L. t S. A. Alio, secret

Archives de Saint-Gilles, à Bruges.

Il existe une traduction flamande de cette dernière pièce; cette traduction est insérée dans la plaquette intitulée : Getuygenisse der waere Reliquien van het Jrlout des H. Cruys 0ns Heere Jesu Ghristi, Bustende in de Parochiale Kerche van St, Gillis hinncn Brugge, Als mede de Aflaeten van het Broederschap van het II. Gruys, Ingestelt in de voorseyde Kerche van 8t. Gillis. Tôt Brugge, by Pieter de Sloovere, gcsworen Stadts-druclcer, in de Prediclcheers-straet. Met Approbatie, s. d., petit in-12, de 24 pp.

(') Voyez plus haut, p. 514, uote 1.

La rareté de cette plaquette nous engage à reproduire la traduction des lettres de Mgr. Charles van den Bosch; celles d^ïïenri de FBspy du Saussay^ curé de Saint-Leu-Saint- Gilles, à Paris, et des vicaires généraux du cardinal de Retz, également traduites en flamand, sont insérées dans le corps de Tacte :

OAEOLUS, By de Gratie Godts ende den Âjjostolychen Stoel van Roomen Biscop van Brugge, efide Eyfachtig Cancellier van Vlaenderen etc. Aen aile die dese zidlen sien en lesen, Saliglieyt in deu Heere.

Dese is de Religieuse Plicht van ons aile, dat wy altydfc en over-al vervoorderen de Verheffinge van het II. ende Levend-maeckende Hont des CRUYS, in het welcke, den Authenr der Saligheyt verheven zynde, sig selven opgedraegen heeft tôt Prys van onse Yerheffinge tôt het eeuwig Leven. Aen welcke Plicht van onsen kant willende volkomen ter Godtvruchtigste Instantie van de Eerweirde Mannen den Heer Pastor ende Onderdaenen der Parochiale Kercke van St. GILLI8 bmnen Brugge; volgens het gene onder-geschreven is, hebben wy ons getoont ieverige Uytvoerders van onsen pligtigen Dienst. Want aengesien over weynigen tydt den voorseyden Heer Pastor ende Kerckmeesters een deel der H. Gebeenderen van den Arm van den H. ^gidîm in de selve Kercke van 8t. GILLIS binnen Brugge, door ons gescheyden met verlof ende toestemminge van d'onse, gesonden hebben naer de Parochiale Kercke van de HH. Lupus ende 2Egidius binnen Parys, met dese (van hun te vooren geofferde) conditie, dat door de voorseyde Kercke van de KII. Lupus ende ^gidius, in wederzydsche erkeutenisse van dit Weldaet, soude gesonden worden aen de voornoemde Kercke van St. GILLIS binnen Brugge eenig Deel van het Hout des H. CRUYS : gelyckerwys alreets in onse Brieven van dato den eersten dag van de Maendt Augusty laestleden breeder vermelt wordt, ende dat daer naer, tôt volbrenginge der selve conditie, uyt Parys naer Brugge gesonden zyn geweest twee Stuckxkens van het I Levend-maeckende CRUYS Ons Heere Jesu Christi, met de by- I gevoegde Brieven, in een vierkant honte Kasken behoorlyck gesloten ende gezegelt; hebben wy het selve Kasken door den voorseyden Heer j Pastor, Kerck-meesters ende den voorsienigen Heer Georgius Aerts ' (die sig tôt voltreckinge der selve conditie Borge gestelt hadde) nog behoorlyck gesloten ende gezegelt, ons gebracht zynde, geopent, in Het welck wy voor eerst gevonden hebben twee Brieven gcschreren op Parkement, welckers inhout hier volgt en is desen :

Aen den Doorlugtigstm ende Eeriveirdigsten Vader in Ghristo enda Heer, Myn Ileer Carolvs van den Bosch Biscop van Brugge etc. Henrkm de L'esinj du Saussay Priester der Boomsclie Kerche, Protonotaris, Pastor der Solemnele Parochiale Kerclce op den Tytel der HH. Lupus ende Mgidius hinnen Parys Baedts-heer van den AldercTiristelychsten Koning, ende synen gehoren Ca.'pellaen, Eerljiediglieyt ende Biensthaerlieyt.

Wy getuygen U-E. Doorlugtigsten Prelaet, dat wy met verlof van de Eerweirdige Heeren Joannes Baptista de Contes Deken der Kercke van Parys, en Âlexander de Hodenccj^ Arts-priester van St. Severinus in Parys, Yicarissen Generael van Syn Eminentie, den Eerweirdigsten in Christo Yader ende Heer, Myn Heer Joannes Franciscus Paidus de Gondy op den Tytel van de H. Maria op Minei'va, Priester Cardinael van Retz ende Arts-biscop van Parys, uyt het seer vermaert silver vergult Cruys, het welck wy hun getoont hebben, in 't welck onder een seer klaer Kristael in het midden overdeckt laegen, in forme van een Cruys, dry Stuckxkens van het Levend-maeckende CRUYS 0ns Heere Jesu Christi, de twee dweersche Stuckxkens, gelyckerwys sy daer ingestelt waeren, uytgenomen hebben met syn Doosken, zynde van achter vergult ende een Lam draegende het Cruys op gemaeckt, behoudende alleen het middelste van de selve breede ende lengde. Welcke twee Stuckxkens wy, door de selve conditie ons opgeleyt, ende door ons geoffert, wanneer wy Uwe Doorlugtigste Hoogweirdigheyt versocht hebben voor eerst de Reliquien van den H. JEgidius Abt onsen Patroon, welcke wy ten laetsten door uwe , besondere Goedgunstigheyt onlangs ontfangen hebben, met de auten- . tique Brieven van de Kercke van St. GILLIS in uwe Stadt van Brugge, tôt eeuwige gedachtenisse van Danckbaerheyt vereeren, en gelyckerwys sy over vele Eeuwen in on se Kercke met grooten toeloop van Yolck met aile weirdige Eerbiedigheyt zyn geëert geweest; ende voortaen het overgebleven Middelstuck zal bewaert ende geëert worden, soo moeten aldaer oock in het toekomende naer U-E. wel-behaegen dese geëert worden, biddende Uwe Doorlugtigste Hoogweerdigheyt van dese onse tegenwoordige Getuygenisse voor vast en wel-behaegen j te houden: welcke op dat-se niet twyffelachtig souden zyn, hebben dese met eygen Handt Gçteeckent, ende den Zegcl van Onse Kercke, ende Onsen, t'saemen met de Eerw. en Yoorsienige Heeren ende Meesters Joannes Bidault Priester, geboortig van Evreux, Doctor in de | Konsten, en Daniel le Gouteulx, Priester van Parys, Raedts-heer ende j Almocssenier van den Alderchristelycksten Koning onse Yicarissen, j als oock Gabriel Benoist en Joannes le Vallois, Pricsters van Constantien, | onse Sacristaenen, ende Benatus ErnoMlL, Priester van Mans, welcken j

wy voor Eaedt gebruycken in allé onse Acten, hebben niet gctwyffelfc dese te erkenneii. Aldus gedaen binnen Parys in Onse Priestcrlycke Kercke van de HH. Lupus ende JEgicUm in hefc Jaer 0ns Heerc Duysent ses Honderfc JSTegen-en-vyftig den negen-en-twintigsten Dag van de Maendfc Augusty. Was Onderteeckenfc : Henricus de L'espy du Saussay, Pastor van 8S. Lupus en ^gidius binnen Parys. F. BidoMÏt, D. le Couteulx, G. Benoist, J. le Vallois en B. Ernault. Met den Zegel Geprint in rooden Uwel nevens de selve Onderteeckeningen.

Den Inhondt van den tweeden ingesloten Brief was desen: De Vicay'issen Generael van Syne Eminentie ende in Ghristo Vader Myn Heer Joannes Franciscus Paulus de Gondy, op den Tytel van de H. Maria op Minerva dey^ H. BoomscJie Kercke, Priester Cardinael van Bjeh Ârts-hiscop van Parys, aen aile die dese tegenivoordige zullen sien en lesen Saliglieyt in den Heere.

Aengesien dat laest-leden den Eerw. Heer ende Meester Henricus de L'espy, Priester ende Pastor der Parochiale Kercke van de HH. Lupus ende jEgidius binnen de Stadt van Parys, Raedts-heer en geboren Capellaen van den Alderchristelycksten Koning, ons versocht heeft, dat wy souden gelieven hem te geven den oorlof van te scheyden een Deel van bet Levend-maeckende CRUYS Ons Heere Jesu Christi, het welcke over menigvuldige Eeuwen in de selve Kercke met een aldergrootste Berbiedigheyt bewaert ende geëert wordt, tôt Wedergunste van de Parochiale Kercke van 8t. Gillis binnen de Stadt Brugge, de welcke onlangs aen de voornoemde Kercke van 8t. Lupus toegestaen heeft een Edel Deeltjen van den Arm van den H. ^gidius, nochtans met dese Wet ende conditie gelyck sy over-een gekomen waeren, dat'er aen hun tôt eeuwige gedachtenisse van beyde, soude toegestaen worden een Stuckxken van het aenbiddelyck Houdt des H. CRUYS. Daerom Wy Yicarissen Generael van Syne voorseyde Eminentie volgens Ons Officie niet meer beminnende als te vermeerderen den Luyster eude Glorie der Kercken, toeneygende aen het Godtvruchtig Yersoeck van den voornoemden Pastor, hebben de bovengemelde Reliquaire van het H. CRUYS voor ons doen brengen, welcke met behoorlycke Eerbiedigheyt ingesien hebbende het H. Hout het welcke aldaer in forme van een Cruys, in 't midden onder een seer klaer Kristal gesloten was ende de Stam ende Armen verçiert zynde op het eynde met kostelycke Gesteenten, op welckers middelste konstelyck naer de oude manière gemaeckt van geslagen silver gcgraveert stonden het afbeeldtsel van Onsen Gekruystcn Heere Jésus Christus ende de Alderheyligste Maget Maria verçiert met Lelie-bloemeu, met don Ondervoet

van silver vergult, hebben Wy doen openen, in het welcke wy gevonden hebben in een kleyne vierkante Doose, van binnen in forme van een Cruys, van achter vergult met bet afbeeldsel van een Lam daer op geschildert, onder de dry Stuckxkens van het aenbiddelyck CRUYS 0ns Heere Jesu Christi welckers middelste Stuck, zynde de Stam, wy voor de selve Kercke van den H. Lupus behouden hebben, om in de selve Reliquaire wederom gestelt te worden; maer de andere twee verbeeldende de Armen, heel, sonder iets aen gesneden te zyn, op de selve forme, en in het selve Yaetjen, hebben wy aenstonts in een ander silver Doose toegesloten ende Gezegelt met den Zegel van Syne voornoemde Eminentie den Heer Cardinael Arts-biscop van Parys, en met de tegenwoordige autentique Brieven gegeven om overgesonden te worden aen de voorschreve Kercke van St. GILLIS binnen Brugge. Gegeven in Parys onder den Caemer-zegel van Syne voorseyde Eminentie Myn Heer den Cardinael van Retz, Arts-biscop van Parys, in het Jaer Duysent ses Hondert Negen-en-vyftig den twintigsten van de Maendt Augusty. Was Onderteeckent De Contes, A. de Hodencq en Boudouyn, met den Zegel in rooden Uwel Geprint nevens de selve Onderteeckeningen.

ISTaer welcke Brieven overlesen hebbende, hebben Wy oock in het selve boute Kasken gevonden een ronde silvere Doose, ende in de selve een ander silver Doosken vierkant, hebbende op den grondt de forme van een Cruys, van achter vergult met het afbeeldtsel van een Lam in 't swart geschildert, in welckers Grondt van de forme des CRUYS weynigh verheven, Wy gevonden hebben twee stucxkens van het Aenbiddelyck Cruys 0ns Heeren Jesu Christi, heel en ongeschonden, hebbende de forme van twee Armen, geleydt in Syde ofte Satyn, ende in het selve Satyn een plaetken van lengde gelyckwys volgens de voorseyde Brieven van de seer Eerweirdige Heeren Vicarissen Generael van Syne Doorluchtigste Eminentie den Cardinael van Retz Artsbiscop van Paris, in de selve Kercke van de HH. Lupus ende jEgidius beschreven wordt, het middelste Stuck is bewaert geweest, daer naer hebben de voornoemde twee Stucxkens van het Hout des H. CRUYS, t'saemen met het voorseyde vierkant Silver Doosken ende het selve Satyn, gelyck het van Parys gesonden is geweest, daer aengewonden hebbende nieuwen Silveren-dracdt tôt meerdere vastigheyt, in het tegenwoordig silvere Kasken ofte Doose, van boven gesloten met een klaer doorschynende glas, ende van buyten met eenen silveren Staeck en twee Armen op forme van een Cruys, in 't midden kostelyck verçicrt met silvere vcrgulde straelen, t'saemen met dese onse Brieven hier toc gcmaeckt, mut allc Eci-lncdigheyt daer in gesloten. Ende tôt

dieu eynde expresselyck ingestelt hebbendc een Solemnélc Processic, hebben Wy die uyt de Kercke van het H. Blocdt 0ns Ilecrcn Jksu Christi op den Burg tôt Brugge, Persoonelyck gedraegen tôt in de j voorseyde Kercke van St. GILLIS binnen Brugge, om aldaer ten eeuwigen tyde publyckelyck uytgestelt ende geëert te worden van aile Christi Geloovige. Ende om meer en meer op-te-wecken de Godtvruchtigheyt van aile Yolckeren tôt de voornoemde HH. Reliquien van het Hout des H. CRUYS, aen aile en besondere Christi Geloovigen de welcke in dese Solemnéle Processie, ofte Lof : door 0ns in 0ns Biscoppelyck Gewaet naer dese te doene, oft, soo menigmael als sy aldaer I aile Yrydaegen van het Jaer (wanneer de selve Reliquien van het I H. CRUYS besonderlyck zullen uytgestelt worden) de selve zullen I besogt hebben, ende aldaer tôt Yerheffinge van Onse Moeder de j H. Kercke, Uytroeyinge der Ketteryen, Eendrachtigheyt der Christene Princen, ende voorspoet deser Stadt Brugge, hunne Godtvruchtige Gebeden tôt Godt zullen gestiert hebben, door Onse Yaderlycke mildtheyt, hebben, ende verleenen Wy in dese tegenwoordige veertig Dagen Aflaet, tôt welckers Getuygenisse Wy dese tegenwoordige Brieven met eygen Handt geteeckent hebben, ende met Onsen Grooten Zegel ende het Handt-teecken van Onsen Secretaris doen teeckenen hebben.

Aldus gegeven tôt Brugge in Ylaenderen, in het Jaer Duysent ses Hondert Negen-en-vyftig, den Feest-dag van de Heylige Apostelen Simon en Judas den acht-en-twintigsten dag van October; bekleedende den Stoel van Roomen Syne Heyligheyt Alexander den VIL het vyfde Jaer syns Pausdoms. Regerende Syne Souvereyne Majesteyt PhiUppus den IV. Koning van Spagnien etc. Grave van Ylaenderen, het negenste Jaer van Syn Ryck (^). Présent de seer Eerw. Heeren, Myn Heer Huheiius Waegenaers en Arnoldus Craheels Priesters Licentiaeten in de H. Godts-geleertheyt, Canonicken Gradueel van Onse Cathedraele Kercke van St. Vonaes ende Respective Arts-diaken ende Arts-priester van Brugge; als oock den Eerw. Heer Joannes Neyts Pastor van de boven-gemelde Kercke van St. GILLIS binnen Brugge ende andere Getuygen daer toe versocht ende geroepen.

Was Onderteeckent CAROLUS vanden BOSCH Bisschop van Brugge.

Uyt Bevel van Sijne Doorluchtîgste Hoogweirdiglieyt voorscJireven A. Alio, Secretaris (-).

(') Le texte latin porte : anno regnorum ejus ïkige.simo xono. (-) Pp. 8-15.

La plaquette, que nous venons de mettre à profit, renferme des détails précieux et peu connus sur la vénération de la relique de la vraie Croix, don de F église de Saint-Leu, à Paris. Les liens étroits, qui rattachent cette relique à celle de saint Gilles, ne nous permettent point de passer ces détails sous silence :

Dese Weirdige Eeliquien van het Hout des H. CRUYS gesloten in een Silver Cruys, verçiert in het midden met Silver Vergulde Strae- Icn gelyck hier vooren in de Brieven breeder vermelt is, rusten nog op den dag van heden in de selve Kercke van 8t. GILLIS binnen Brugge in den Choor op zydje van den Hoogen Autaer ende worden alle-eerste Sondagen van de Maendt uytgestelt, als oock op den Sondag naer H. Bloedt-dag, den eersten Sondag van de maendt Julius, den eersten Sondag van September en den Sondag naer Alder-zielendag, om van aile Christi Geloovige besocht ende geëert te worden, op welcke voornoemde Dagen oock gesongen wordt een Solemnéle Hoogmisse met grooten toe-loop van Menschen, welcke in aile noodtsaekelyckheden hunnen toevlucht nemen tôt desen Weirdigen Schat, ende oock menigmael van Godt bekomen het gene sy door de Verdiensten . van het Lyden ende Doodt 0ns Saligmaeckers Christi Jesu versoecken.

In het Jaer 1732. Toussain Saeleinoen Geboortig van Brugge Koopman in Lynwaeten, als -dan in Honwelyck met Marie Anne Donglie Weduwe van Sr. François Sola vaerende naer Holland.t ter oorsaeck van synen Koophandel, vergeselschapt met dese svne Huys-Vrouwe, is'er opgestaen soo groot Tempeest dat sy niet anders dachten als te vergaen; in welck peryckel sy aenstonts- hunnen toe-vlucht hebben genomen tôt de HH. Eeliquien van het Hout des H. CRUYS ende hebben belooft, dat, soo wanneer sy dit Levens-gevaer ontquaemcn, en in een gewenste Have geluckiglyck mogten aenkomen;' soo hacst sy in Brugge souden wedergekeert zyn, tôt erkentenisse van dit weldacdt, souden doen stellen hebben op het Kerck-hof van St. GILLIS, een schoon Houte Cruys met den stervenden Saligmaecker daer aen hangende ter eeren van het bitter Lyden ende Doodt 0ns Heere Christi Jesu, ende ter indachtenisse der Overledene Christi Geloovige; het welcke sy oock (binnen Brugge gekomen çynde) in het selve Jaer in de Maendt November volbragt hebben.

Dit Cruys nu gestaen hebbende outrent de vicr-en-twyntig Jaeren, ende door de Logt, Windt en Regen eenigsints vervallen zynde, is in het jaer 1756. wederom vernieuwt geworden, door de

Milde almoessen der Godtvruchtige Menschen ende in veel beteren staet gestelt dan te vooren, zynde jegenwoordig verçiert van boven met een nieuw Overdack, afdaelende in forme van eenen Throon ende van onder met een schoone Balustrade (^).

Daer-en-boven om meer en meer te verwecken de Devotie ende Eerbiedigbeyt tôt het H. ORUYS Christi Jesu, is aldaer opgerecht een Godtvruchtig Broederscbap van het H. CEUYS ende van Syne Heyligheyt Benedictus den XIY. Paus van Roomen Geapprobeert, ende begiftigt met vele besondere Aflaeten en Privilegien (2).

(^) Cette croix, enlevée à l'époque de la révolution française, fut transférée plus tard au cimetière général de Bruges, dont elle orna le calvaire jusqu'au jour oii, tombant de vétusté, elle fut remplacée par la grande croix de bronze, qui s'y voit maintenant.

(^) Pp. 16, 17. La confrérie de la sainte Croix, dont il est ici question, fat canoniquement érigée dans l'église paroissiale de Saint- Gilles, le 12 Septembre 1756, par Mgr. Jean-Robert Caïmo, évêque de Bruges. Les lettres d'érection se trouvent dans la plaquette citée, pp. 6, 7- Cette confrérie cessa d'exister à la fin du siècle passé; le Resolutie-Bouch de l'association, conservé dans les archives de l'église, s'arrête au 8 Août 1784.

Par décision, prise à cette dernière date, le conseil d'administration de la confrérie résolut de renouveler, à ses frais, la fenêtre du collatéral sud, devant laquelle s'élevait l'image du Christ en croix, dont nous venons de parler. Cette fenêtre, joignant le mur qui sépare le collatéral du transept, était, jusqu'en ces derniers temps et sans doute en souvenir de la confrérie de la sainte Croix, qui l'avait placée, ornée, à sa partie inférieure, d'une croix en verre de couleur, d'un fort joli dessin. Cette croix fut défoncée, avec une partie de la fenêtre, par le terrible ouragan, qui se déchaîna sur la ville de Bruges, dans la nuit du 12 Mars 1876. Ladite fenêtre a été remplacée depuis par une verrière, exécutée dans les ateliers de M. François Nicolas, à Buremonde; avec elle disparut le dernier souvenir d'une association, qui compta des années de prospérité, et se rattachait, par plus d'un lien, aux reliques de saint Gilles et de la sainte Croix, dont notre église est heureusement restée en possession.

DE