AUT LIBER PERVENISSET AD MANUS NOSTRAS
Le recueil du bibliothécaire de Saint-Gilles s'ouvre par une dédicace, en forme de prologue, adressée à l'abbé Hugues. Yoici le texte de cette introduction, intéressante à plus d'un titre :
Incipit frologus in miracula heati Egidii.
Heverentissimo patri domno Hugoni abbati monasterii sancti Egidii, quod in valle Flaviana situm est, frater Petrus cognomenta Guillelmus, eiusdem loci bibliothecarius, debitum in omnibus ut filius famulatum. Cum ordinis nostri professio exigat, ut maiorum imperiis obtemperare debeamus, tune prsecipue, cumque iusta et amabilia sunt, quse prœcipiuntur, omni annisu praelati imperium subiecti obedientia comitari débet. Iniungit michi siquidem paternitas vestra, ut ad consolationem tribulationum, quas incessanter patimur, de miraculis sancti patris nostri, sancti Egidii, aliqua mémorise tradamus, per quse et legentium animi eedificentur, et impugnantium nos ssevicia, audito virtutum eius preeconio, a fervore maliciae suae aliquatenus compuncta resipiscat. Itaque prasceptis vestris obsecundans, in primis lectorem ammoneo, quatinus adhibeat fidem dictis, memineritque verborum Domini per ewangelium dicentis : Quia qui in me crédit, opéra, quœ ego fado, et ipse faciet, et maiora liorum faciet Nec enim frustra vel sine certi experimenti causa tôt nobiles ac médiocres simul cum infirmis diversi sexus conditionis et eetatis ad istius sancti sepulcrum venerandum conveniunt, qui profecto, nisi diversis necessitatibus certissime eius suffragium experti fuerint, nequaquam de tam longe remotis terrarum partibus mortique periculisque iterum {^) se obiicientes, tam copiose confluèrent. Yerum haec breviter dicta sufficiant. Nunc de miraculis ipsius, cum plurima iam gesta suppetant, recolens ea solum-
Q) Tom. V, Lntecise Parisiorum 1713, p. 623, § cxxxi.
Pertz, op. et tom. cit., pp. 288, 289. Jaffé a mis en note, d'après le texte de Mabillon, les parties omises dans son exemplaire du Liber miraculorum sancti Egidii. (Pertz, op. et tom. cit., p. 289, note 15.) Voyez notre tome i^"", p. 205, note 1.
(3) AA. SB. Sept., tom. i, Antverpise 1746, p. 288, n. 17.
(^) Nous pensons qu'il faut lire itinerum.
xxxn
modo, qupe nostris temporibns per eum Dominus operatur, omissis illis, quaî quorumlibet rolatione audivi, ne quis ea velud frivola diiudicot aut coutempnat; et ea tantum partim, quae fidelium virorum attestatione probata sunt, partim oculis nostris visa, quaeque relatu digna videntur, describere curabo. Subveniat ergo michi domini nostri lesu Christi gratia simul et misericordia, ne qui gravi scelerum ac flagitiorum honerc deprimor, dum iusticias et testamentum ipsius per os meum assumere preesumo, ob hoc in improperium dampnationis convortar, sed digne ipsum, qui in sanctis mirabilia operatur, laudare et benedicere merear. Amen
Après ce préambule, l'auteur passe à la description des miracles opérés, de son temps, par l'intercession de saint Gilles. Ces miracles sont au nombre de quatorze; en voici le relevé, d'après l'intitulé des paragraphes que leur consacre le pieux narrateur :
De muliere manibus contracta {^).
De quodam suspenso post triduum vivo (^).
De transmeatione aquae absque remige facta
De quodam captivo liberato(^).
De cœco illuminato {^).
De quodam captivo Romae a Perside revocato ('^).
De quodam puero a profundo Reni fluminis vitse restituto (^).
De quodam claudo a Dacia sanato (^).
De pincerna ducis Poloniae a morte liberato
De quodam milite captivo ab Almaria revocato (").
De quodam milite captivo a Valencia Hyspanise revocato {^").
De quadam mappa sub igne illsesa reperta {^^).
De cuiusdam manu contracta sanata {^'^).
De cuiusdam brachio a paralisi sanato ('^).
(^) Pertz, Monumenta Germaniœ historica, t. xiv, Script, xii, pp. 316, 317. C-^) Pertz, op. et tom. cit., p. 317, col. 1. Nous avons rapporté ce miracle dans notre tome i^"", p. 355. Le texte du frère Pierre- G aillaume se trouve en note aux pp. 355, 356.
Pertz, op. et tom. cit., pp. 317, 318. (") Id., p. 318.
(•^) Id., pp. 318, 319.
C) Id., p. 319, col. 1.
(') Id., p. 319.
(«) Id., pp. 319, 320.
(•-•) Id., p. 320.
Id., pp. 320, 321.
Id., p. 321.
C') Id., pp. 321, 322.
('3) Id., p. 322, col. 1.
Id., p. 322.
('^) Id., pp. 322, 323.
M. Jales de Kcrval a eu l'heureuse inspiration d'analyser le travail du moine Pierre-Guillaume, et d'insérer cette analyse dans sa remarquable étude, intitulée : Vie et culte de saint Gilles, Vun des quatorze Saints les plus seœurahles du jjaradis (^). Il n'est pas de récit plus propre à inspirer la dévotion au grand thaumaturge, que celui des prodiges dus à sa puissante intervention; il n'en est pas non plus qui prouve mieux l'étonnante diffusion de son culte. Ces miracles, dit M. de Kerval, " nous semblent empreints d'un caractère particulièrement touchant : ils montrent jusqu'à quel point la foi en notre Saint et l'amour qu'il inspirait s'étaient rapidement propagés et enracinés jusque dans les contrées les plus éloignées " (^).
3. Disceptatiuncula chronologica de Sancto -ffigidio Abbate Arelatensi, et Confessore. — Leodii, Typis Joannis Ouwerx, Typog. jur. SuB Sancto Ignatio. M . DG . XXYIII, in-16, de 16 pp. non chiffrées, y compris le feuillet-titre et l'avertissement Ad Lectorem.
Cette dissertation chronologique est l'œuvre d'Aloyse de Lymbourg, abbé de Saint-Gilles, à Liège {^). Un seul exemplaire est parvenu jusqu'à nous; son heureux possesseur, M. Gustave Francotte, de Liège, l'un de nos bibliophiles les plus savants et les plus aimables, a eu l'extrême bonté de nous le communiquer, au mois de Septembre 1870. Cet exemplaire est relié à la suite de La Vie de S. Gilles Ahhé d'Arles en
(') 2« édit., Le Mans 1875, pp. 34-53.
(2) Vie et culte de saint Gilles, etc., 2® édit., p. 34.
(^) Voici la notice qne consacre à cet abbé le Recueil historique et généalogique dés Ahhés de Saint-Gilles, par Simon-Joseph Ahry, héraut d^armes du pays de Liège, Tongres 1870 (*), p. 24 :
" Louis de Lymbourg. 1617-1636. Devise : Virtute Duce.
" Révérend et noble seignenr Louis de Lymbourg, élu abbé du célèbre monastère de Saint-Gilles l'an 1617, fut bénit par Révérend seigneur Etienne Strecheus, suffragant de Liège.
" Il étoit fils de Louis de Lymbourg, résidant à Gomengnée, et de Jeanne, fille de Nicolas le Vilhain et de Bertheline de Bois dite de Sohay.
"Il s'occupa spécialement à meubler et à décorer surtout en peintures réglise et la maison de Saint- Gilles.
" Il mourut Tan 1636 après avoir gouverné pendant dix-neuf ans, et repose dans la chapelle de Sainte-Thérèse, sous une petite pierre ornée de ses armoiries (*^), avec la crosse et l'inscription suivante :
" B. D. Aloysius a Lymbourg ahhas Sancti Egidii qui ohiit anno 1636. "
(*) Voyez, sur ce travail d'Abry, notre tome ii, pp. 285, note 1.
Les armoiries de l'abbé de Lymboiirg sont reproduites dans le ^Eecueil cité d'Abry, plancbe II, en regard de la p. 32.
Provence et Confesseur, œuvre du même écrivain, dont nous parlerons plus loin.
La Disce]jéatiimcula chronologica, d'Aloyse de Lymbourg, n'a d'autre mérite que son excessive rareté; l'auteur défend l'opinion, qui voit dans saint Gilles un contemporain de saint Césaire d'Arles, opinion abandonnée depuis longtemps. Il n'en sera pas moins agréable au lecteur de trouver ici le texte de cette rarissime production, copié sur l'original avec toute l'exactitude possible :
AD LECTOREM
Candide Lector. Hactenus B. ^gidij Abbatis Arelatensis, Patroni nostri Yitam, Latino contextam idiomate, in vernaculum incultum licet, traduximus : et capitibus utramque novem perstrinximus, ut officio hebdomadali, quod in Ecclesia nostra ^gidiana, Antiphonis, prout ac Responsorijs totidem novem usurpatur, vel in hoc saltem respondeat.
Caeterum, quia ex hac eadem vita, quo tempore vixerit Beatus noster ^gidius elici : nec fœlicis ipsius exitus, tempus certum definiri potest, sequentem iccirco Disceptatiunculam chronologicam, postliminio Vitae duximus apponendam. Eam, si voles, consule, eademque pro voto fruere, arbitrare, et vale.
Dat. Sanct-eegidij ad iv Calend. Aug. An. partus Virginei mdcxxviii.
Aloysius a Lymboub-g, Archimcmdrita Sanct. -œgidianus.
On connaît d'Aloyse de Lymbourg, outre La Vie de S. Gilles et la Disceptatiuncida chronologica, qui nous occupe, une élégie latine très- estimée, ayant pour titre : Apprecatio parœnetica R. D. Erasmo a Xencheval, novi monasterii apud Hmjttm ahhati (de Becdelièvre, Biographie liégeoise, tom. i, Liège 1839, p. 478). Aucun biographe, que nous sachions, n'a signalé la Disceptatiuncida chronologica.
Foppens parle, avec grands éloges, de l'abbé de Lymbourg : Leodius, dit-il, non minus nohilitate quam doctrina insignis, ad 8. JEgidium Canonicorum Regularium Ordinis S. Augustini apud Leodienses Ahhas anno 1617, virorum doctorum fautor, et ipse doctissimus, atque in egenos peregrinosque maxime liheralis et hospitalis; descripsit patrio sermone Vitam S. ^gidii, Ahhatis Arelatensis, patroni sui. Leodii 1637 (lisez 1627). Scripsitque carminé Elegiaco (quale vel Ovidiusipse, si surgat ah inferis, agnoscat suwn esse) Apprecationem para3neticam, etc. (Bibliotheca Belgica, tom. i, Bruxellis 1739, p. 46.)
La plupart des auteurs orthographient mal le nom de notre abbé; Foppens écrit a Lymhorgh, de Becdelièvre, de Lymhorclc, d'autres Lymhorch.
Aloyse de Lymbourg était frère d'Albert de Lymbourg, qui mourut doyen de la collégiale de Saint- Paul, à Liège, le 24 Avril 1627. Théologien, poëte, jurisconsulte, Albert de Lymbourg passait pour un des plus beaux esprits de son temps. Voyez Foppens, op. et tom. cit., pp. 41, 42, et surtout de Becde- LiKVRE, op. et tom. cit., pp. 436 et suiv.
DISCEPTATIUNCULA CHEONOLOGICA DE S. iilGIDIO
QirO TEMPORS VIXEBIT SANCTUS iEGIDIUS
Historicorum nemo est, qui non référât B. ^gidium Athenis in GrsBcia natnm venisse in Galliam ad Csesarium Arelatensem Episcopum, et duos annos apud ipsum commoratum. Quando autem id factum, varie statuunt.
Sigebertus in Chronico ad annum Christi 715. id refert, régnante Theodosio. Cuius opinioni suffragari videtur Yincentius, 1. 23. c. 140. asserens Csesarium floruisse, circiter annum Domini 700. Trithemius vero de Yiris illustribus ord. S. Benedicti et de Scriptoribus Ecclesiasticis, floruisse dicit Anno 690.
Probari potest hsec sententia : Quia Yita S. ^g. c. 8 ait Sanctum JEgidium vocatum a Carolo FranciîB Rege. NuUus autem inter Francias Eeges Carolus reperitur, ante Oarolum Magnum : aut si per Eeges Regiee auctoritatis aliquos Principes bénigne intelligere lubet, nullus ante Carolum Martellum, Caroli Magni Imperatoris Avum, facile reperietur. Hic autem anno illo 715. juxta Sigebertum primum incœpit. Igitur non ante eum annum, in G-allias venire potuerit Sanctus ^gidius.
At Baronius, qui omnia ad exactiorem calculum revocavit, in doctis suis ad Martyrologium notis, ex aetate S. Csesarij Arelatensis Episcopi, recte colligit Sanctum ^gidium florere debuisse, non multo post annum Christi 600.
Quod ut firmius stabiliatur, dico Sanctum Csesarium mortem obijsse 27. Augusti, Anno Christi 542. aut quam tardissime, anno 543. Mortis diem ex Martyrologio habemus : Annum autem ex Epistola Vigilij Papas, ad Auxanium Episcopum Arelatensem data 16. Calend. Novembris, id est, 18. Octobris, P. C. Basilij 30. Is est annus Christi 543. Ergo S. Cgesarius, Auxanij decessor, iam obierat.
Eursus Yita S. Csesarij auctior, 1. 2. sub finem ait eum fato functum, cum 73. gereret vitee annum : Pontificatus vero 40. expleret, post diem Dedicationis Monasterij sui, jam a triginta plenis annis constituti.
Igitur Pontificatum C^sarius necessario iniverit Anno Christi vel 502. vel 503. Eos in annos relinquunt 40. anni dempti de 642. aut 543.
Monasterium autem suum dedicarit anno Christi 512. vel 513, qui itidem anni reducuntur ex sublatione 30. annorum. Sed quia Dedicationes istae, Dominicis, ut plurimum, diebus fieri soleant, et 26. Augusti, quando prima Dedicatio facta est, teste Yita, recte in Dominicam incurrit Anno Christi 512. Hune annum malo Dedicationi adscribere, ut 502. ejus consecrationi et 542. morti.
QuEe omnia aptissime respondent omnibus alijs aetatis S. Csesarij characteribus. Primum enim prsefuit Concilie Agathensi, Messala Consule, anno Alarici Gothorum Eegis, qui Tholosse agebat, 22. 5. Calend. Septembris. Is est annus Christi 506. cum iam quartum in Episcopatu, Csesarius egisset annum. Interfuit et Arelatensi 3. Opilione Consule,
id est anuo Christi 524. Extat praterea Ejjistola Vigilij Papas, ad hune nostrum Caesarium, data, Joanne V. C. Consule, pridie ISTonas Martij, is est Christi anniis 538. Racte igitur 40. Episcopatus Cassarij annos ab 502. ad 542. producimus, et eorum uno quopiam, ad Sanctum Caesarium jam Episcopum, Sanctus uEgidius venire debuerit.
E-cliquse duœ supersunt, in tota hac Sancti ^gidij Yita, temporis istias scintillas, sed exiles, et obsourse : Bina scilicet, binorum E/egum raentio, Flavij Gothorum in Gallia Monarchae c. 6. et Caroli Franciae Régis, c. 8.
Sane quisquis Vitam hanc contexuit, historiae profanée non admodum sciens fait. Nam Carolus quidem Franciœ Rex nuUus omnino fuit, toto tempore Csesarij Episcopi, cujus îetatem tam certo stabilimus; et aut Chlodovasus substituendus est, aut Ghildebertus, seu quis alius e Chlodovaei 4 filijs. Atque ita rnit primée sententiae fundamentum prorsus erroneum.
At de Flavio Gothorum Monarcha, benignior interpretatio esse potest. Erat per extrema Romani Imperii tempora, Flavij prsenomen multis familiare, etiam Barbaris, qui in Romanam militiam aut Rempublicam transibant, ut patet in Stilicone Vandalo, quem antiquas inscriptiones Flavium praenominant. Potuerit igitur Gothorum aliquis ea aetate Rex, Romanorum gratiam captans, Flavij quoque praenomen usurpare. Cassario autem Pontifice, hi clariores fuerunt Yisigothorum in Gallia Reges : 1. Alaricus, qui 18. Regni explebat annum, cum Cagsarius Episcopatum inijt, cui et quinque totos annos postea convixit, ceesus a Chlodovaso Rege Francorum prsecipitante anno Christi 507. Gersalicus per annos 4. usque ad 511. Inde Theodericus Ostrogothorum antea in Italia Rex, Arelatum, et Narbonensem tenuit. Hic igitur maxime nt Romanis imperans, Romanum Flavij nomen, sibi prœfigere potuerit, et ab Auctore Yitae S. nostri ^gidij, Flavius appellari, seu vere, et ex more illius saeculi, seu erronée, ut in Carolo Rege Franciae. Favet quod Monarcha Gothorum dicitur, cuiusmodi plane fuit Theodericus Ostrogothis simul in Italia, et Visigothis in Gallia Arelatensi prœsertim imperans ab eo Christi anno 511. ad 526. quo spatio maxime florebat Csesarius.
Athalaricus tamen Theoderico, ceu Avo ISTepos successit, et prioribus regni sui annis utrisque Gothis imperavit, et Arelatum saltem semper retinuit, Theudi quodam Gothorum in Hispania regnum invadente. Substituti inde Athalarico Theodatus, et Vitiges; Arelatensem quoque provinciam rexerunt, donec eam Vitiges Francis anno Christi 536. dimisit, ut eorum ope contra Justinianum Imperatorem juvaretur. Sed Regum horum nulli Gothorum Monarchae nomen tam apte, quam Theoderico, convenit.
Probabilius igitur S. ^gidius ad Caesarium venerit inter annos Christi 511. et 526. Nec obstat quod Theodericus Ravennae plaerumque agitaverit : potuit subinde in Gallias, et speciacim Nemausum excurrere, ac in ejus Vicinia, in Sanctum ^gidium inciderc; et pro insita ei bcniguitate, ac modcstia, Mouasterij exstruendi facultatem indulgere.
Jam quot annos Sanctus ^gidius a condito Monasterio supervixerit, Vita non dicit, unde nec tempus mortis elici potest. Tantum die Dominico, et quidem primo Septembris, fato functum intelligimus : ideoque annorum eorum quopiam, cui littera F. 1. Septembris affixa, Dominicalis fuerit; cuiusmodi fuere anni 613. 519. 524. 530. 541. 647. 552. 658.
4. De sancto ^gidio Abbate, in fano S. -ffigidii Occitanise, auctore Joanne Stiltingo, dans les Ada 8anctorum Septembris, tom. i, Ant- VERPi^, APUD Bernaedum Albeetum vandee Plassche, MDCCXLYI, pp. 284-304.
Ce travail, comme tout ce qui sort de la plume des Bollandistes, est un chef-d'œuvre de solidité et de clarté. Rompant ouvertement avec les opinions accréditées depuis des siècles, Stilting a refait, peut-on dire, la Yie de saint Gilles; il l'a purgée des anachronismes et des erreurs qui la déparaient, et son lumineux commentaire est devenu la base obligée de tout travail sérieux sur saint Gilles et son culte.
Pour donner au lecteur une idée de la marche suivie par le savant bollandiste, nous transcrivons les en-tête des divers paragraphes, dont se compose son œuvre; les détails ultérieurs prendront place dans le corps de notre étude :
Gommentarius prœvius.