Voir ci-dessus, p
A. De officia pii ac public se tranquillitatis vere amantis oiri in hoc religionis dissidio.[
CORRESPONDANCE AVEC N. ZERCHINTES. 407
moderatas bonorum virorum sententias a suis licet dissentientes, non audiret hîec à Balduino. Si Balduinus testimonio conscientise acquiesceret, deflceret a Calvini erroribus ad Christum, non ad errores ponti- =ficios et eos horaines qui sic sunt raoderaturi religionis controversias ut nihil accédât pietati, multum cserimoniis, nihil pauperibus Cbristi, omnia ipsis.
Multos et graves errores ecclesiarum nostrarum fateor et déplore : quis enim geraitus contineat tôt controversiis doctorum iater nos hominum debitos? quibus se tanta atrocitate exagitant ut hostes professi esse videantur. Quis cordatus unquam probabit Calvinum et ejus sectatores Galliam ad classicuni convocasse? Nemo enim vel mediocriter in republica et tractatione ejus versatus, non intelligit partes ipsas inter se collidi posse, ad internecionem delere unam alteram non posse, neque si fîeri posset conducere ut armis et sanguine hœc lis dirimatur. Intérim, erroribus repudiatis qui a nostris committuntur, malo in ea manere ecclesia in qua pii aliquot homines verum Dei cultum et didicerunt et retinent quam ad eos transire qui malunt videri veri cultores Dei quam esse. Dominus suo tempore nos et illos judicabit, cujus ego tribunali cum iis sisti malo qui minus videntur contaminati hominum otiosorum inventis, vero Dei cultui temere assutis.
Utinam Calvinus, papatum et ejus errata repurgans, quibus actœ in servitutem erant hominum conscientiae, veterumque perversas aliquot interpretationes refellens, non induxisset nos in suum labyrinthum caliginosum prœdestinationis divinae, non torqueret ipse quoque subinde Scripturas, maneret in oiTicio, deponeret purpuram et paludamentum imperii ' ! L'tinam vero et Balduinus et docti viri alii propter ista hominis vitia sic ab eo defîcerent ne a causa ipsa! At sic video perturbata hominum judicia ut nemo se sine secta et satellitio salvum fieri posse credat.
Ego relinquo Calvino suas speculationes argutas, ipsi authori tenebras oflfundentes de proedestinatione, Balduino suum apparatum caerimoniarum. Compendiosam sequor (utinam assequar!) viam, qua itur in cœlum, paucissimis Christi verbis praîscriptam : « diiige Dominum Deum « tuum ex toto corde, et proxiraum ut te ipsum ». Hoc est Deum in spiritu et veritate colère. Si quis ad hune Dei cultum caerimoniarum aiiquid requirit ut populus in ordinem aliquem cogatur, ne tôt sint ecclesise quot homines , neve imbecilliores qui verum Dei cultum nec norunt nec exercent ab ecclesia in paganismum aut atheismum delabantur, sed in cœtu permanentes non prorsus abjiciant omnem religionem, ego equidem non repugno; nec cum uUo hominum génère mihi lis aut divortium erit qui, jure humanitatis et societatis vitœ sine armis et tumultu servato, communem patrem Deum in Christo Jesu ejus fîlio mecum colunt, utcunque alias, sine manifesta impietate et blasphemia in Deum, errent. Quis enim, qua?so, mortalium tam acatum cernit in rébus divinis ut se
1. Nous n'avons pas besoin de faire ressortir la sévérité de ce jugement. Faisons seulement remarquer que les Bernois, même les plus atUchés à Calvin, partageaient depnis longtemps cette opinion et l'exprimaient dans leurs lettres intimes. C'est Jean Haller qui, dès 1518, dit de Calvin : « Amant omnes ejus eruditionem, sed vagam illam mobilitatem déplorant ». {0pp. Calo., XII, 726) ou encore : « Est vir pius et doctus, sed inquieti valde ingenii » (ibid., XIII, 214). Voir des jugement» analogues de J. Gastins écrivant à Bullinger(«6id, XII, 697); on pourrait multiplier indéfiniment les exemples.
ab omni errore tueatur securè? Ego hactenus neminem novi; si quis talis reperitur, Deo œqualis sit oportet. Hinc fit ut religiosis quoque papistis sim œquior, neque eos impiorum locohabeam, sed pro fratribus. Si quisecus sentiunt, videantne judicentde alieno servo. Hsec ego ad te fusius ut mentem meam aperte teneas, qualem eam in tantis de religione controversiis circumferam. Deus pacis aliquando nos ad concordiam in ipso reducat!
Vale, frater in Domino colende. Et subinde ad me scribe, quo nibil facere potes gratius. Habebis me proximo aprili prfcsentem ut spero. Tum latins colioquemur. — Berna", 11 febr. 1563.
(Tarn festinanter scribo ut divinandum tibi alicubi sit *.)
SuscripHon : An Sébastian Gastalion Lesmeyslernn in Griecheischer
Sprach Zu Basel, uiinem gule Frunde.
Zu Bascl, ann Steynen.
1. Celte hâte explique que la lettre ne soit pas signée. Mais elle est « oertissima manu Zerohinlis ».
