Les rocès des Diètes impériales
i. De l'électeur palatin Frédéric III.
justam et tranquillitali reipublicee conservandse necessariam. Princeps idem sentit, in hac parte, quod consiliarii. Sed tamen, magis ingenio quam judicio, remoratur pœnse executionem, neque in reis revocandis parcit sumplibus; ad quam rem eum etiam adhortanlur raoderatiores et meliores quique in aula, sperantes futurum ut amicis et frequentioribus congressibus et sententiarum collalionibus et disputationibus, necnon diuturna carcerum vexatione, ad aliquam paucorum dogmatum moderatam retractationem perducti, eripiantur faucibus illorum Consiliariorum qui impios statim post primam actionem exquisitis suppliciorum cruciatibus extinctos cupiunt, qui etiam hoc principis et aliorum lenius consilium improbant et ceu anabaptisticee contagionis fomentum traducunt. Optimi tamen quique probant et in principe commendant quod, dum a se impetrari non sinit ut ii qui in factione anabaptistica pertinaciter persistunt impune dimittantur, tamen concédât tempus et locum deliberandi, disputandi et conferendi cum iis qui moderalione utuntur, si vel hac via pœnte eximanlur qui alla ratione servari nequeunt.
Eodem fere modo agitur Coloniae. Senatus, superstitione pontificia fascinatus, urget pœnam. Vicecomensis ^ (cujus partes sunt nomine archiepiscopi et Electoris exequi id quod a Senalu judicatum est) differt pœnae capitalis execulionem et cum captivis congredi et conferre permittit quos intelligit utcumque esse instructos, ad eorum rationes solvendas et confutandas , neque requirit nisi unius arliculi (nimirum rebaptismi) modestam et fere dilatam retractationem, ad caetera errata omnia dissimulaturum se promittens, quo salvo suo honore et juramento, illorum vitse consulere possit. Et facithaec fere inscio vel certe invito frementeque Senatu.
Tu aulem, frater, videris [sentira] non disputandum esse cum anabaplistis ex magistratus vel consensu vel volunlate, sed prius eam magistratûs refutandam esse senlentiam aut opinionem quod liceat religionis nomine horaines persequi, tum demum cum fructu et sine anabaptislarum simul ac principum periculo licere disputare cum anabaptistis, etc. Testatus sum ego liberius, et mullis et validis argumentis ostendi in ipso Principis consistorio pœnam illam capilalem quae ob haeretica dogmata inferatur hominibus alias honeste et quiele viventibus pugnare cum charitate christiana, cum moribus ecclesiaslicis et exemplis meliorum et eruditiorum *.
Et banc vocem sonamus publiée et privatim omni loco et more, urgemus et instamus opportunis et importunis modis, non quidem ut quidvis docendi libertas concedatur, sed ut mala ob quœ Deus sectas immittit auferantur.... [Détail des réformes morales nécessaires.] Tu autem sentire videris nostras disputationes officere tam principihus quam Anabaptistis, dum hi non revocantur ab errore et illi in persecutione confirmatiores redduntur.... Sed hoc tuum judicium naUim videtur ex rei ignorantia. Nam latet te fortassis apud Summum Magistratum jam certo deslinatos esse pœnae Anabaptistas; et eos qui summa valent authoritate in consilio principum (et sine quorum judicio et voluntate Princeps in ea re nihil facit) improbare nostras coUationes tanquam inutiles atque etiam
1. Sur ces attribulions de ce comte ou vicomte, cf. ci-dessus la note de la lettre LUI.
2. Eu marge : Modus noster in revocandis principibus et magistralibiis a persecutione et erudelitate.
perniciosas; sed quia Principern et inferiores judices ^ vident abliorrere ab intrepida et niniia festinalione, et crudelitas per se multis est invisa, non aiident multum obstrepere dilationi pœnœ. Inferiores autem judices (quales sunt satrapœ et prîpfecti apud nos et vicecomes Coloniœ, quique noslris collalionibus inlersunl) decreverunt facere in ea causa quidquid consiiiarii ex Principis aulhoritate et mandate jusserint. Et fieri potesl ut duni ex nostra evidentiore et efficaciore anabaptislicorunti erroruni refutatione anabaptistica imperitia et pertinacia niagis patefiat, ipsi postea in exequendis pœnis fiant securiores. Sed si hoc fit, non fit ex nostro vilio vol etiani ex noslris disputationibus proprie, dum libère admoncmus, testamur et proclamaraus : quibus in rébus frretur utrinque,' quodnarn sit utriusque, hoc est tam acloris quani rei ol'licium. Et inter dispulandum, admonendum, nonnunquani et acrius ferincius et pungimus actores quam reos. Quod saue adores, hoc est judices inferiores, per me fieri patienter tulerunt, sperantes fore ut hac ratione Anabaptiste, in quibusdam erroribus nonnihil flexi, a pœna capitali liberari possint. Sed superiori magistralui et iis quorum nutu geruntur omnia decretum est de Anabaplistis sumere pœnam, si in factionis defensione pertinaces steterint. Et cum hoc decretum refigi non possit, succurrendum sane est miseris hominibus iis mediis quibus eorum et vitœ et salutioccurri posse spes est, si non magna, certe aliqua. Aliquibus enim hac via consultuni fuit; ea autem quam tu urgere videris, nemini. Neque enim minus difficile judicibus persuaderetur nullam omnino exercendam esse in tam multas, tam varias tamque pétulantes facliones quam Hoilandiset Phrysiis persuaderetur maris inundationi non opponendos esse aggercs.
[Il aborde ensuite un autre point : d'autres personnes compatissantes ont suggéré aux ministres, pour sauver plus aisément les anabaptistes, de faire semblant d'être battus ou de céder à leurs arguments. Blesdyk montre le danger de cette supercherie, qui, indigne d'abord de la sincérité et de la gravité du pasteur, ne ferait qu'aggraver le péril de l'anabaptiste : il s'entêterait d'autant plus dans son idée et se ferait bien vite remettre en prison. — D'autres disent qu'il vaudrait mieux laisser aux Anabaptistes leurs croyances telles quelles, vraies ou fausses, plutôt que de les amener à une rétractation après laquelle ils ne croient plus il rien et perdent tout sentiment religieux. Blesdyk ne pense pas que la peur de troubler dans sa foi un juif ou un papiste doive nous empêcher d'essayer de les éclairer. Ils n'en seront pas plus enclins à se jeter dans le désordre parce qu'on leur aura fait connaître la vérité.]
Quare, dum bœc omnia ad hune modum perpendo duraque, ex tuo consilio, in mea conscientia apud Deum quid veri officii sit inquiro et mecum tacitus cogito quid hic faceret Jésus Christus : utrique parti veritatem o'stenderet et falsas opiniones refutaret, prœpostera judicia condemnaret et ubi utramque partem simul juvare non posset et in altéra servanda spes esset, huic opem ferre propter alterius contumaciam non omitteret. Ita quidem ego judico atque ita etiam sentiunt oplimi quique hic apud nos, quorum tamen nemo est qui non improhet atque etiam detestetur injustam principum asperitatem depreccturque capitales Anubaptistanim
1. Renseignement intéressant a. recueillir pour l'histoire des mœurs et dis idées. Le même phénomène avait été souvent constaté en France et était le principal argument invoqué pour prouver la nécessité d'établir un tribunal spécial, celui de l'Inquisition.
pœnas.... Neqae mihi hœc eo dicuntur quasi meo slatuto et facto excusationem et patrocinium qoîeram (quum illam provinciam tune temporis subierim non tam mea voluntale quam aliorum doclorum et paslorum adhortatu, et multos labores maxiraa cum animi mei molestia confecerim, et posthac non ita facile ad illam functionem iterum sum accersendus), sed quod mediam veritalis viam tenendam et in alterum eitremum deûexionem mihi tibiqoe vitandam esse viderem. Tu intérim hanc meam responsionein boni console : quae in ea desideres mihi proximis tuis literis ostendere non graveris.
Scripsi haec Duysburgi, 31 janvier 1563.
Saluto amicos omnes tam rurales quam urbanos Salotat le taamque familiam uxor mea et Joannes Liwichius. Vale.
Lettre à Humanus Caesareus.
Bàle, 14 mars 4363.
(D'après le n" CI ei-après.)
Lettre de Gaspar Halerius. Dusseldorf, 24 mars 1563.
Autographe : Bibl. de Bàle, K. A., C. I. 2. f" 330.
Gratiam, misericordiam, pae«m à Deo pâtre et Christo Jesu Domino nostro.
Tantam in te esse caritatem tui libri docent ut omnino supervacaneum videatur me ad te devinciendum pluribus arguments uti. Si enim cum tuo adversario Beza, qui te multis malis effecit, in gratiam redire cupis, modo tecum caritale contenderit et menlem quœserit meliorem, te iu tuam amicitiam me recepturom plane conQdo. Nam in hoc omnem meam operam, diligentiam, mentem denique totam pono ut tecum et cum omnibus Chrisliani nominis studiosis omnia confessa Qdei in sacris literis prodila et a sanctis recepta capita animo, liogua, vita, quantum per Dei misericordiam in ejus filio Christo licet, profitear. Quare breviter quid velim declarabo, ne prœclarum illud tempus in meis incultis literis legeiidis sine fruge consumas. A te itaque, vir doctissime, majorera in modura peto primum ut me in tuorum intimorum numerum referas, deinde mihi per literas vel a puero (si tibi otium non fueril) scriptas, significes : quœ scripta tibi falso attribuantur, — quid de Casparis Suencfeldii scriplis sentias, — qualem fidem in tua Defensione, fol. 185 lubi stmilitudinem Bezx in declarando opère Dei ineptam esse demonstras) et quomodo breviter definieuda, — num tibi, ne sacra tractes, iuterdictum (at mihi quidam affirmavit) sit; — poslremo ut très libros De imilatUme Chrisli, si per tempus et vuletudinem firmam id fieri potest, in latinam
sermonem puruin et ad puerorum captum accommodalum transféras, vel ex latino (quem tibi milto) vel ex germanica versione (haoc enira plurimis, quod quœdam iinmulata sunt, — imprimis exempla a monachorurn vita petita, — magis placet) quam apud vos fortasse nostris exemplaribus correctiorem nancisceris. Eosdem eleganli aliqua prœfatione fontem et originem bonorum operum demonstrante, ut Theologiam Germanicam, — hanc te convertisse M. Jacoh Leichius, dilectus meus (quod ad communera fidem attinet) pater, mihi narravit, et stylus ipse déclarât, ornes. Idem nomen videtur Joannis Theophili, quod tuum hominibus sectariiset mundanis ac carnalibus invidiosum sit, prœponas. Ubi ab evangelica veritate discedunt, corrigas, et aliqua obscuriora illustres, nisi hoc ab alio prœstitum fuerit, aut librum ad veram pietatem docendam pueros bis magis accommodatum vel ipse prag manibus habeas vel ab alio bujusmodi latino sermone conscriptum scias. Hi enim libri, ut mihi videtur, non tam obscuri sunt quam Theologia Germanica, atque ideo prius pueris proponi possunt, et deinde Theologia Germanica addatur. Equidem hune laborem subire non recusarem, si cum fructu a me prœstari posset, prfrisertim cum me<'c fidei pueri quidam, dum hic hebraicœ lingufc fundamenta doceo, commissi sint, quos quum in bonis literis tum in vera fide, caritate et;Spe informatos et exercitatos cupio; quod, quantum ad externam disci.jlinam attinet, per bujusmodi libellos et tuos Dialogos (fortunante gralia Sancli Spiritus) apte fleri posse mihi persuadeo. Sed quam parum et ingenio et hujus linguœ eruditione valeam, ex his literis, ni fallor, facile colliges ^ Homines vero hujus œtatis puritatis linguœ quam sint studiosi, et impure scripta, etiam saluberrima, fastidiant, Le non prœLerit. Te itaque, vir ornatissime, pro singulari luo in omnes verœ pietatis amantes studio oro atque obtestor ne graveris hanc operam in vinea Christi excolenda coUocare, mequc de his certiorem primo quoque tempore facere scribendo Coloniam vel ad Sudermannum ^ vel M[agistrum] Jacobum^, sincerum tuum amicum. Deus enim hune laborem procul dubio large tibi compensabit. Equidem, quacunque in re possum, tibi et tuis omnibus gratificabor. Vale, tuamquevaletudinem cura quam diligen-
1. On y voit tout au moins qu'il n'était pas en état de donner des modèles de style vif ou de conbtiuclion simple.
2. Sudermann, C'était une famille fort considérée à Cologne, qui fournit à cette ville de nombreux magistrats, conseillers et bourgmestres. Ain?i, en 1551, Velsius dédiait un commentaire sur un des ouvrages d'Aristote à Ilermann Sudermann, bourgmestre pour lu quatrième fois (Sepp. Kerkhist. Studien, p. 115). Le fils de celui-ci, Edouard, fut décapité en 158i pour avoir porté les armes en faveur de l'évêque Truschsess, devenu protestant et déposé. — 11 ne peut en tout cas être question ici du Hollandais Daniel Sudermann, poète et disciple de Schwenckfeld, qui n'était il ce moment qu'un enfant, étant né en 1550 (note de M. Bernus). Le Sudermann dont il s'agit ici est évidemment le même dont parlent fréquemment les lettres de Cassander a. Nydbruck, le même aussi au sujet de qui le jurisconsulte Joachim Hopper écrit à Cassander : « Ista occasione notitiam et, ut spero, amicitiam mihi conciliasti Sudermanni, hominis quantum ex parva hac consuetùdine deprehendere potui, et doctissimi et modestissimi, et mira morum suavilate ». (Hopperus Cassandro, Bruxelle, 12 octobre 1562, dans Bertius : Epist. lielg. ad Belg.)
3. Magister Jacobus, c'est-à-dire Jacob Leichius, de Cochem sur la Moselle (Prusse rhénane), professeur de grec à l'Université de Cologne et en même temps recteur du collegium cucanum sive Tricoronatum, s'était déclaré évangélique en 1554 (en même temps que son collègue Velsius), fut destitué le 4 juillet 155C et remplacé en 1557 par les Jésuites. Leichius resta néanmoins à Cologne, y fonda une école privée et persévéra dans cette tâche ainsi que dans sa foi jusqu'à sa mort (1584). — Voir von Bianco, Gesch. der Univ. Kôln, I, 293 et 872; Enne, Gesch. der Stadt. Kôln, IV, 691, 791 (note de M. Bernus).
tissime; et meî, at ego tai, ia assidais luis precibas mentionem fac. Raplim et subito, Dusseldorpii *, IX Calend. aprilis, anno a Qiristo nato MDLXIII.
T. 0. Studiosissimas,
Caspar Baberics 2 Althexa '.
Suscription : Singulari et pietate et erudilione vire D. Seb. Castellioni, graecae linguae in clara Basiliensi Academia professori doctissimo *.
Lettre de Humanus Cassareus.
[Des Pays-Bas], 4 juin 1563.
Autographe : Bibl. de Bile, K. A., C. I. 2, t. 2, f» 322.
S. P. Aniicissime Castelho. Scripsi ad te 21 martii Dordraco, et rursus 27 martii ex Antuerpia ejusdem fere argumenli; verum posteriores puto te non accepisse, quum nihil rescripseris. Literas tuas, Basileae 14 raartii scriptas, Dordraci 3 maii accepi. Caeterum de libello cui titulus « Conseil à la France désolée » nihil accepi, verum inteliexi eum hic a consilariis quibusdam et hujus provinciœ priraoribus lectum esse. Nomcn etiam auctoris plurimis, ne dicam omnibus compertum est. Theologis improbatur, putanlibus hserelicis nullam ob causam, ne conscienliae quidem, parcendum, sed omnia vi peragenda. Utinam mortales semel de rébus divinis désistèrent conténdere et anle seipsos explorarent! Mirum est eos cselestia velle dijudicare, qui vix terrena et naturalia intelligunt, imo ne intelligunt quidem. Tanta est scientiarum et literamm temeritas, ut quilibet peccatis demersus mediis in tenebris, earum fiducià , divina tractare (quod minime a Deo exigitur) audeat. Caeterum verbo Dei simpliciter obedire (quod ante omnia exigitur), pœnitentiam et correctionem peccatorum agere et, Christ» exemplo, peccato primum mori et hoc modo promissum Spirilum Sanctum expectare omnes negiigunt, imo (quod dolendum) contemnunt.
Statueram hic priorum literarum mearum argumenta paucis perstringere; verum, quum etiamnum dubius sim perventuraene sint hae lilerae ad tuas manus, satius judicavi primo ejus rei periculum facere. Cupio igitur ut quamprimum hoc me scrupulo levés.
1. Diisseldorf. Sous l'infloenee d'un excellent recteur, Jean Monheim (mort en 1561^. hnmaniste de mérile. devenu peu à peu adhérent très ferme des doctrines réformées (qu'il exprimait en 1560 dans un catéchisme remarquable-, l'école de Dnsseldorf, eréée en 1^45, avait acquis une très grande importance, et réunissait joaqn'à 1 800 élèreâ. Cest là qu'étudia, entre autres, Gaspard Coolbaes, nn des précurseurs d'Armiaius. — On voit par cette lettre que l'hébreu était officiellement enseigné à l'école de Dusselforf. suivant l'exemple donné par quelques pédi^ogaes célèbres de l'époque : Trotzendorf an ^-mnase de Goldberg, en Silésie, Fabius dans son école d'Isny. en Souabe, et Michel Néander à llfeld. Haberins avait eu sans doute l'occasion d'apprendre cette langue soit à Cologne, avec Jean Isaac, soit à Bàle arec Cellarius (Borrhée) ou avec Lepusculus (note de M. Bemus). .