EXTRAIT DE TITE LIVE
Titus Liyius, ub. primo, cap. 23 elseq.
Bellum utrinqne summa ope parabatur , civili simillimum bello, prope inter parentes natosque, Trojanam utramque pro- Ifm, cum Lavinium ab Troja, ab Lavinio Alba, ab Albanorum stirpe regum oriundi Romani essent. Evenlus lainen belli minus niiserabilem dimicationem fecit, quod nec acie certalum est, et k'ctis modo dirutis alterius urbis, duo populi in unum confusi sunt. Albani priorcs ingenli excrcitu in agrum Romanum impetum fecere : castra ab urbe haud plus quinque mtllia passuum locanl, fossa circumdant. Fossa Cluilia ab nomine ducis peraliquolsecuia appellata est, donec cum re nomen quoque vetustate abolevit. In bis castris Cluilius Albanus rex moritur. Diclatorem Albani Metium Suffelium créant. Intérim Tullus ferox prœcipue morte régis magnumque deorum numen ab ipso capile orsum , in omne nomen Albanum cxpetiturum poenas ob bellum impium dictitans, nocte prœteritis hostium castris, înfesto exercitu in agnim Albanum pergit. Ea res ab stativis excivit Metium , is ducil exercitum quam proxime ad hostem potcsl , inde legatum praemissum nunciareTullojubet, priusquam dimicent, opus essecolloquio: si secumcongressussit, satis scire ease allaturuni,quœ nihilo minus ad rem Romanam, quam ad Albanam pertineant. Haud aspernatus Tullus, tametsi vana afferrentur, suos in aciem ducit; exeunt contra el Albani. Postquam instructi utrinquestabant, cum paucis procerum in médium duces procedunt. Ibi iuDt Albanus : « Injurias , " etnonredditasres ex fœdere quœ repetitœ sunt ; et , ego regem- « nostrum Cluilium causam hujusce esse belli audisse videor, nec » te dubito, Tulle, eadem prœ te ferre. Sed si vira poliusquam « dictu speciosa dicenda sunt , cupido imperii duos cognatos vici- •> nosque populos ad arma stimulât ; neque recte an perperam M interpretor , fuerit ista ejus deliberatio qui bellum suscepil : « me Albani gerendo bello ducem creavere. Illud te, Tulle , mo- « nitum velim : Elrusca res quanta circanoa teque maxime sit , K quo propior es Volscis , hoc magis scis : mullum illi terra , piu- « rimummaripoUent. Memoreslo, jamcumsignum pugnœdabis, « has duas acies spectaculo fore, ut fessos confectosque, simul « victorem ac viclum aggreJianlur. Itaque, si nos dii amant, « quoniam non contenti libertate certa , in dubiam imperii , sern vitiique aleam imus, ineamus aliquam viam , qua utri utris im- •• pereut , sine magna clade , sine multo sanguine utriusque populi « decerui possit. » Haud displicct res TuUo , quamquam tum in-
i:\TllAJ'I- Dî: tu h LIVE. 99
dole aninii , liim spe viclni-iœ forocior rraf. Qurrrcnlibas ulrinque ralio iitilur, cui d fortuna ipsn pra'biiit maltMiam.
Forte in duohus tiim evercitilius crant tergemini fiatres, noc selate, ncc \iribus dispares. Horalios Curiatiosque fuisse satis constat, NEC ff.rmf, rks vntiqua alia f.st Nonii.ion; lamen in re tam Clara nominum error manet , ul-rias popuii Horalii, utrius Curialii fuerinl. Auclorcs ulroquetraliunl : plures lamrn inycnio, qui Romanos Horalios voccnt : hos ulscqiiar , inclinai animiis. Cum lergeiiiinis agunl reges, uf pro sua quisque palria dimiccl ferro, ibi imperiiim fore, undc Victoria fuerit. Niliil recusalur, fempus et locus convenit. Priusquam dimicarent , foedus ictum iiitiT Romanos et A.lbanos est dis legibus ; Ul C")j!is popuii cives eo cerlainine vicissciit, is alteri populo cum bona pace imperitaret...
Fœdercicto, Icrgcmini (sicut convenerat) arma capiunt. Cum sui utroS(iuç abhorlaienlur, deos patrios, patriam ac parentes, quicquid ci\ium dorai, quicquid in exercitu sit, illorum lune arma , illornni inlucri manus, féroces et suople ingenio, et pleni adhortanlinm vocibus, in médium inter duas acies procédant. Consederanl ulrinque pro castris duo exercitus , pcriciili magîs pnesrntis, ([uam curœ expertes : quippe imperium agebalur, in lam paiicoruin virlute aUjuc forluna posilum. Itaque erecti suspensique in minime gralura spectaculum animo inlcndunlur. Dalur signum : infestisque armis, velut acies, terni juvenes niagnorum exerciluum animosgerentes concurrunt. Nec liis, nec illis periculum suum sed |)ublicum imperium, scrvitiumque observatur animo, fuluraque ea deinde palria.- fortuna, quam ipsi fecissent. Ut primo slalira concursu increpuere arma, micantesque fulsere gladii, horror ingens speclanles perslringit, et ncu tro inclinata spe, lorpebal vox spiritusque. Conserlis deinde manibus, cum jam non molus tantum corporum , agitalioque anceps telorum armorumqtie, sed vulneraquoque et sanguisspectaculo essent, duo Romani, super alium alius, vulneratis tribus Albanis, expirantes corruerunt. Ad quorum casum cum damasset gaudio Albanus exercilus , Romanas legiones jam spes tota, nonduin lamen cura Jeseruerat, exanimes vice unius , quem 1res Curialii ciicumslelerant. Forte is integer fuit, ut univiT>is solus nequaquam par, sic adversus singulos fcrox. Ergo lit segregarel pugnam eorum , capcscil fugam, ita ralus seculuros, ut quemque vulnere affeclum corpus sinerct. Jam aliquantum spalii ex eo loco, Mb! pugnalum est, aufugeral , cum respiciens videl magnis intcrvallis, se(iuentes, unum haud procul ab sese abesse, in euir magno impelu rediit. Et dum Albanus exercitus inclamat Curialiis, uti opem ferant fratri , jam Horatiuscœsobosle, viclor secundam pugnam ptdebat. Tune claniore >'qualis ex insperato favenlium soleti Romani adjuvant militem suum : et ille dcfungi pra;rK) festinal. Prius itaque quam aller.
