Voyez plus haut la pièce
Querele de Saltu.
Dominus rcx Anglie oxistens iii Vasconia accepit villam
Saltus' (le iiiaim Ainanevi de Lobrcto et iiiandavit juratis cjusdeiu luci ijuod comparèrent corarri ipso Burdcgale ; et (îuillelnuis Arnaldiiuis de Brocars*, Guilleliuus Garsie de Naude, Raymundus A. de la Re^., Arnaldus Guilleliims de Cartera' fuerunt coram rege ; et precepit eis quod jurarent ei doniiniuui. Ipsi respondcrunt quod doniiiuim habebant cui juraveraiit, unam doiuisellam parvam que fuerat filia domini eoruui, et non debebant alii domino jurare. Rex autem dixit eis quod volebat teuere Saltum cum pertiiieuciis, donec domisella pervenisset ad etatem et quod ei jurarent, quia promittebat eis iu vcrbo suc quod non exheredarct domisellam nec faceret ei injuriani et teneret eos secunduni foros et consuetudines suas, et injuriam ei non faceret per se vel nuncios suos. ¥A ipsi qui erant in potestate sua nec poterant sibi cavere ab ipso juraverunt ei, salvo jure domisellc donec ad etatem pervenisset ; et niisit eis Willelmum do Boeus apud Saltum, et quod juraret eis loco ipsius régis et reciperet juramentum a toto populo ; qui popuhis juravit sicut juraverant dicti jurati. Postea misit eis dominum Nicliolaum de Moles qui juravit foros et consuetudines eoruni et bene rexit eos in suo reginiine; ita quod liabent se de eo pro pacatis. Postea habuerunt senescallum Willelmum de Boeîes, et juravit foros et consuetudines eorum. In reginiine suo incepit gerra de Saltu et de afario de Bearn.; ctiu illa gerra perdiderunt Guillelmus Arnaldus et Arualdinus de Brocars et Guillelmus Garsie de Naude, et genus eorum valenciaui mille marcarum argenti, exceptis corporibus liominum, pz'o sacramento eoru salvando, et ([uia domisella non pcrvenerat ad etatem. Postea fuit senescallus Drusius de Walentinis [sic], et juravit foros et consuetudines eoruni, et bene rexit eos, ita quod habent se pro pacatis de eo, et fecit treugam de dicta gerra.
(i) Postea venit cornes Sj-mon pro rege, et mandavit juratis de Saltu quod comparèrent apud Sanctum Severum, et ipsi veneruntilluc, et dixit quod jurarent ei ; qui respondcrunt
1. Saut de Xavailles. Basses-Pyrénées, arrondis.sement d'Ortbcz.
2. Brocas, département des Landes, arrondissement de Mont-de- Marsan, canton de Labrit.
3. Castera. Landes, commune d'.Vudignon, canton de Saint-Sever.
quod i[ise debebat eis primo jurare, sicut fecoraiit soi predecessoros doniiiii, et respondit eis motus et ii'atus quod non juraret eis, et oportuit oos ei jurare.
(ij) Postea mandavit Guillelmo A. de Brocars et Guillelmo Garsie de Naude quod non redirent apud Saltuin, et interrogavcrunt qua injuria, et noluit eis dicere nec ascultare; immo fceit eos nuile stare corani se a suis baculariis, et steteriuit per annuni et plus extra villani et post eum clamando sententiam(?), et quod faceret inquirere si injuriati erant sibi vel alicui, et ipso misit apud Saltnm Guillelmum Picoreu et Priorem de Manso et Petrum Cailau et alios jjrobos liomines, qui inquirerent quo modo se liabuerant erga fratrem régis et si habebant alicui injuriam ; et illi inquisierunt primo ab inimicis secrète, et postea a toto populo communiter, nec invenerunt per iniraicos nec per populum quod ipsi injuriati essent régi nec alicui, nec tamen potuit evadere Guillelmus Arnaldinus quin oporteret illum niutuare mille solidos morlanoruni Guillelmo Picoreu.
(iij) Postea Guillelmus Picoreu senescalliis fecit dici Arnaldino quod ei mutuaret duo milia solidorum morlanorum, et Arnaldinus respondit quod nimis perdiderat pro gerra régis, et imo('?j non erat sibi paratum. Quo audito, Guillelmus Picoreu dixit in absconse ballivo de Saltu quod Arnaldinum vel filium caperet si posset eos invenire, quod percepit Arnaldinus, et oportuit eum stare diu extra Saltum. Postea venit A. de Marcan qui tenuit Saltum per comitem, et rogavit comitem quod A"ellet quod rediret Arnaldinus apud Saltum, et ipse respondit quod inquireret si liaberet injuriam régi vel alicui, et Arnaldus de Marcan inquisivit a populo de Saltu istud, et non invenit quod haberent injuriam, et hoc osteudit comiti, et dixit quod volebat quod redirent apud Saltum, dum tamen mutuaret ei duo milia solidorum morlanorum. Quod eum referret A. de Marcan Arnaldino, dixit quod non mutuaret nisi mille solidos comiti tantum, dum tamen comes daret ei litteras suas pendentes, quia non confidebat in ipso quia audiverat loqui de mala continentia generis de Monteforti. Arnaldus de Marcan tradidit litteras super hoc Arnaldino et, mutuatis mille solidis, rediit apud Saltum.
'iiij) Postea comes venit apud Saltum, vocavit ad jus coram se Guillehnum A. et Arnaldinum de Brocas et Guillelmum Garsie de Naude, et tamen non habebat nec invenire potuit clamium nec querelam de ipsis, et fecit quoslibet dare fidejussores ; et secundum foros eorum, quilibet eoruni non debebat dare nisi singulos. In ipsa die, nuUo alio eis dicto nec ostenso, fecit eis dici per Arnaldum de Marcan et Guillelmum
A. de Tardes quod duo inilia solidoruiu iiioi'lanoruin daret ei Arnaldinus et luillo Guillolinus Ariialdi, alioqiiiii stalim exireut villam. Postea ducti corani comité rofraveruiit eiiin pro Deo et justicia quod juste teueret eos et per judiciuiu ; et, si posset habcre per judiciuiii tria niilia solidorum inorlanorum vel plus, ipsi essent parati dare sine querela ; et conies audiens quod nolebant sibi dare tria milla solidorum, noluit plus eos ascultare. Et cuni coiues exiret villam, fecit procipi Arnaldiuo quod sequeretur euiii, et secutus fuit eum usque Ayram, et ibi cornes nicliil ei dixit ; quod videns Arnaldinus reversus est apud Saltum. Quod cum comes audisset regressum ejus, misit post eum milites, balistarios et servientcs apud Saltum pro capiendis Guillclmo Arnaldi et Arnaldiuo et tiliis eorum, lieres eoruni (sic) cum tanta festinancia veniciulo quod de duabus dietis jocerunt unam, et fuit sero quando venerunt, et non ausi fuerunt eos aggredi de nocte ; et cum Willelmus Arnaldi et Arnaldinus percepissent per quemdam de societate eorum quod capi debebant in mane si remanerent in \illa. exivcrunt villam de nocte, licet possent loviter rcstitisse illis et eorum societati, sed noluerunt incipere tumultum nec rixam cum societate régis vel comitis ; et sequenti mane illi venerunt ad eorum domos, credontes eos invenire in leotis eorum, et non invenientes, eos bannaverunt et occupaverunt omnia bona eorum mobilia et inimobilia, et eorum uxores stupcfacte qucsiverunt quare hoc faccrent et si vellent recipere ab eis justiciam, et dixorunt quod non, nisi Arnaldinus daret iiij. c. marcas, et Guillelmus Arnaldi. c. marcas comiti ; et ipso responderunt quod non erat hoc paratum eis facere, et ipsi fecerunt eas exire villam, et postea comiti obtulerunt justicnam, nec voluit recipere.
Postea venerunt ad doniiuani Mariani Bertram filiam quoudani domini sui naturalis dominam suam, et G. A. maritum suum arrogaverunt [sic) sub sacramentis que fecerant dicte Marie quod juvarent eos ad recuperandum jura sua de Saltu de quibus affarium régis tenebat eos expoliatos absque judicio (juod nolebat eis reddere, et quod scirent quod dominus Gasto inquisiverat regem pro eis quod faceret eis judicium, et dominus Garsias xV. de Navailes inquisiverat super hoc comitem et noluerat eis reddere judicium ; et dicti Willelmus Arnaldi et Arnaldus, quia erant astricti sacramento et homagio dicte Marie quam sciebant esse doniiuani de Saltu et debere tenere Saltum a die illa qua pcrvenerat ad etatem, et quia passi fuerunt magnas injurias et limitas vexationes a comité Symonc in omnibus juribus supradictis, sustinuerunt quod dominus G. A. de Navailes maritus dicte Marie intraret Saltum, quod ipso facit, et ipsi cum co, sine injuria illata
— ;ioo —
régi vel coniiti vel alicui de villa ; qucMl si [forisjfecisse cos ab aliiiuo forcitaii dicoretur, ipsi parati csscnt facen? et recipere justiciain .spcundiuii quod cogiiosceret curia Wasconie.
Insupcr supplicant diimiiiuiu regein Guillolrnus Arnaldi et Arnaldinus de Brocars et Guillelmus Garsie de Naude et eorum genus et amici de Saltu, pro Deo et justicia, et pro omnibus bonis que in eos sunt, et pro proniissiono qnani fecit eis in verbo suo quod habcnt, pro sacraniento alterius lioniinis, quod Saltuni redderot dainisello iiredicte quando ad etateni pervcnisset, quod reddatis Saltuni sibi et marito suo, quia pervenit ad etatem, jam sunt très anni elapsi vel plus, et suscppit prolem a marito ; item quod faciatis emendari eis injurias quas cornes Symon et vestri eis intulerunt ad valorem quingentarum marcarum et ultra.
British muséum. Additionnl Charters, if S299-
Querele de Saltu.
Primo conqueruntur boniiues de Saltu quod cornes in primo adventu suo noluit eis jurare sicut tenebatur ut dicunt, immo compulit eos jurare sibi, cum ipse prius deberet jurare eis.
Secundo quod proliibuit quibusdara ne intrarent Saltuni nec causani expressit, et sic stcterunt per annuni sine causa; et tandem, licet inquisitio facta per comitem ipsos liberasset omnino, oportuit tamen ununi illorum scilicet Willelmun Arnaldum mutuare domino W. Pigore[l] mille solides |morlaensium anto quani posset intrare villam; codem modo compulsus fuit Arnaldinus niutuaro mille solidos morlaensium sine causa, an te quam posset Saltuni [intrare].
Tercio quod idem comes conpulit predictos Willelmum Arnaldum et Arnaldinum contra forum suum dare plures non singulos fidejussoros cum rediissent ad Saltum.
Quarto quod comes precepit predictis Willelnio et Arnaldino quod exirent villam quia noluerunt ci darc tria milia solidorum morlaensium, et, cum parati essent stare juri et comitem sequerentur, nec vellet eos audire, revertebantur ad propria, quo audito, misit comes milites et armâtes qui ipsos banniaverunt et uxores ipsorum ejecerunt ac omnia bona sua occupaverunt; et ({uia comes denegavit eis judicium,- introduxerunt Garsiam Arnaldum de Navayles sine prejudicio régis ut dicunt.
Archives nationales. J. iOSI, n" 5.
xvn
Qicerele Aquensium.
Primo ronquonuitur A(iuonses' quod ipsis irrcquisitis remisit cornes domino Gastoiii omnes qucrelas et injurias quas ipsis irrogaverat.
Secundo quod villa Aquensis conbusta fuit dum ipsi essent in quadam curia comitis, pro quodam de suis qui contra proliibitioneni comitis ceperat pignus pro dobito suo, nec ipse conies volebat reddere ipsisdebita nec conpellere debitores.
Tercio, secundum quod ex confusis verbis elicitur, conqueruntur quod cornes i)ro interfoctione cujusdam clcrici de que pax facta fuerat, detinuit quemdam* qui aliquando major îuerat dicte ville et tandem dimisit eum super corpus et catella sua, et quod cepit securitateni ab Aquensibus quod pax quam ipse cornes faccret aut diceret super hoc facto servaretur per corpus et catella.
Mètyie rouleau.
xvm
Querele hominum de Goose.
In prirais conqueruntur liomines de Goose' quod comes talibus vendit ballivam Aquensem qui opprimunt ipsos et occasiones qucrunt qualiter pecuniam ab ipsis extorqueant, auferunt eis libertatcs et consuetudines suas, nec passis injuriam satisfacere procurant, trahunt ipsos de curia in curiam, ita quod non possunt vacare negotiis suis ; et predicti ballivi aliis vendunt inferiores ballivos qui liomines eodem modo opprimunt; unde fit quod liomines a terris domini régis ad terras aliorum se transférant.
Secundo quod contra consuetudines suas trahunt ipsos ad excercitum ter vel quater i:i anno et aliquando prêter necessitateni pro extorciuenda pccunia.
Eodem modo conqueruntur de herbegatis : taies enim bal-
i. Dax (Acqs). Landes.
2. lieriiard-François, maii'o de Dax. lit tuer par son neveu le fila d'une pauvre veuve et acheta à prix d'argent le .silence des parents de la victime. Études sur Daijonni', 11, p. 581.
3. Saiiit-Laurent-de-Gosse, .sur l'Adour. Landes, canton de Saint- Esprit.
livi extorquent ab ipsis duas vel très per annum. cum hdii debeant dare nisi unaiu taiituiu per aniuini.
Siiuiliter coiuiuoruntur hoiniiies de Oresk ' de talilms l)allivis qui de quolibet exigunt exercituiu, cum secunduni consuetudineni antiquain très servieutes petites {sic}^ pro tota terra iila exercituni debeant facere.
Même rouleau.
XTX
Querele Baionensium.
Conqueruntur primo de eo quod cum Amigotus homicidia multa et roberias fecisset in terra domini régis et etiam dominos P. de Burdegala et Hubertum Huse cepisset et etiam castrum de Montefei-rendo furatus l'uisset et multa alla mala fecisset propter que de terra domini régis fuerat bannitus, dominus comes ipsum Amigotum reconciliavit et terram suam eidem restituit.
Secundo conqueruntur de eo quod cum dominus W. Pigorel venisset in terram de Laburt conbussit domum cujusdam mulieris vidue, licet ipsa ofTerret stare juri coram comité et super hoc fidejussores dare.
Tercio conqueruntur [quod], cum comes mandaret curiara in terra de Laburd, conpulit homines dare treugam Amigoto.
Insuper extorsit ab eis ducentas quinquaginta marcas sterlingorum.
Insuper dictus Amigod contra statutum illius terre fortem domum construxit.
Insuper conquei-untur de eo quod comes conpellit eos facere justiciam bominibus Naverre, et de ipsis de Naverra non facit eis fieri justiciam.
Même rouleau.
Querimonia civitaiis de Goosa,
i. — Excellentie vestrc régie majestatis, domine Rex, conqueritur tota communitas de Goossa tam clericorum quam militum et laboratorum, do nobili viro domino Symone de
1 . Orx. Landes, canton de Saint-Vincent, près de l'étang d'Orx.
