‹ Saint MartinChapitre 302 sur 317 · Hic rilus sacrilegos destruit et · texte numérisé non relu

Hic rilus sacrilegos destruit et

ad Christi gloriam, dat ignibus idola.

Hic nudis mysteria brachiis conficiens, praeditus est cœlesti lumine.

Hic oculis ac manibus in cœliim et totis viribus suspensus, terrena cuncta respuit.

Ejus ori niinquam Christus abfuit, sive justitia vel quicquid ad veram vitam pertinet.

Igitur te cuncti poscimus, o Martine, ut, qui muita mira hic ostendisti ,

Etiam de cœlo gratiani Christi nobis, supplicatu tuo, semper infundas.

Omnipotens sempiterne Deus, fons et origo totius boni, qui in beato Martino antistite glorificaris, laus virlutis ejus et robur fortitudinis illius, gloria sanctitatis ejus et décor formse ipsius, amor cordis ejus suspensioque animœ ipsius, lumen mentis ejus et dux itineris illius, qui in eo imaginis lux similitudinem mirabili e.xpressione reforniasti, et per eum puritalis tuœ formam quodammodo palpabilem nobis exhibuisti; quem, cum diligeret, te inspirante, justitiam odiretque iniquitatem, unxisti oleo exsultationis , non pro participibus tuis, sed inter maximes Unigeniti tui participes; exaudi, ipso intercedente , deprecationes nostras gravi peccatorum pondère pressas , et praesta ut preces ejus apud misericordiam tuam scelerum meorum maculas deleant, exempla me ad altiora piaî operationis provocent, miracula a malis terreant, charismalumque ejus flagrantia ad currendum post te in odore unguentorum tuoruni me pcrtrahat, imber doctrinse ejus mei cordis duritiam inlundat, omnisiiue gratia quam abs te boni auctore accepit ad meae proficiat devotionis atquc salutis augmentum. Per cumdem, etc.

(Bihl. de Saint- G:ill, ms. 37« ; l.ilil. d'EiiiS; Paris, ms. lat. DSiG; Ruiiiart, éd. de Grégoire Le texte de la sériuence est rétabli et divisé ] les règles exposées par M. Léon Gautier dans si latine.)

;deln, n

Diplôme de saiîil Etienne, roi de Hongrie, accordant des privilèges et des biens à l'abbaye de Marlinsbcrg , en exécution d'un vœu fait à saint Martin pour obtenir la victoire sur ses ennemis.

An. 1001.

In nomine Domini Dei sunimi. Stephanus, superna providenle clemencia, Ungrorum rex. Credimus et verc scimus, si locis divino cultui mancipatis potestates atque honores adagmentaverimus, id non solum

DOCUMENTS

laude humana prœdicandum, verum divina mercede remuneranduin. Quocirca omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium iioslrorumque prgesencium atque futurorum sollers comperiat intentio quod nos, interventu , consilio et consensu domni Anastasii abbatis , monasterio Sancti Martini, in monte supra Pannoniam sito, ab genitore nostro incepto, quod nos, per Dei subsidiuni, ob animas nostrae remedium, pro stabilitate regni nostri ad finem perduximus, talem concessimus libertatem qualem detinet monasterium Sancti Benedicti in Monte Cassino ; quia propter orationes sanctas fratrum ejusdem monasterii, consiliante domno Anastasio prescripto abbate et jugiter adjuvante, confortati et laureati sumus. Singulare namque sufragium, quod per mérita beati Martini in puericia mea expertus sum, mémorise posterorum tradere curavi. Ingruente namque bellorum tempestate, qua inter Tlieotonicos et Ungaros seditio maxima excreverat, precipueque cum civilis belli ruina urgerer, volente comitatu quodam , nomine Sumigiense, paterna me sede repellere , [nesciens] quid fluctuanti animo consilii haberem(?) quaque me verterem, tantatactus verecundia, astantibus ducibus, videlicet Poznano, Cuntio, Orchio, domno quoque Dominico archiepiscopo, votum vovi sancto Martino, quod, si de hostibus interioribus et exterioribus ejus mentis victor existerem, supranominati comitatus decimationem de omnibus negociis, prœdiis, terris, vineis, segetibus, vectigalibus, vinumque hospitum quod in praediis eorum excresceret, ne parrochiano episcopo pertinere viderôtur, sed magis abbati ejusdem monasterii, sub testimonio praefatorum ducum multorumque comitum absque ulla mora subjugarem. Dumque post cogitatum Victoria potirer, quod animo revolveram, operis efficatia complere studui ; necdum enim episcopatus et abbatiae praeter ipsum locum in regno Ungarico sitae erant. Quod si, vos fidèles, licuit mihi quo volui episcopatus et abbatias statuere, an non licuit cuipiam loco quod volui ut facerem? Et ne adhuc ecclesia Sancti Michahelis vacua esse videretur, vel episcopus parrochianus injurias querimoniasve in coUectione decimationis pateretur, ei curtem quae vocatur Curton cum hominibus eidem pertinentibus tradidi. Quod si ipse contra mea statuta quid inique agere vel adquirere voluerit, ante Deum judicem vivorum et mortuorum in die judicii se contendere mecum sciât. Adhuc autera subjungens dico : sit id ipsum monasterium ab omni inquietudine semotum, habeantque monachi post transitum sui cujusque abbatis alium [facultatem?] securiter eligendi, et a quocunque velint episcopo consecrandi eum ; sitque illis licitum ordines accipere quovis loco et a quocunque episcopo. Ante neminem vero abbatum capella incedat nisi ante patrem ejusdem monasterii, propter reverentiam et sanctitatem ipsius loci, moreque episcopi in sandaliis missam celebret. Prœcipimus itaque, sub testificatione Salvatoris Domini nostri Jhesu Christi, ut nullus archiepiscopus , episcopus, dux, marchio, comes, vicecomes, seu aliquis homo magnus

A P P E N D I (J lî

sive parvus , de jam fato monasterio aliquo modo se intromiltere in mancipiis, terris, vineis, decimationibus, piscationibus, rippis, placitis, sine concessione abbatis ejusdenn monasterii audeat. Quod qui fecerit, componat centum libras auri optimi, médium camerae nostrse, ac médium prefato monasterio suisque rectoribus, maledictionisque perpétuas vinculo seternaliter feriatur. Quod ut verius credatur, hanc paginam manu propria roborantes sigillari jussimus.

Signum domni Stefani incliti régis. [Monogramme.) Dominicus archiepiscopus, vicecancerarius [sic), fecit.

Anno dominicae incarnationismillesimo I, indictione XV, anno Stephani primi régis Ungrorum secundo, hoc privilegium scriptum et traditum est. Ilœ sunt nominata) villse in dedicatione ecclesise ab archiepiscopo Sebastiano et a comité Ceba : Piscatores, Fizeg, Baluvanis, Temirdi, Chimudi, Wisetcha, Vuosian, Kurin, Curtov, Wag, tertia pars tribuli de Poson in omnibus rébus, sive praesentibus sive futuris.

(Original sur parchemin; archives de l'abbaye do Marlinsberg, capsa XIII, lit. A.]

Amende honorable faite devant le corps de saint Martin par Hugues de Sainte -Maure, pour les vexations commises par lui contre les habitants de Saint- Épain.

An. 1155.

Ego Enjobaudus, Dei gracia Turonensium archiepiscopus, presentibus et futuris notam esse volo quandam conposicionem que facta est inter canonicos beati Martini et Hugonem de Sancta Maura. Habebant quidem canonici graves querimonias adversus Hugonem, eo quod terras eorum et homines de Sancto Spano indebitis consueludinibus et injustis vexacionibus opprimeret, lalliatas videlicet et biennia tamboum quam hominum violenter accipiendo , etalia innumera mala faciendo ; pro quibus a divinis ecclesia ipsa cessabat, et, crucifixo et corporibus sanctorum humi depositis, portis quoque ecclesie spinatis, cotidie clamor ante corpus Domini [seu domni) super eum fiebat. Hec autem prefatus Hugo diucius sustinens, tandem penitencia ductus, venit in capitulum beati Martini, et de nialis illis que adversus ecclesiam commiserat emendacionem et satisfacionem obtulit. Adhibitis itaque secum amicis et consiliariis suis Bucardo de Insula, Petro Joscelini monacho, Gaufrido Borrelli et aliis, rccognovit quod nuUam consuetudinem habebat in terra beati Martini , ut homines seu boves eorum vel equas acciperet (ad quemlibet opéra sua), et promisit quod deinceps nullam violenciam do liis infcrret, neque talliatas sive quesitas super homines faceret. Addidit quoque quod homines beati

Martini non manulenercl, vci auxiliuni eis daret contra canonicos; tiuod si forte quidam communes essent inter ipsum et ecciesiam, ad submonicionem cai)ituli vcl prepositi faceret particionem loco ubi anliquitus est constitulum ; ita quod illi qui ecclesie cédèrent, liaberent terras et res ad ecciesiam pertinentes, similiter et sui haberent que ad ipsum pertinent. Preterea quemdam modium annone, quem habebat jure empcionis in molendino de Quartis, dimisit et donavit beato Martino, et fidejussit quod contra omnes homines tutor existeret, eciam illis a quibus emerat concedentibus ibidem in capitulo. Querelam quoque quam iiabebat super duas mulieres, Corneliam, uxorem Benedicti, Filletam, uxorem Bonardi, quas dicebat esse colibertas suas, hoc modo dimisit. Venerunt ille inpresenciarum et, lecta carta sua de liber Late et donacione sua, quam ipse prius fecerat beato Martino, juraverunt ita esse sicut scriptum erat in carta; et sicut mulieres juraverunt, ita concessit sepedictus Hugo, et amplius, si quid juris in eis habebat, donavit et concessit Deo et beato Martino in perpetuum. Hoc facto, accepto manipulo virgarum, nudis pedibus, perrexit ante sepulcrum beati Martini, et cum quodam cultello omnia sicut supra scripta sunt super altare dcposuit, et ibidem disciplinatus est. Ut autem hec conposicio rata in posteruni et firma haberetur sicut in capitulo factum est, tam ipse quam filii sui Guilelmus et Joscelinus se fideliter observaturos in manu nostra promiserunt, rogantes ut scriptum sigillo nostro munitum inde fieret, et, si de omnibus his sicut pretaxata sunt in aliquo excédèrent, et infra quindecim dies si submoniti non emendarent, nos, sine aliqua contradictione vel alla causa , tam de personis quam de terra eorum plenariam justiciam faceremus ; quod et nos facturos promisimus. Et ne conposicionis hujus noticia apud successores nostros vacillaret, literis et attestatione sigilli nostri comniendari decrevimus. Actum est hoc anno ab incarnacione Domini M° C" L° V", Ludovico régnante, Adriano papa présidente.

( Chirographo original sur parcliemin; archives d'Indre - et - Loire , série G, no 493.)

Légende de Saint- Martin d'Vpres.

[xn^ siècle.]

Miraculum de iiberalilate beati Martini, quod apud plerosque religiosos in vigilia ejusdem et ad collationem legi consuevit; Guiberto Gemblacensi ex pago Yprensi, ubi et contigisse legitur, directum...

Duo quippe viri scolares ex Scotia Parisius aliquantulum expensarium sportulis exhausti, repatriare cupientes, Ypram in profesto beati Martini venerunt. Liberaliter imbuti, mechanicos interpellare pro gratia non

eque judicant, sed pro liospitalitatis solacio cleruni expostulanl. Ad ecclesiam pagi prccipuam, beati Martini palrocinio consecralam , accédant, et, deduclis vespertinis cum clero laudibus, pro beneficio hospitalitatis suppliciter intercédant. Clerus atlenaatos honestis usibus despicit, et inflectunt ad mechanicos dégénères clerici clericos gencrosos. Hea! solet acatias aliqaando laicus intelligere et operari in suscepcione pauperum, ita quod clerus qui prédicat suscepcionem minus suscipiat, et inferior sit ad mercedem. A clero siquidem contempti clerici, querunt extra ecclesiam quod in ecclesia habere debuissent; et qaanto pacientias repulsam tolérant, tanto celerius eis divina pielas suffragatur. .Extra ecclesiam ecclesie patronus persequitur eos , reverenter alloquitur, et dicit:Vultis hospicium; sequimini me. Subséquentes eum , vénérant extra villam. Qui locum ingressi protinus amenissimam prêter naturam temporis, conspiciunt vernos flores, rosas et lilia, et eorum percipiunt odores; virer amenus, aer serenus, hospes melliflua caritate plenus. Dicunt: Potenius, non putemus ; putemus, non potemus (?). 0 beata cariritas! Que proposicio! Quis panis! Quale pigmentum! Que fercula! Quis dapifer! Die, hospes, quis domum tam repente paravit? Dicit hospes : En Dei caritas ea potest, quia Deus caritas est, Deus cibus est et potus; ipse flos et amenitas, temporis intempéries temperata. Ilospitibus memeriam sui vel temporis auferebat. Jocundanlur cam hospilc bealissimo felices hospites, et amenilalis domicilium paradysum Dei equiperat introductis. Ea tempestate, in noctis silcncio, dives quidam pagensis indigena, de longe motus, equo accelerabat, uteanocte faniiliam domesticam videret, et congauderet , et paLroni festam et sui redilus ageret. Audiens idem tumultum jocundatium, insilit in eos, estimans insidiatores esse. Ingressus itaque vir locum amenitatis precipuc , mirabatur quidnam accidisset ei. Dixitque : Pacificine estis? Dixerunt : Sumus. Qui dixit : Unde vobis ista raansio? Quis ea tam cito fundavit? Nudiustercius cum hic transirem, non erat. Dicit hospes : Meum est domicilium, nostra sollempnitas ; mane nobiscum, et utere bonis. Mansit ille cum illis, donec dilucesceret. Orto sole, disparaît hospes et hospicium. Sed in argumentum fidei flores non disparuerunt ; ut in quanta extiterit amenitatis delectatione etiam floribus videretur. Pagensis obstupescit se, subeunte die, saum hospitem et hospicium amisisse; et scolaribus dicit : Quid est, domum quod fecistis? Si sic per artem hospites et hospicia et temporum bénéficia vobis facilis , ars est potior quam naUira; quin imo, ecce flores et amenitas veris et viroris loco supersunt. Dicunt illi : Non est ita. Vir ille felix et beatus, cujus patrocinium invocavimus a clero despecti , nos sicut et te suscepit. Cum essemus in pago, duxit extra pagum ; et ampliavit in nos, te teste socio, caritalem. Numquid non ipse est beatus Martinus? Conversus vir ille pagensis ad pagum cum suis scolaribus, cepit predicare magnalia Dei, et ad videndum locum omnes provocare. Fit cursus populi ; et quod illi

très ore clama verant, in praLo perspiciunt. Vir itaque pagensis, comparato prato, se et sua illi consecrat loco ; similiter et duo illi scolares fecerunt. Erigunt basilicam et hospitalem domum in honore sui sancti hospitis, et, opère completo, quoad vixerunt, beato confessori Marlino inibi dévote ministraverunt. Qui cum nonhaberent reliquias sui palroni, petierunt a canonicis ecclesie principalis impertiri sibi debere de suis reliquiis. Qui denegaverunt. Illi autem accedentes coram altario, fusis lacrimis, sanctum Dei Martinum interpellebant, ut solita pietate sua et misericordia sibi subveniret. Statim apertum est altare sine manibus humanis, et accessit eis junctura digiti sancti Martini, et de infula sua porcio quedam; et reclusum est altare, sola cicafrice subtilissima in tanti miraculi monumentum manente. Videntes autem et invidentes canonici nec contradicere valentes, quod dare renuerunt per avariciam, amiserunt per sancti Martini caritatem. Sic demum fit ut, translata ab eis caritate, fieret canonicorum translatio , et regulares succédèrent , et basilica Prati monasterium clericorum fieret et major ecclesia. Priore igitur secularium canonicorum ecclesia incendio casuario consumpta, alla in loco illo in honore sancti Pétri fabricata est ecclesia; que parrochialis habetur. In pago siquidem Yprensi bec acta sunt; et colidie Deus in illa ecclesia cujus est palronus sanctus Dei confessor Martinus mirabilis mirabilia mirabiliter operatur. Quantum fas est mente recipere, pater amabilis Guiberte, ista tibi descripsi, ut, quia sanctissimi patris et patroni Martini cultor [et] amicus es, pro me intercédas ad ipsum, ut levet fastidium, mentem exornet, suum in Domino corroborât scriptorem ; qui cum Pâtre et Spiritu sancto vivit et régnât in secula seculorum. Amen.

(Appendice ajouté par Guibcrt de Gemblours à sa Vie de saint Martin ; bibl. de Bruxelles, mss. 1510-19 et 5337-92.)

Homélie de Maurice de Sully, évêque de Paris, pour la fêle de saint Martin. [xiio-xm" siècle.]

Sains Martin fu nés de Hongrie, norris en Lonbardie. Li emperieres Juliens l'amena avecques lui en France. La moitié de son mantel il coupa à s'espée, et le dona à la porte d'Amiens à un povre ; et vit saint Martin Nostre Sire, au soir, [avec] la moitié du mantel qu'il avoitdoné au povre : « Adonc, dist Nostres Sires, Martinus, qui nondum baptizatus est, me induit. » De sainte vie fu saint Martin, et par sa prière resoucita Diex trois mors, ançois qu'il fust arcevesques. Longtens fu entor saint Ilylaires, à Poitiers, puis fu esleus à estre arcevesque de Tours. Et trovons que, quant il chantoit la messe, une flamme descendi seur lui.

APPENDICE

ausinc comme le Saint- Esperit descendi seur les apostres au jour de Penthecouste ; et por ce saint Martin dicilur par aposlolis. De Tours, il s'en ala à une cité qui a non Cande, por un descort qui i estoit. En alant là, il vit en une ève oisiaus; il les conjura de par Dieu qu'il s'en alassent en tel lieu que mal ne feissent; et tune illi aves, qui demones crant, rccesserunl coramomni populo. A Cande s'en alla saint Martin, et mist la pais entre chaus de Cande; et là il acoucha malades, et ot fièvre quartaine. Si apela ses compaignons et leur dist : « Segnors, je inc muir. » Et il comencièrent à plourer et distrent : « Cur nos, paler, deseris, aul oui nos desolalos relinquis? etc.. Sires, pour coi nos laisses tu? Li leu enragié envaïront ton pople. « Donc dist saint Martin : « Domine Deus, si adliuc populo luo sum necessarius , non recuso laborem, elc. » Saint Martin regarda as piés de son lit et vit un diable qui illuec estoit, et li dist : « Cur stas ibi, maligne spiritus? » Diaholus recessit; bealus Marlinus expiravit. Saint Martin trespassa de cest siècle, et fu ses cors aportés à Tours, oii Diex a fait puis maint grant miracle por lui. Or li prions tuit qu'il nos soit aidans envers Jliesu Crist. Amen.

(Bibl. (le l'Arsenal, ms. français n" 2111, f.) 59.)

Charte de saint Louis confirmant au trésorier et à l'église Saint- Martin de Tours, après enquête contradictoire , la haute justice de Château- Neuf .

Novembre 1263.

Ludovicus, Dei gracia Francorum rex, notum facimus universis tam presenlibus quam fuluris quod, cum aliqui de gentibus nostris nobis dédissent intelligi quod alta justicia Castri Novi Turonensis ad nos pertinebat, decano, thesaurario et capitulo ecclesie beati Martini Turonensis in conlrarium asserentibus non ad nos, set ad ipsos et ecclesiam suam altam justiciam pertinere predictam per privilégia predecessorum nostrorum regum Francie tam antiqua quam nova, nos, privilegiis ipsis diligenter inspectis, audilis eciam quibusdam inquestis quas super expletis ipsius alte justicie fieri jusseramus, et rationibus tam ab ipsis gentibus nostris quam ex parte ipsorum decani, thesaurarii et capituli propositis plenius intellectis, predictam altam justiciam adjudicavimus thesaurario et ecclesie supradicte. Quod si forte contingeret aliquos de gentibus nostris aliquo tempore dictam altam justiciam usurpare vel eadem uti, nolumus quod hoc prejudicet in posterum thesaurario et ecclesie meniorate, quin eadem justicia gaudeant in perpetuum pacifiée et quiete. Hoc tamen volumus esse salvum, quod bis in anno vicarii civitatis venire debent in castrum predictum, ad justiciam castri tenen-

dam communiler ciim serviente thcsaurarii in duobus terminis, secundum quod in caria inclite recordationis régis Pliilippi, avi nostri, plenius continetur. Set, quia duelluni perpétue de nostris domaniis duximus amovendum, nolumus a gentibus nostris aliquo casu apud Castruui Novum prediclum duellum teneri. Quod ut ratum et stabile permaneat in futurum, presentibus litteris nostrum fecimus apponi sigillum. Actum Parisius, anno Domini millesimo ducentesimo sexagesimo tercio, mense novembri.

(Expédition autlientique faite sur l'original; archives nationales, série JJ, no 1130, et série KK, n» 186, pièce 53.)

Extrait authentique de la légende de saint É tienne de Hongrie, relatif au lieu natal de saint Martin, délivré jadis par le chapitre d'Albe- Royale.

22 juillet 1349.

Gapitulum ecclesic Albensis omnibus Christi fidelibus tam presentibus quam futuris presentem paginam inspecturis, salutem in eo qui est vera salus dans quietem hominibus. Ad universorum noticiam harum série volumus pervenire quod, licet in antea honorabiles viri religiosi et Deo devoti frater Wylhelmus, Dei et apostolice sedis gracia abbas Sacri Montis Pannonie, cum suo conventu, mediantibus litcris ipsorum, amicabili postulacione amicabiliter a nobis postulaverint de decreto sanctissimi régis Stephani et de legenda ejusdem, ac eciam de regislris ecclesie nostre in conservatorio existentibus, que ad libcrtatem monasterii ecclesie beati Martini confessoris dicti Sacri Montis Pannonie pertinerent, in subsidium et tuicionem ejusdem monasterii, reinveniri et dari sub sigillo nostro auttentico...; sed, quia hujusmodi reinvencio et concessio par siniplicem peticionem fieri non debebat, secundum antiquam consuetudinem ecclesie nostre, sed ad preceptum doniincrum nostrorum régis et regine, vel superiorum; ideo, ad mandatum literarium domini Guidonis, miseracione divina tituli Sancte Cecilie presbyteri caidinalis, apostolice sedis legati, in legenda sanctissinii régis Stephani, per sanctissimos papas approbata et aultentica, que ad dictum monasterium beati Martini confessoris et ad libertatem ejusdem luculenter et evidenter pertinent, excipienda [deliberavimus]. Cujus constitucionis légende ténor talis est : « Post obitum vero patris, Stephanus adhuc adolescens, favore principum et plebis in patris solium laudabiliter provectus, ardenciori anima cepit veritatis propagator existere; qui, quamvis adolescencie annis floreret, non tamen cor in ore, sed os in corde habebat. Scripturarum divinarum quibus adprime flagrabat non inmemor, judicium et justiciam in oculis pro-

APPENDICE

ponebat, jiixla illud Salomonis : Audiens sapiens disciplinam sapiencior erit, et intelligens gubernacula possidebit. In omnibus itaquc mandatis Dei fidelis dispensator existens, apud se cepit medltari qualilcr subjectum sibi populum unius Dei cullui manciparet. Sed, quia perpendebat absque vicinarum gencium confederacione fieri minime posse, pacem cum exterarum provinciarum populis fideliler institutam roboravit, ut eo securius quod in mente tractabat in novella planlacione christianitatis expleret. Sed adversarius totius bonitatis , invidie plenus et malicie, dyabulus, ut sanctum Ghristi tyronis propositum dislurbaret, intestina contra eum beila commovit; quoniam ejus instinctu plebs gentilis christiane, fidei jugo colla submittere renuens, cum principibus suis a dominio ipsius se sublrahere molliebatur. Geperunt enim urbes ejus desolari, predia vastari, possessiones depredari, servi cedere, et, ut cetera sileam, ipsi insultari. Gumque declinare ipsi de via sua perversa nollent nec furor eorum saciaretur, dux ipse, confidens de eterna virtute, ad superandam hostium rabiem multitudine exercilus sui sub vexiilo Deo dilecti pontificis Martini sanctique martiris Gcorgii processif Iliis forte diebus, urbeni que vulgo Wesprem nuncupalur obsederant, lioc ad convicia ejus commoventes, scilicet ut, ubi ducalis accessus conversacio habebatur, ibi consederent, quo facilior ingressus ad alia predia occupanda inveniretur. Ipse vero, divina preeunte clemencia, adversus eos consurexit, et hic in fide, illi vero tamen in armis confidentes, utrinque decertaverunt. Tandem hostibus viclis, et ex parte cesis, et ex parte captis et alligatis, dux victor cum suis victorie dona reportavit. Quapropter de possessionibus eorum tam in agris quam in villis sapienter dijudicavit, non sicut quondam Saul, qui, devicto Agag, rege Amalech, de spoliis ejus, Domino prohibente, meliora elegerat; sed, quoniam Pannonia beati pontificis Martini nativitate gloriatur, cujus eciam patrocinantibus meritis vir Christo fidelis, utjam dictum est, de hostibus victoriam reportaverat , nichil ex rébus eorum ad opus sui reservans, inito cum theophilis consilio, juxta fundum sancti presulis, in loco qui Sacer Mons dicitur, ubi sanctus Martinus, dum adhuc in Panonnia degeret, oracionis sibi locum assignaverat, sub tytulo ipsius monasterium construere cepit, possessionibus et reditibus cunclisque sufficientiis ditavit, et ipsius suffragio domitorum decimacionibus simile fecit episcopiis, constituens ex omnibus eorum facultatibus tam stricte décimas dari, ut, si cui decem libères habere contingeret, decimam prolem sancti Martini cenobio daret. » Nos igitur, tam ad preceptum dicti domini cardinalis quam causa communis justicie, ea que pertinent ad libertatem sepe dicti monasterii de verbo ad verbum, uberiorem rei ad cautelam absque scrupulo alicujus falsitalis, inseri et transscribi fecimus. In cujus transscriptionis prérogative, reinvencionis libertatis et constitucionis memoriam perpetuainque stabilitatem, eidem monasterio beati Martini confessoris présentes literas nostras privilcgiales cum pendenti et

DOCUMENTS

aultenlico sigillo nostro munimine duximus roborandas. Dalum anno dominice incarnacionis niillesimo trecentesimo quadragesimo nono, reverendo viro magistro Tliatamerio dicte ecclesie nostre preposito, auleque régie vicccancellario, discretis viris Joanne cantore, Demetrio custode, Stepiiano decano ecclesie nostre cxistentibus , iindecimo Ivalendas augusti.

(Original sur parchemin, srrWr .\n s.vrm du rhapilrc .lo IV.-lisi> d'AUjc - Royale ; archives de l'abbaye de Marliii<lirri; , wm , ./ )

Procès- verbal de la translation du corps de saint Martin dans une châsse nouvelle.

10 mars 14S4.

In nomino Doniini, amen. Cum preliosum corpus gloriosissimi confessoris Christi bealissimi Martini, apostoiis conserti, proplietarum comparis et prœsulum gemmae, in veneranda ipsius bealissimi ecclesia Turonis annis jam clausis plurimis in quadam capsa seu vase reliquiari, alio obvolutum argenteo vasculo deaurato, quievisset, adeo ut, tam pro nimia vasis vetustate quam impretiositate alia multij)lici , indecens et indecorum tam insigni et pretiose margarile redderetur; anno Domini millesimo quadringcntesimo tricesimo, régnante domino nostro Carolo Vil" F'rancorum rege, dignitatem abbatialem regali addictani diademati in eadem ecclesia obtinente, quem nonnulli propter ejus ad ecclesias zelantissimam devotionem piuni , plerique propter repentinum de hostibus reportatum triumphum fortunatum vulgariter agnominarunt, eodem domino nostro dictante, promovente et mirum in modum adjutrices manus porrigente, in hoc unanimiter venerabiles et circumspecli viri et domini decanus, thesaurarius et capitulum ipsius ecclesise lune lemporis convenerunt sententiam, ut ipsi gemme splendidissime nova componeretur theca seu capsa consculpterelur prorsus auri fabrica subtilior, amenitale auri et argent! ac rulilantium hyacintorum ornatior et pulchrior. Quo demum Dei et ipsius domini noslri régis ad cfî'ectum perducto auxilio prestantissimo, ut nichil aliud in bac re ulterius, nisi de voluntate et ordinatione ejusdem domini nostri régis deponere vasculum antedictum, cum pretiosissimi capitis ejus beatissimi dudum translati amictu, auro, hyacinthinis capillis coruscante, in quemdara confinem locum eis deputatum, donec nova capsa omnino foret erecta et stabilita, permansurum, restare videretur; notum sit universis presens publicum instrumentum inspecturis et audituris quod, anno Domini 1453 secundum usum et compulalionem gallicane ecclesie, die vero tertia mensis februarii, indictione secunda, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini noslri domini Nicolai, divina provi-

APPENDICE

dentia pape V, episcopali ejusdem ccclesiae dignilati siiffecti, anno septimo, in presentia conscripte generositatis patricii viri domini Juvenalis de Ursinis militis, domini Fregnel, et cancellarii Francie regieque majestatis vices in hac parte gerentis illuslrissimi ac serenissimi ducis Valesii, Blesensis ac Podiimontis comitis, etc., etc., ... missa solemnissiiuo ordine cum organorum harmonico jubilo perinaxinioque campanarum sonitu ac lucernarum fulgore celebrata, RR. PP. DD. prelatis nonnullisque aliis in eminentioribus ejusdem ecclesiae dignitatibus constitutis in cappis sericis incedentibus , processionaliter versus locum in quo illud peculiarissimum depositum reconditum esse perhibetur, cantore cum toto choro antiphonam salutationis Ave, presul continuo psallente, declinarunt, et in oratione procidentes RR. PP. antistites prenominali, vase illo reliquiari cujus velamini sidus illud fulgentissimum subjacebat, reserato, vasculum argenteum deauralum corpus pergloriosum obvolvens primo, deinde amictum aureum gemmis obrutum lucidissimis quondam translatum ipsius gloriosissimi confessoris caput obumbrantem sustulerunt, et, eis excitande devotionis causa astantium ocuiis parumper exhibilis, demum in quamdam archam, trinis clavibus obseratam et interius adornatam aureis texturis, illic donec nova capsa in anterioris erigeretur loco permansura deposuerunt, et alterius earumdem clavium prelibato domino cancellario domini nostri régis, alterius vero domino thesaurario, tertie vero procuratori fabrice ejusdem eeclrsii' custddifuii commiserunt, vase vero eodem reliquiari denique sliilnlilii i l li'M lu die dominica 10" mensis martii inde sequentis, anno, iiidiclioiic rt puidificatu prenotatis, astantibus conscripte generositatis patricio viro duiuno Guillermo Juvenali de Ursinis, etc. etc.

(Copie sur papier, faite d'après les registres capitulaires ; bibl. nat., mss. de doni Housseau, vol. IX, n» 3948.)

Compte rendu des préparatifs el de la représentalion du mystère de saint Martin, joué à Seurre, en Bourgogne. 12 octobre 1496.

A la louenge, gloire, honneur et exaltacion de Dieu, de la vierge Marie et du très glorieux patron de ceste ville de Seurre monseigneur sainct Martin, Tan mil quatre cens quatre vingts el seize, le neufiesme jour du moys de may, avant veille de TAscencion , se assemblèrent en la chambre maistre Andrieu de la Vigne, natif de la Rochelle, facteur du roy, vénérable et discrète personne messire Oudot Gobillon, vicquaire de l'église sainct Martin du dict Seurre, honnourables personnes Aubert Dupuys, Pierre Loiseleur, Pierre Goillot, George Casote, Pierre Gramelle dict Belleville, bourgeois, et maistre Pierre Masoyer, rcctoiir des

DOCUMENTS

escoUes pour lors du dict Seurre ; lesquelz marchandèrent de leur faire et composer ung registre ouquel seroit couchée et déclarée par parsonnaiges la vie monseigneur saint Martin, en façon que, à la voir jouer, le commun peuple pourroit voir et entendre facilement commant le noble patron du dict Seurre en son vivant a vescu sainctement et dévostement; lequel registre fut faict et composé, ainsi qu'il appert, cinq sepmaynes après le dict jour ; et eust esté jouée la dicte vie en la Saiuct Martin ensuivant, se n'eust esté le bruict de guerre et l'abondance des gendarmes qui survindrent au dict Seurre, dont fut la chose prolongée jusques au temps plus prochain et ydone pour ce faire. Si furent faictz et levez par le dict maistre Andrieu les parsonnages ; et pour iceulx bailler et livrer à gens suffisans de les jouer furent commis honnourables personnes sire Guyot Berbis , alors maire de Seurre, sire Quevin, Druet, Robin, Joliqueur et Pierre Loiselleur, bourgeois du dict Seurre; lesquels par bonne et mehure délibération furent délivrés lesdicis parsonnages à chacun selon l'exigence du cas, prenant et recevant le serment des dicts joueurs en tel cas requis pour estre délibérez de jouer sitost que le temps viendroit à propos. Depuis ce faict, chacun soy mist payne d'estudier son parsonnaige et de s'en rendre au moustier mon dict seigneur sainct Martin, ou à Sainct Michel, quant besoing en estoit, pour illec voir les cérymonyes et façons de faire lorsqu'ilz joueroient publiquement ; laquelle chose ne leur fut possible de faire , pour l'empeschement devant dict, sitôt qu'ilz eussent bien volu. Mais, quant ilz eurent tant actendu que plus ne povoient, véant le temps pour ce faire passer, conclurent et délibérèrent les dessus dicts qu'ils joueroient le dymanche prochain après la foire de Sier ; dont chacun fit ses préparatives. Toutesfois de rechief, pour aulcunes maies nouvelles de guerre courans en icelle foire, ne fut possible de jouer le dict jour; et la sepmayne ensuivant commancèrent vendanges de tous costez : pour quoy force fut d'actendre qu'elles fussent faictes, aultrement il y eust heii peu de gens. Après toutes ces choses, pour parfaire le dict mystère, ne fut le bon plaisir des dicts joueurs perdu; mais s'assemblèrent les dicts maistres gouverneurs et joueurs en la dicte église, et conclurent efttièrement qu'ilz feroient leurs monstres le mardi 1111'= jour du moys d'octobre et joueroient le dymanche ensuivant, jour de sainct Denys; laquelle conclusion ainsi prise, les dicts joueurs firent leur debvoir de quérir accoustremens et habillemens honnêtes. Mon dict seigneur le maire eust la charge de faire achever les eschaffaulx qu'il avoit faict encommancer à drecer dès devant la dicte foire de Sier; lequel y print une merveilleuse sollicitude et grant deligence. Le maistre des secretz, nommé maistre Germain Jacquet, fut envoyé quérir à Ostun, et, luy venu, par le devant dict Pierre Goillot, receveur des denyers dudict mystère, lui fut délivré toutes choses à luy nécessaires pour faire les ydolles, secretz et aultrcs choses. Quant le dict jour pour faire les

APPENDICE

monstres fut venu , on fit crier à son de trompeté que toutes gens ayans parsonnages du dict mystère s'assemblassent à Teure de mydi en Lombardie, chacun acoustré selon son parsonnaigc. Après lequel cry fait, se rendirent les dicts joueurs au dict lieu, et furent mis en ordre l'un après l'aultre, monsté, acoustré, armé et appoincté, si très bien qu'il estoit impossible de mieulx. Et est assavoir qu'ilz estoient si grant train, que quant Dieu et ses anges sortirent du dict lieu chevaulchant après les aultres, que les deables estoient déjà oultre la tour de la prison près la porte de Chant Blanc, prenant leur tour par devers chez Perrenol de Pontoux au long du marché aux chevaulx, venant à la maison monseigneur le marquis par auprès des murailles, et de là tout le long de la grant rue jusques au lieu que dict est; et n'y avoit de distance de cheval à aultre deux piedz et demy; et se montoyent bien à environ neuf vingts chevaulx. La dicte monstre faicte, chacun pensa de soy, et furent baillées les loges le vendredi ensuivant aux joueurs pour les fournir de tapisserie et celles des villes prochaynes de Seurre. Pour quoy, le samedi, tout le monde, par le beau temps qu'il faisoit, mist payne d'acoustrer les dicts eschaftaulx; laciuelle chose faicte, n'estoit en mémoire d'omme d'avoir jamais veù plus beaux eschaffaulx, mieulx compassez, acoustrez, entapissez, ne mieulx proporcionnez qu'ils éloient. Le lendemain, qui fut dymanche matin, quant on cuyda aller jouer, la pluye vint si habondamment qu'il ne fut possible de rien faire, et dura sans cesser depuis trois heures du matin jusques à trois heures le disgner sans faillir, qui fut une chose fort griefve aux joueurs et aux aultres. Et de fait ceulx qui estoient venus des villes circunvoisines se délibéroient d'eulx en aller, quant ils virent ledit temps ainsi changé. Cecy venu à la congnoissance de mon dict seigneur le maire et aultres, fut conclud, quant on vit venir le beau temps, qu'on yroit jouer une farce sur le parc pour les contenter et aprester. Pour quoy la trompecle fit le cry que tous joueurs se rendissent incontinant, habillez de leurs habitz, en la maison monseigneur le marquis, et tous les aultres allassent sur les eschaffaulx. Le dict cry faict, d'une part et d'aultre chacun fit son debvoir. Lors on mist les joueurs en ordre, et yssirent de chez mon dict seigneur le marquis les ungs après les aultres, si honnourablement que, quant ils furent sur le parc, tout le monde en fut fort esbahy. Ils firent leur tour comme il appartient, et se retira chacun en sa loge, et ne demeura sur le dict parc que les parsonnages de la farce du Munyer cy-devant escripte; laquelle fut si bien jouée, que chacun s'en contentit entièrement. Et ne fut faict aultre chose pour celuy jour. Au partir du dict parc, tous les dicts joueurs se myrent en arroi, chacun selon son ordre, et, à sons de trompetes, clerons, menestriers, haulx et bas instruments, s'en vindrent en la dicte église monseigneur Sainct Martin et Nostre Dame chanter un salut moult dévostement, affin que le beau temps vint pour cxcécuter leur bonne et dévoste entencion en

DOCUMENTS

l'entreprise du dict mislère ; laquelle chose Dieu leur octroya , car le lendemain, qui fut lundi, le beau temps se mist dessus. Dont commandement fut faict à son de trompeté par mes dicts seigneurs les maire et eschevins du dict Seurre que tout le monde cloyst boutique, et que nul ne fut si osé ne hardy de faire ouvre mecquanique en la dicte ville l'espace de trois jours ensuivant, ès quelz on debvoit jouer le mistère de la vie monseigneur sainct Martin, et que tous joueurs se rendissent au moustier du dict Seurre. Incontinant le monde se retira aux eschaffaulx, les dicts joueurs aussi où ilz debvoient; et puis furent mis en ordre par le dict maistre Andrieu selon le registre, et marchèrent avant à sons de Irompetes, clorons, bussines, orgues, harpes, tabourins et aultres haulx et bas instrumens, jouans de tous costez jusques sur le dict parc, faisant leur tour comme en tel cas est requis, qui estoit une si gorrière et si très sumptueuse besongne, qu'il n'est possible à entendement d'homme de le scavoir escripre ne [dire], tant estoit la chose belle et magniffique. Ce faict, chacun se retira à son enseigne, et commancêrent les deux messagiers à ouvrir le jeu ainsi que au devant de ce présent registre est escript. Puis après, commança à parler Luciffer, pendant lequel parlement celuy qui jouoit le parsonnaige de Sathan, ainsi qu'il volut sortir de son secret par dessoubz terre , le feu se prist à son habit autour des fesses, tellement qu'il fut fort bruslé ; mais il fut si soubdaynement secouru, devestu et rabillé que, sans faire semblant de rien, vint jouer son parsonnaige, puis se retira en sa maison. De ceste chose furent moult fort espoventez lesdicts joueurs; car ils pensoient que, puisque au commencement inconvénient les assailloit, que la fin s'en ensuivroit. Toutesfois, moyennant l'ayde de mon dict seigneur sainct Martin, qui prist la conduyte de la matière en ses mains, les choses allèrent trop mieulx cent fois que l'on ne pensoit. Après ces choses, le père, la mère sainct Martin avecques leurs gens marchèrent ou dict parc, et firent un commancement si très veyf, que tout le monde, tant les joueurs que les assistans, furent moult esbahis ; et de fait, en abolissant la crémeur devant dicte, les dicts joueurs prindrent une telle hardiesse et audasse en eulx, qu'onques lyon en sa taynyêre ne meurtrier en ung boys ne furent jamais plus fiers ni mieulx assurez qu'ils estoient quant ils jouoient. On commança ceste matinée entre sept et huit heures du matin, et finist on entre onze et douze. Pour le commancement de l'après-disnée, qui fut à une heure, le dict Sathan revint jouer son parsonnnge..., et les aultres joueurs en suivant, chacun selon son degré; puis firent pause pour aller souper entre cinq et six heures, toujours jouans et exploitant le temps au mieulx qu'ilz povoient ; et puis à l'issue du parc les dicts joueurs se misrent en ordre comme dict est, en venant jusques à la dicte église monseigneur Sainct Martin dire et chanter dévostement en rendant grâces à Dieu ung Salve, Regina. Le lendemain, qui fut mardi, et mercredi ensuivant, entrèrent et yssirent

ou dict parc ès heures devant dictes. Ainsi doncques, comme cy devant est escript, fut joué le dict mistère du glorieux amy de Dieu monseigneur sainct Martin, patron de Seurre, si tryumphaument, aultentiquement et inagniffiquement, sans faulte quelle qu'elle fust au monde, qu'il n'est poinct en la possibillité d'omme vivant sur la terre le sçavoyr si bien rédiger par escript qu'il fut excécuté par effect, le XIP jour du moys d'octobre, l'an de Nostre Seigneur mil quatre cens quatre vingts et seize.

A. DE LA Vigne.

(Bihl. n,H.. ms. français n» 24332, fos 260-263.)

l^.MAKTlNE.Ôr.]

Fig. 119. — Gravure tirée du Tableau de la crok (Paris, F. Mazot, 1651.) — Le manteau.

Page 1