DISSERTATION

D*ÉUas Finetus sur Comutus le philosophe et Comtitus le grammairien; sur Comutus l'auteur du commentaire le plus ancien sur les Satires fie Perse, et sur la signification ilu mot Commentaire.

(Extrait de Tédition de firitauoicus.)

Annœus Comutus, stoicae disciplinœ philosophus^ quem amicum et magistrum suum tantis effert laudibus Persius Flaccus in satira quinta; is, si quid Suidae collectaneis credimus, dives yalde fuit. Patriam habuit urbem Africœ Leptin, sed Romffi tamen Claudio et Nerone principibus philosophiam professus est. Idem Persius illi se in disciplinam tradidisse fertur anno œtatis suie quintodecimo : quem inde ea observantia coluit, ut, quoad posset et liceret, ab ejus tatere nunquam discederet. Quin eum quanti faoeret hoc ostendit, quod moriens iili totam bibliothecaro suam ar'gentique multum legavit : unde sustulit Cornutus libros tantum : reliquum legatum, sororibus Persii quas frater hœredes instituerat, universum reliquit. Hujus rei auctorem habemus , quisquis yeterum , Persii poetœ vitam scripsit, quœ exstat^ sive Suetonius Tranquillus bic sit, sive potius ejus antiquus interpres. Scriptorum discipuli sui censor et arbiter fiiit ille ; satirœqUe Persii jam vita functi non ante iuerunt editœ, quam eas recensuisset emendayissetque ipse magister. Scripsit autem hic Cornutus philosophica multa et rhetorica, quœ ad nos non pervenerunt : in quem etiam Neronis tyrannidem sœviisse Dion memoriœ prodidit. Nero enim res Romanas a primordio Urbis carminé perscribere constituerat : et jam ante, quam librum unum absoWisset, consultabat

Perse. 45

i8() PIÈCES RELATIVES A I^RSE

(*am suia , quot libris rem tantam complecti deberet. In id ergo consilium inter alios Gornutus philosophos ob insîgnem sapientiam adhibitus , quum censiiissent ilKc quidam quadringintos debere fieri libros, dixit» immensum yideri numerum^ et neminem tôt libros lecturum. à Atqui Ghrysippus philosophus, objecit assentatoram unus y quem laudas , et sectaris , Gornute y multo plures composuit. » Gui Gornutus, « est ita» ut ais^ inquit : sed illi libri Ghrysippi, humanœ vitœ sunt utiles. » Qua libéra stoici hominis sententia offensus Nero, qui ea yideret yanitatem et ineptiassuas palam argui, Gomutum in insulam relegayit. In Eusebii autem Ghronicis legimus annum fuisse a Ghristo nato sexagesimum nonum y et a Persio mortuo quartum, quum sic ille relegatus est; eodemque anno Octayiam Augustamjussu mariti in exsilio interfectam : quam Gomelius Tacitus iisdem consulibus occisam refert , quibus Persium decessisse traditum est. Hœc fere sunt, quœ in antiquis monumentis de Gomuto pbilosopho Persii magistro légère meminimus. Nam quem memorant Aulus Gellius et Ambrosius Macrobius , Gomutum y quem Gellius ubique Annœum quoque yocat, Macrobius libro quinto Satumaliorum^ aut Macrobii librarius, Aurelium pro Annœo : hune yolunt alium esse Gornutum, non philosophiœ uniyersœ^ sed solius grammatice professorem ; qui libros de figuris sent«ntiarum scripserit y quos memorat Gellius libro nono Noctium Atticarum » composuitque in Terentium, Virgilium, Persium, Juyenalem commentaria , de quibus mentionem fecerunt partim yetusti scriptores^ partim noyi , qui nostra et patrum nostrorum memoria, gram*matica tractayerunt , et scripserunt. Hic itaque Gornutos commentariorum et rerum grammaticarum scriptor, quisquis sit , qui Gomuto pbilosopho annis yix quinquaginta junior esse potest, si alius fuit, eum Gellius doctum et prudentem^ Macrobius magnum viram et litteramm etiam Grœcamm doctissimum appellat : ex cujus piurimis scriptis solum yidimus , quod hic edimus in Persii satiras commentarium. Quodcerte ita intérim habet, ut nisi Greliius et Macrobius Gornuti grammatid

eruditionem nobis commendassent^ semidoctani homineni fuisse judicaremus. Nam in boccommentario multa quidem perquam enidita^ et antiquitatem multum redolentia^ et quœ nisi legissent novi interprètes Persii , non pauca in ejus libello ignorassent; sed in eodem id quoque ofiTendes, indocta multa, et inepta. Accidit enim illi^ quod Asconii Pediani , Donati^ Ser- YÎi, Placidi, et aliorum veterum commentariis. Primum enim imperitos librarios nactum est : quod genus nihil non corrumpere solet. Deinde qui describere properantes, laborem fugiebant totum describendi , multa contraxerunt : postremo non defuerunt, qui phirima infercirent, inprimisque illi, quibus doctissima enarratio , quœ fortasse pro vetusto more breviuscula erat^ ad intelligendum poetam obscurum et tenebricosum minime sufficiebat; atque ita non pauca interjecerunt et sua et aliéna undique collecta doctorum hominum, indoctorumque scholia. Sic non magis unius Gornuti videtur, quod publicamus in Persium commentarium y quam unius Donati y quod Donati nomine prostat in Terentium, ut illa multis locis te fallant, niiii cum judicio legas. Qui autem hujus Persiani commentarii meminerunt Hermolaus' Barbarus, Baptista Plautius, Lilius Ferrariensis , ac alii horum œquales (antiquiores equidem proferre non possum , qui se illud vidisse , scripto testatum reliquerint) nescio, quam bona habuerint exemplaria : sed nostris scio nibil inveniri posse corruptius. Fuerunt autem haec tria : quorum unum nos et Gulielmus Martinus Yoltanus, clarissimœ civitatis Burdigalensis procurator, Aquis Augustis in vetusta libraria annO/Ghristi 1585 , repereramus; alterum Francisci Bernœ Santonensis; tertium Joannis Amaritonis Arverni fuit. Quœ magis varia in conferendo deprehendimus , quam diversa loea sunt^ undefuerant conquisita. In iisergo libris taie fuit, quale hic vides Annœi Gornuti commentarium. Nihil in describendo mutavi , nisi si quœ voculœ corruptœ videbantur. Nihil detraxi , quod aliquando sum expertus y quam periculosum sit ea statim contra vetusti codicis fidem auctoritatemque delere aut mutare, quœ in alienis scriptis non probes. Optavissem

quîdem certe boc commentarium in lucmn dare purhis emeudatiiuque ; sed ad eam rem antiquis codicibm opus fuit , qui non suppetebant alii, qnam quos dixi : neque habui, unde alios conquirerem : et hœc qualiacumque sint , ita edere melius duxi, quam pati litteranim studiosos diutius bujus commenlarii desiderio se torquere.

Quod autem ad voœm Commenium attinet, quam in titulo legisti Commetiianui, ac neutro génère Commentarium, unde Commeiuariolum fecit Gicero, est scriptumaltquod, et liber ad subsidium memoriœ comparatus , brevis , et in quo rerum tantumcapîta, summaque ponuntur, quas memorias, et instructiones nunc fere Yulgus appeUat. Hujusmodi fuit Valerii Probi commenlariu* de occulta litterarum signiâcatione, cujus memiait Aulus Gellius lîbro septimodecitno -. ac taie etiam paulo plenius orationïs contra Domittum habite commenlarium, cujus mentionetn in Bruto facit Gicero. Horum nominum pluralia , commentarii et commentaria, etsi vim sui numeri plerumque retinent , tamen ea nibil esse aliud interdum , quam quod unius numéro signiGcatur, granunaticis nostris jampridem placuit : qui viderint, quam rectehic prœcipïant. Vereor enim, ne quum Ctesar Commentaria sua inscripsit, quos apud Gic^t>nem œmmentarios legîmus appellatos, multorum librorum opus intellexerit , quorum quisque commmuirii nomine appelletur, quomodo Euclidis, Alexandrini geometne, Eleraenta, libri sunt tredecim , qui appellantur etementum primum ', elementum secnndum, tertium, quartum, et reliqua deinceps eodem nomiiie. Commentarius rursus et commentarium , ac multitudinis numéro commenlani et cotnmentaria, sœpiusque cornmeriiaria, sicut iidem Yolunt prœceptores, eam significationem habent , ut expositiones interpretationesque auctorum in litteras relatie , ita vocentur. Servius in librum septimum j^neidos : Diiit etiam quidam commemarita convecta legendunt. Aulus Gollîus libro vicesimo : Apud Ptutarchum in quarto in Hesio- <liini commmiario. Idem libro primo : Prœterea in commentarOê [.alieonïs, qute ad duodecim tabulas composuit, Et, Hyginus

autem non bercle ignobilis grammaticus^ in commentariis, quœ in Virgilium fecît. Quod igitur commentariU utroque génère, et commentarioê et commentaria esse debere tradunt nostri grammatici , id commentum fuit in Aquensi Godice , sîcut omnes hujusmodi expositiones commenta vulgo dicebantur me puero. Tune namque prostabant passim Yirgilius , Ovidius , et alii scriptores ^ cum commenta; sed postea , quam politiores litterœ florere cœpissent, cedente sensim barbarie, quœ commenta prinium videram, ea dici commentaria dœpta sunt. Sic multi, qui sibi aliquid prœ ceteris sapere videbantur, existimayerunt ista, commenta barbare dici, commentaria Latine appelianda : sed Tellem tamen ego , ut , qui inter audaces istos emendatores eruditione prœcellunt, docuissent, unde sciant, commentaria hic rectius dici , quam commenta, Yeteribus librariis, quibus strenue omnia perdendi summum studium fuisse diceres, ex commenta commentarium, ac ex commentario commentum facere facile fuit : ipsi interprètes scriptorum alienorum , quomodo suas expositiones appellarint hoc nos quœrimus. Priscianus libro sexto : Servius in commente Virgilii. Et paulo post :JServius in commentario tertii libri Yirgiliani. Idem libro decimo : Servius in commentario idneidos. Ita modo commentum, modo commenta-rium res eadem apud Priscianum , antiquum et nobilem grammaticum, appeiiatur* Est autem Commentum proprie res inventa, excogitata callide, ac ficta : unde et verbum commentari pro invenire, excogitare,fingere : at, sicut commentum pro expositione auctoris dictum est, uti ostendimus, ita ^tiam hoc Comm^ntari pro eo^ quod est commentum , sive commentarium facere, et interpretationem componerein scriptorem aliquem, legimus usurpatum. AulusGellius, iib.iii : Sabinus medicus, quiHippocratem commodissime commentatus est, his verbis enarravit. Et hinc Commentator pro interprète et commenti scriptore , frequens in Servii commentariit, Quod ergo fuit in antiquissimi exemplaris titulo commentum^ si quis minus probet, id in commetoarium illico mutare , mihi non levé visum est flagitium.