Deus ultionum, Dominus Deusultionum libère egit, quieaqua tantuni parte peccaveras te privavit. Ea enim de parte dives in inferno sepultus qua plus peccaverat plus ardebat. cum linguam suam gutta aqua; refrigerari poscebat.

Dolore igitur tam pudentis vulneris anxiatus metuque mortis imminentis pro vitse prioris fœditate compulsus habitum mutasti, et quasi monachus efl'ectus es. Sed audi beatum Gregorium de bis qui timoré ad religionem confugiunt loquentem : « Oui timoré bona agit, a malo non penitus recessit, quia eo ipso peccat, quod peccare vellet, si peccare impune potuisset». Audi etiam beatum Augustinum : « Inaniter se putat victorem esse peccati qui timoré mortis non peccat, quia etsi exteriusnon agitur negotium cupiditatis, intus tamen ipsa esthostis: et quomodo coram Deo innocens apparebit qui faceret quod vetatur, si substrahas quod timetur ; et ideo jam ipsa voluntate reus est qui faceret quod non licet, sed ideo non facit, quia impune non potest : quantum enim in ipso est, mallet non esse justitiani. Ouod si mallet non esse justitiam, faceret, si posset, utnon esset justifia. Ouomodo ergo justus est talis justitiœ inimicus? Amiens autem justifiai esset, si amore justitifc non peccaret. Oui gehennam metuit, non metuit peccare, sed ardere. Ille autem peccare metuit quipeccatum sicut gehennam odit. » Audi eumdem : « Non frustra apud peccatores instituta sunt potestas régis, jusgladii, ungulœ carnilicis. arma militis. Ha^'c etenim timentur, et quietius inter malos vivunt boni : quanquam boni dicendi non sintqui talia metuendo non peccant, quia non est bonus quisquam timoré pœnœ, sed amore justitiœ. Sedesto. Valeat timoré conversio, sed tamen si bona sequatur conversatio. »

Videamus autem exquo conversus es. quomodo conversatus es. In monasterio siquidem beati Dionysii, ubi non tam ex reguhe severitate, quam ex sapientissimi abbatis misericordia, dispensatione pro facultate singulorum omnia temperantur, morari non sustinens, Ecclesiam a fratribus sub nomine obedientiœ, ubi voluntati voluptatique tuœ deservires, accepisti, quam cum tuis superfluitatibus tuisque desideriis sufficere non posse conspiceres, aliam ad omnem voluntatem tuam idoneam eligens a domino abbate ex generali fratrum consensu accepisti, ubi, ut CcCtera taceamus, undiquecongregata barbarorum multitudine, veritatem artispartim ex ignorantia, partim exsuperbia in nugas commutans, non docenda

docere non desinis, cuni et docenda docere non debueras, atque collecta falsitatis quam docespretio, Scorto tuo in stupri pnemium nequaquam transmiltis.sed ipse déportas et quid, dum poteras, in pretium voluptatis expectat;e dahas, modo das in prœmium, plus utique remunerando stuprum pra^eritum peccans^ quam emendo futurum, et qua prius cum voluptate abutebaris, adhuc ex voluntate abuteris : scd Dei gratia ex necessitate non prévales. Audi ergo beati Augustin! senlentiam : « Voluisti aliquid, sed non potuisti, sic annotât Deus, quasi feceris quod voluisti. » Teste Deo et angelis electis loquor, quia commonachos perhibentcs audivi, quia, cum sero ad monasterium redis, undecunque congregatam pecuniam de pretio falsitatis quam doces, calcato pudore ad meretricem transvolans déportas, stuprumque prœteritum impudenter rémunéras. Quia igitur, suscepto habitum, doctoris officium mendacia docendo iisurpasti, utique monachus esse cessasti, quia beatus llieronymus monacbum, monachus ipse, diffiniens : « Monacbus, inquit, non doctoris, sed plangentis habet officium, qui scilicetmundum logeât, et Domini pavidus prœstolet adventum. » Sed nequeclericum te esse habitus clerici convincit abjectio, sed multo minus laicus es, quod coronœ tuse satis probat ostensio. Si igitur neque clericus neque laïcus neque monachus es, quo nomine te censeam reperire non valeo. Sed forte Petrum te appellari posse ex consueludine mentieris. Certus sum autem, quod masculini generis nomen, si a suo génère deciderit, rem solitam significare recusabit. Soient enim nomina propria significationem amittere cum eorum significata contingerit a sua perfectione recedere. Neque enim ablato tecto vel pariete domus, sed imperfecta domus vocabitur. Sublata igitur parte, quœ hominem facit, non Petrus, sed imperfectus Petruslippellandus es. Ad hujus imperfecti hominis ignominiœ cumulum vero pertinet, quod in sigillo, quo fetidasillas litteras sigillasti, imaginem duo capita habentem, iinum viri, alteruni nmlieris, ipse formasti. Unde quis dubitet, quanto adhuc in eam ardeat amore qui tali eam capitum conjunotione non erubuit honorare. Plura quidem in tuam contumelium vera ac manifesta dictare decreveram ; sed quia contra hominem imperfectum ago, opus quod ceperam imperfectum relinquo.

Migne, Patr. lat., v. 178, col. 357-372.