Lisez : Caluinus
5. Théodore de Bèze, qu'il nomme ainsi parce que pour la seconde fois il répète comme un singe les attaques de Calvin.
tiam desiderassem : convicia dedecent christianum et immanitas hominem.
Legi Bellii farraginem et qiiae colliguntur ejusdem generis; legi etiam quœ rescripserant odiosoris '. Neque in ea re nefarios eorum conatus quemquam pium aut erudilum ferre aequo animo posse, cum aîpsTc; *ejus generis non sit tlagiliorum quœ suprême supplicio sanciantur neque in moribus vilium exsistat, sed in doctrina. Si opiniosos omnes (quis enim non opinatur?) mactarent, et qui in rébus maximis errant (quis enim est qui non errât et hallucinatur?), profecto née illi ipsi qui sibi tantopere assentiuntur nec antiquissimi quique impune aufugerent ab eorum incendiis.
Legi quidem tua omnia studiose et quotidie lego, inde uberrimum etsalutarem percipio fructum. Animadverteram quaedam in Antiquiori Fœdere, dum bebrœa cum tuis latinis conjungerem, quae ad te mittenda statueram, sed ecce subito (tum enim Caleti degebam) oppidum a Gallis capitur, eo nos non modo quae in adversariis sed etiam quae in capsulis erant amisimus.
Johannem Checiim latine, grsece et hebraice perbene scientem equestris ordinis viruni, nonnunquam sum adortus et reperi semper tua legentem Biblia. Percontabar de tua in interpretando fide et eloquentia : tum iile ridendo, ut erat affabilis : « mehercule », inquit, « majorem percipio '< fructum in legendo Castaiionem quam in evolvendis omnium scriptorum « commentariis. Oratio facilis est, explicata, dilucida, suavis, concinna et « diserta; verba pura et latina et quae propius naturam notationemque « grœcae hebraicseque ioculionis attingunt ».
Martinum Bucerwn audivi explananlem Psalm. 119 et quum omnia exposuisset quae grœci, latini et hebra^i doctores de ea quam tractavit sentenlia prseclare scripsissent, monuit audiendum Castaiionem, « qui, « inquit, ut est tum pius tum eniditus ita de Hebrœis tum genuine tum « diserte convertit in hune modum ». Atque hoc fecit me praesente et hortatore in Academia Cantabrigiensi ^.
Audivi raultos verba tua ut profana aspernari, ut Beza in « genios » et « oracuta », quum verbo posteriori usus sit Africac lumen et ornamentum b. Augustinus his verbis : « Simeon vir sanctus et divinis oraculis comraendatus ». (Aug. Comm. 4, p. 748, ex impress. Froben, lib. 17.)
Amisi duos libellos quum Caletuni caperetur, quorum alter inscribitur Majorum fiducia, alter Christum nec animo nec coi-pore inferos lustrasse *.
Suscriplion : Eruditissimo viro Seb. Castalioni heedentur literae Basile«e.
1. Allusion évidente aux deux traités sur la punition des hérétiques, celui de Calvin et celui de Bèze.
2. En marf^e : « atpeai; nunc in vilio, nunc in laude ponilur ».
3. Ici s'arrête l'extrait cite en tête de la Bible latine. Dans la dernière phrase, on a supprimé les mots et hortatore, et imprimé par erreur gravius au lieu de genuine.
■i. Nous avons en vain cherché jusqu'ici ces deux opuscules.
Lettre de Larcher.
[Cortaillod], 5 juin 1562.
Aulogr. : Bibl. de Bàle, G» I, 23 (&■" lettre du n° 69). Imprimée : 0pp. Calv., XIX, 430.
[II demande des nouvelles des enfans de Tristan et « de celuy de Iverdun que je vous recommanday l'aultre jour ».]
« Nos gens ont donné congé aux prestres et moines de Lyon, Vienne, Valence, Romans, Cosle Saint-André, Grenoble, Tours, Bordeaux, Rouen et en plusieurs autres lieux. Ils ont tué devant Villefranche du Lyonnais environ deux mille hommes à cause de quelques fascheries quilz avoient faictes à ceux de Lyon. Ils en ont autant tué à Ghallon sur Sone, mais ilz y sont demeurez environ deux cens. Le prince de Condé a une fort puissante armée. C'est une chose horrible de considérer lestât auquel est à présent le royaume de France : tout est en armes et sang ; voila comment il est conduit *. Dieu y veuille pourvoir par sa grâce. »
Lettre de Humanus Caesareus ^.
Dordrecht, 17 juillet et 4 aoiil 1562.
Autographe : Bibl. de Bâle, K. A., G. I. 2, t. II, f 320.
Humanus Cxsareus Sebast. Castellioni S.
Postquam a te discessissem, variis statim agitatus sum tentationibus, qufe eo mihi molestiores fuere qiiod tuo auxilio et paternis consolationibus (quibus animum meum defatigatum atque dejectum subinde reflcere atque erigere solebas) destitutus essem. Sed ecce miram Dei providentiam atque misericordiam. Dum Argentinse in foro oberro, casu indici in vetulam, quœ schedas quasdam abjectas librosque laceratos abruptosque venum exposuerat. Ibi reperi, uno volumine compactos, sequentes libellos aut, si mavis, tractatus, germanicos omnes :
Piinium, catechismum praecipuorum quorumdam articulorum christianœ fidei ;
2° De exercitio et cultura conscientiœ pro adeptione augraentoque fidei vitaîque salutiferœ;
3° De ctiristiano prœlio atque militia nobilitateque Dei di[?] ;
4° Confessionem Sancti Sacramenti corporis et sanguinis Christi;
5° De oratione meditatio atque expositio Psalmi X.XV, quo pacto psalmos in universum intelligere oporteat, et recte quis discat orare.
Ejusdem auctoris oranes, nimirum Casp. Swenckf.
Animaverteram quidem antea a literatis quam plurimis eundem errores
1. Ges appréciations de Larcher ne paraissent pas différer beaucoup de celles de Zerchintes (voir ci-dessus lettres XXIII et XXIV) cl de Castellion (lettre XCVII).
2. M. Sepp pensait qu'il fallait lire Hermann, mais le texte porte incontestablement à plusieurs reprises (ici et n" CI) Humanus. Nous n'avons rien pu découvrir sur ce Gccsareus, peut-être un « de Keyser » quelconque. Faudrait-il le rapprocher de cet « Henricus Gœsarius » qui fut recteur de l'école latine de Bommel et plus tard pasteur à Dordrecht (1577) et à Ulrecht (1589)? (Van der Aa, Biogr. Woord.)
multos in theolog[ia] invexisse; quae causa fuit cur minus legendum putarem; verum, cum ex Bellio didicissem pios scriplores propemodum omnes atque eliam solos, imo ipsum etiam Evangelium hoc honiinum genus odisse, adeo uL quicunique pie doceat, vivat aut scribat illis sil plerumque exosus, aut quicumque, sit exosus idem ut plurimum, pie vivat, doceat aut scribat, bac ratione impuisus eo magis eumdem Jegendum judicavi, tum etiam ut omnia probarem, quod bonum esset, tencrem. Mirum autem quantam ex scriptis illis consoîationem perceperira, prœsertim ex libelle De christiano prœlio, ubi docet qua ratione militi christiano cum Salhana, mundo atque carne cumque universis Christi hoslibus assidue pugnandum, ilem que pacto Adam vêtus discernendus sit a nova creatura, quo pacto lex ab Evangelio, littera a spiritu sit dijudicanda; atque, ut semel dicam, summopere placuit. Verum, ne fortassis, mea me fallat ç-layTta, rogatum te cupio si quos errores in eodem animadverteris, eos ne graveris filio fratrique indicare, ne incautus decipiar. Equidem nullos animadverti, quos ex professo atque adeo démonstrative doceat. Nam parum aut nihil prœter verum Dei cultum, eumdem scilicet quem Christianus quiiibet circa officium Deo impendere débet, tractât.
Cum secundo Ilheno ad Duysburgum pervenissem, casu appulit ad scapham qua vehebamur quidam milii ignotus. Is quum tuî mentionem semel atque iterum fecisset, dixi me aliquolies coram te audiisse. Quo audito, rnirum in modum gavisi sumus quod in alterutrum incidisseraus. Idem, nominis mei adhuc ignarus, rogavit nossemne quemdam Humanum Cœsareum; quem quum me esse inteilexisset, geminum percepimus gaudium atque in vesperam usque religiosum coUoquium habuimus. Quum autem nomen illius percontarer, respondit se nominari Nicolanm Transiselanum *. Ha?c volui nescius ne esses.
In itinere pios perpaucos inveni, literatorum, rhetorum, battologorum magna passim turba, omnia disputationibus perturbantium, quorum nugas pius quisque facillime derideat.
De rerum mearum statu, tum etiam de rébus novis intelliges ex literis D. Nicolai Clavo -. Hic eadem repetere tempoiis angustia non patitur, quum hoc ipso quasi momento navis Antuerpiam versus pergat. Scribam proximis nundinis per Oporinum, ut promisi, statimque per eundem paucuios daleros, 10 aut 12, quos studiis luis destinavi, ut commodius religioni christianae prodesse possis, ad te mittero, quod modo feque commode non Jicet. Hœc non sine causa prœmoneo. Spero fore ut aliquando prsesentes coram colloquamur. Vale, frater charissime.
1562, Augusti 4. Dordraci. Miserara bas literas Antuerpiam ut opéra Rovelascorum ad te possent perferri. Verum nescio quo malo id minus successerit. Idcirco jam secundo eas Antuerpiam misi,ut per magistrum cursorum curentur; quod si minus successerit, scribam proximis nundinis Francofurliis per Oporinum. Vale, charissime frater.
Vidi hic voluraen quoddam cui tilulus spéculum justilia;^, authore quodam H. N. In eo mira continebantur. Nescio an tu videris.
t. D'Overissel. 11 s'agit de Nicolas Blesdyk (voir lettres LXXXIX et XCVI).