Ibid., Xi" II
seruerunt coram me notario et testibus suscriptis récépissé et habuisse a dictis fratribus Sanguonio et tomasse pro opère et mûris dicte ecclesie renunciantes exceptioni tribertinorum non receptorum et non habitorum pro quibus tribertinis promiserunt sepedictis Sanguonio et Tome reficere et refici facere dictum murum de bono opère et légale sumptibus dicte ecclesie ut dictum est supra omni condictione et exceptione remotis et dampna et expensos reficere pro predictis exigendis sub obligatione bonorum dicte ecclesie et pena dupli extimat dicti operis et pena soluta vel non hec sint orania rata latera dicti domus justa via usque et justa heredes Rufini Panzi.
Actum apud dictam ceclesiam sancti francisci in quadam caméra ipsius ecclesie presentibus ad hoc vocatis testibus Magistro paulo Luprandi domino leonardo Marangonis et fratre Janne de Laudis et aliis pluribus.
Ego Petrus imperiali auctoritate not(arius) his interfui et rogatus ut supra legitur scripsi et autenticavi.
In custodia Assisi est celeberrimum et augustum illud templum, quod est prœcipuum cœnobium totiusque Ordinis caput, nec structura toto orbe hujusce Ordinis invenitur, quœ hanc superet, mœnia enim alta sunt et profunda magnis lapidibus, arena et calce interstrata. Fundamenta in viscera terra^ qua^sita, vix tandem post octo et centum altitudinis pedes non satis commoda sunt inventa. Gregorius IX summus Pontifex primarium jecit lapidem
Prope chorum a superiore parte est compluvium ex
grandioribus saxis, aquas per fistulas ferreas procul ejiciens : in ingressu vero est pulchrum peristyllum. Nihil habet ha^c structura commune cum eo ordine quem Vitruvius architectus instituit
sed opus Theutonicum est. Structoris nomen non re-
peri. Scio tamen, quod frater Helias homo rerum gerendarum prudens ejus curam egit a principio, turres campanarias construxit, in quibus campanas imposuit et campanam ad convocan-
1. Pierre Rodulphc, Ilistoriarnm Seraphicx religionis Librl Ires (Venise, 1586), liv. II, n" 247 et suiv.
dum populum factam ipsemet campanam Praedicatoris, et passim seniores sic appellant, et campanam Primai, in quarum iina heec verba excusa leguntur :
A. D. MCGXXXIX Fr. Elias fecit fieri. Bartholomaîus Pisanus me fecit cum Loteringio filio ejus. Ora pro nobis Béate Francisée. Ave Maria gratia plena. Alleluja'. Duas alias campanas, quse non multis ab hinc annis disruptae sunt, fieri fecit idem F. Helias. Pro constructione autem hujus monasterii et templi variis modis cœpit pecunias exigere : primum enim pecuniarias collectas indixit provinciis; posuit quoque concam illam marmoream, in quam adventantes homines ponerent pecuniam, ex quo non modica turbatio inter discipulos B. Francisci suborta est.
Divisum est templum illud in tria segmenta juxta tria vota Religionis, quam profitemur. Inferior ecclesia désignât sanctam obedientiam, quee altis defixa est radicibus. Ibi conditum est sacrum corpus beati patris Francisci cum multis aliis Beatis. Factum est delubrum ex omni parte fîrmissimum parietibus, lateribus instratis, ut furibus adimeretur insidiandi facultas. Ad eum locum datur aditus per vias subterraneas et per secretos cuniculos, qui satis
latent Quod spectat ad se-
cundam ecclesiam, quse est instar oratorii, paupertatem in humilitate fundatam designans, omnibus idem pie orantibus aflïat insolitam pietatem; cujus pavimentum variis coloratis et vermiculatis lapidibus intertextum est. At testudo seu fornix instar cupse vel dolii, cum certis quibusdam figuris exquisita arte absoluta est : dicunt eas factas a Giotto Florentino majori ex parte, quem constat sui teraporis omnium pictorum fuisse nobilissimum In illis exprimitur vita Ghristi Jesu, quse variis depictœ coloribus, omnino admirandse sunt et excolendse. In testudine sunt quatuor trianguli eleganti ordine compositi. In superiori parte ad chorum est beatus Franciscus velut princeps in sella reclinatoria, indutus veste egregia, cujus capiti affixa sunt hsec verba Gloriosus Franciscus. Ibi quoque extat vexillum cum septem stellis et angelis circumstantibus atque buccinis clangentibus eo specta-
1. Ce Loteringius doit être le même qui a reçu de l'empereur Frédéric, en 1212, le droit de cité en Sicile et la permission de se marier II vivait encore en 1263. (Voy. Winkelmann, Acta imperii inedifa. Tituli XIII, Inspruck, 1880, p. 683, et Tin article de Salinas dans VArchivio storico Siciliano, Ann. IV, p. 336.)
culo quo triumphus famae pingi solet egregie perpolita et polilissima arte perfecto. In altero triangulo dextrorsum est porticus ambulatoria in prospectu cum eolumnis et in medio est figura veste subnigra induta cum alis et diademate quadrato quœ figura manu dextera tenet jugum, ac lœva supponit digitum labello instar silentii; ad pedes in signum eximiœ humilitatis est Frater quidam, qui accipit jugum et propriis imponit humeris; super caput figurre est hœc nota, Sancta Ohedientia. Ilinc pendct ad caput crucifixus sed solum apparct corpus et plaga lateralis, a qua erumpit magnus fluvius sanguinis. Dextrorsum est Prudentia biceps cum bis notis Sancta Prudentia ; babet diadema cum sex inscriptis facicbus : est média figura, sub qua est Angélus ductor ejus, et ducTe aliœ figurée, et respicientes junctis manibus praî se ferunt magnam religionem. Ex altero latere est consimilis figura cum subjectis verbis Sancta Hiunilitas : tenet accensam faculam. Ad pedes est Angélus et semihomo et semicanis. In altero triangulo est arx cum turribus bine inde, et in medio turris veluti. Gerrum (an crates viminea?) et terminus, et in apice est fenestra, et caput mulieris cum subscriptione Sancta Castitas. Adstant duo Angeli, quorum alter exbibet regnum, alter vero palmam. Ad pedes gerrii sunt duse figurai, quœlibet tenet manum cxtensam extra muros, et aspergit aquam super caput denudatse figurœ. Alter Angélus lavât dictam figuram instar balneatoris : super has duasliguras, quœ tenent vestem Angelo leguntur hœc verba Sancta Munditia. Ex altéra parte Sancta Fortitudo. A latere est Angélus lavans, et homo armis cinctus cum parmula in bracchio et multis aliis figuris : Amor et Pœnitcntia. Sub Amore est bomo transfiguratus cum bis notulis Munditia; quae propellitur ab altéra figura cum bis literis J/o/\s. In altero triangulo est figura vclata, prœter manus et dimidiam partem bracchii : manus autem sunt extensœ, et accipiunt munera qua3 duo Angeli offerunt. Angélus a latere dextro, et offert vestem, et marsupium : altéra offert prœ; torium : subter vero quœdam subjacet mulier subcincta, et nudatis intra vêpres pedibus, qua.' quantum ex facie, ex vultu, ox oculis, et ex fronte suspicari possumus, repra^sentat dominam paupertatem, quam in sponsam suam beatus Franciscus accipit. Gliristus vero a latera manum interjungit, atque ejus dextram contingit, cum bac inscriptione Sancta Paupertas.
In cboro GapelUc majoris est quaidam egregia pictura quam
dicunt quidam fuisso maiius et ingenii monumentum Priscii Capannœ a iiemine, quod ego sciam, adhuc satis intellecta. Communis tamen omnium est sententia, ab eodem Giotto fuisse expressam quamvis pne se ferat nescio quid majoris elegantiœ et dignitatis, Sub hoc fornice modo est altare majus, ubi est tabernaculum pro custodia sanctissimœ Eucharistie» eleganter elaboratum atque opéra venerabilis Fr. Mathœi Assisiatis constructum. Altare vero circumquaque ferreis quibusdam insertis cratibus et ansulis intortis vallatum est : sub ara in abdito et secessu conditum est venerabile ilkid corpus beati Patris; ubi alias furinum, sive locus erat, in quo fures et improbi homines publiée suspondebantur, vulgo dictus Collis inferni. Nec abs re dignum puto. quia sicut Christus in Galvariœ monte conditus est, ut nobis suo exemplo significaret nulla esse ossa, nullos homines, nuUos denique dœmoniacos adeo damnatos et desperatos, in quos si intret Christus non vivificet : sic beatus Franciscus, Domino concedente, voluit et vivens et moriens in cunctis esse Christiformis. Ante fores sacrarii sunt multœ et hœ quidem insignes et egregiœ picturae, et ut ferunt, manu Antonii Gavallini expressœ, qui adeptus est nomen Gavallini, quia optima arte fingebat caballos. Ante cancellos illius capellee in angulo est sepulcrum cum crate ferrea, ubi dicunt condita esse quatuor corpora sociorum beati Francisci.
Adsunt quoque in inferiori Ecclesia sive Oratorio multe capelle et quidem pulchre et egregise. Primo est capella S. Gatherine Gardinalis iEgidii Gariglii Albernotii Hispani, cum multis figuris S. Gatherinœ. Hic Gardinalis obiit in surburbano servatumque est corpus ejus in monte Gimino, deinde Assisium translatum est. Hic Gardinalis construxit arcem Spoleti natura et situ loci tum humana ope munitissimam, ex qua tota vallis Spoletana visitur. Hic laceratum Ecclesie regnum, et a tyrannis ferme totum usurpatum singulari virtute recuperavit ac resarcivit ; quamvis nonnulli ossa ejus in Ecclesia S. Martini supra Viturnium in Monte Gimino recondita dicant. Fortasse ibi primo servatum est cadaver, deinde Assisium translatum fuit. Vidit autem iste corpus B. Francisci, postea reliquit conventui centum millia aureos. Deinde est capella D. Antonii, ubi est sepulcrum cujusdam Ducis Spoleti, qui dicebatur Blascus eratque de domo Gardinalis ^Egidii, cum subjectis versibus :
Magnanimus miles prudens piiis egregiusque Cultor justitia;, rigidi servator honesti Blascus Fernandi, pacis compertor aniatac, Ilispanus natus moruni venustate pra?clarus; Anconitana? Marchio Marchiœ tempore multo Hector Bononiœ, dux Spolelanus habetur.
Inclytus istc senator bellique maximus actor. Proditus hic burgo Liici mutalur ibidem, Et genitor Grazias acerba morte peremptus. Ilicque jacent ambo genitor genitusque dicti, Quos Deus Elisiis proponat sedibus almis.
In capite Ecclesie e regione Sepulchri Divi Francise! tumulata est Résina Cypri, quœ reliquit sacro conventui ducenta millia aureorum pulcherrimum vas porphyreticum absque base sive pédicule quo modo loco pilaî utuntur ad aquam lustralem, qua liomines pie asperguntur.
Sed quantum spectat ad superiorem Ecclesiam est usque adeo eleganter constructa, ut nihil pulchrius videri possit illo seculo, nec structura hujus ordinis invenitur in toto orbe : suas liabet portas congrua dimensione venustas mediam ceteris ampliorem, in tecto stellœ affixœ aureœ, et color impressus œreus veram cœli faciem a?mulatur. Sunt in choro sedilia ex materia nobili, arte quam vocant Tarsicam, sculpturis et imaginibus insignia, quem ferunt Samsonis opère constructum, cujus oxpressa imago conspicitur. In hujus ingressu supra januam est ibi oculus vitreus, unde transmittitur lumen in morem Gyclopis latepatens in morem trianguli, in quo est imago vera, ut dicunt, beati Francisci opore Mosaico intertexto, opus, ni fallor, Cimabovi. ^ Inter utramque Ecclesiam est spatium octipedalc, ne populus ambulans super pavimentum superioris Ecclesiœ impedimento sit ceteris in Ecclesia inforiori. Innititur autem pavimentum superioris Ecclesiam lignis abiegnis. Portam inferioris Ecclesite Samson portica quadam egregia exornavit tecto inclusa, ob repentinos imbres, ut hse litterœ déclarant : Fr. Franciscus Samson Geueralis Minorum fierfecit MCCCCLXXXVII. Circumcirca sunt XII turres teretes : et in unaquaque illarum est inferior testudo petraî granitœ rubeœ in memoriamXlI Apostolorum ignis Spiritus sancti ardorem prœtendentis. Tribuna Aero est albi lapidis in honorem beatœ Viri ginis. Sunt quoque in surperiori Ecclesiœ qua?dam picturœ egre-
1. 11 y a ici une légère criour : ce portail est celui de l'église inférieure.
gia manu Cimaboni et Giotti elaboratœ. Chorus quoque cum subselliis manu Dominici Sanseverinatis Unibri opère intertexto, opéra et sumptu magistri Francisci Sansonis Generalis, ut inscriptio affixa déclarât magnifiée fabrefactus. Nostro tempore organa constructa sunt a magistro Petro Antonio Nucerino Generali.
Superest modo ut de sacri Conventus structura nonnulla subjiciamus : habet enim profundas radiées et altissima fundamenta propter torrentem inundantem. Sixtus IV Pontifex domum collabentem et ruinam minantem fortissimo muro, quasi rostro quodam vallavit anno MCCCCLXXX et hodie quoque nomen ipsius retinet. Alteram partem Conventus construi fecit frater Elias, ut aperte déclarant figurœ quœdam et inscriptiones cisternœ prions impluvii. Innocentius IV Papa fecit construi alteram partem reliquam Cardinalis yEgidius, quem supra memoravimus.
Ilœc sunt, qua3 milii dicenda erant circa insignem, admirandam et numquam satis laudatam structuram hujusce memorabilis Templi. Optima enim dispositio consurgit, cum partes omnes in se ipsis bene dispositae fuerint, et alterae cum alteris congruo loco conveniant. QuamAds beatus Pater Franciscus vcrus ditissimœ paupertatis auctor prœceperit in cunctis paupertatem servandam, ut fratres tanquam peregrini et advenœ despicerent amplas domos atque templa magnifîca.
