Livre IV, ode m, vers

dictatorem Albani Metium Suffetium créant. Intérim Tullus ferox prsecipue morte régis, magnumqne Deorum numen, ah ipso capite orsum, in omne nomen Albanum espetiturum pœnas ob bellum impium dictitans, nocte, prteteritis bostimu castris, infesto exercitu in agrum albanum pergit. Ea res ab stativis excivit Metimn ; diicit quam proxime ad hostem potest ; inde legatum prœmissum nuntiare Tullo jubet, priusquam diûiicent, opus esse coUoquio : si secum congressus sit, satis scire ea se allatiirum, quîe nibilominus ad rem Romanam, quam ad Albanam pertineant. Haud aspernatiis Tullus, tametsi vana afferrentur, suos in aciem educit ; exeunt contra et Albani. Poslquam instructi utrinqiie stabant. cum paucis procerum in médium duces procedunt. Ibi infit Albanus injurias, et non redditas res ex fœdere quœ repetitte sint, et : « Ego regem nostrum Gluilium causam hujusce esse belli audisse videor, nec te dubito, Tulle, eadem prœ te ferre. Sed si vera potius quam dictu speciosa dicenda sunt, cupido imperii duos cognatos vicinosque populos ad arma stimiûat ; neque recte an perperam interpréter : fuerit ista ejus deliberatio qui bellum suscepit ; me Albani gerendo bello ducem creavere. Illud te, Tiûle, monitum velim : Etrusca res quanta circa nos teque maxime sit, quo propior es Yolscis, hoc magis scis ; multurn illi terra, plurimum mari pollent. Mémo resto, jam quum signum pugnse dal)is, bas duas acies spectaculo fore, ut fessos confectosque, simul victorem ac victum aggrediantur. Itaque, si nos Dii amant, quoniam non contenti libertate certa, in dul^iam imperii servitiique aleam imus, ineamus aliquam viam, qua utri utris imperent, sine magna clade, sine multo sanguine utriusque populi decerni possit. » Haut displicet res Tullo, quamquam tum indole animi, tum spe victoriœ ferocior erat. Quierentibus utrinque ratio iuitur. cui et fortuna ipsa prsebuit materiam.

(XXIV.) Forte in duobus tum exercitibus erant tergemini fratres, nec œtate, nec viribus dispares. Horatios Curiatiosque fuisse satis constat, nec ferme res antiqua alia est nobilior; tamen in re tam clara nominum error manet, utrius popuH Horatii, utrius Guriatii fuerint. Auctores utroque trabunt : plures tamen invenio, qui Romanos Horalios vocent : hos ut sequar, inclinât animus. Cum tergerainis agunt reges, ut pro sua quisque patria dimicent ferro : ibi imperium fore, unde victoria fuerit. Nihil recusatur, tempus et locus conveuit. Priusquam dimicarent fœdus ictum inter Romanos et Albanosest lus legibus : ut cujus populi cives eo certamine vicissent, is alteri popido cum bona pace imperitaret....

( XXV.) Fœdere icto, tergemini, sicut convenerat, arma capiunt. Quum sui utrosque adhortarentur, Deos patrios,patriam

ac parentes, quidqiiid civium domi, qiiidqiud in exercitii sit, illorum tune arma, illorum intueri manus, féroces et suopte ingénie, et pleni adhortantium vocibus, inmedium inter duas acies procedunt. Consederant utrinque pro castris duo exercitus, periculi magis prœsentis quam curte expertes : quippe imperium agebatur, in tam paucorum virtute atque fortuna positum. Itaque erecti suspensique in minime gratum spectaculum animo intenduntur. Datur signum : infestisque armis, velut acies, terni juvenes magnorum exercituum animos gerentes concurrunt. Nec bis, nec illis pericidum suum, sed publicum imperium servitiumque observatur animo, futuraque ea deinde patriœ fortuna, quam ipsi fecissent. Ut primo statim concursu increpuere arma, micantesque fulsere gladii, borror ingens spectantes perstringit, et neutro incliaata spe, torpebat vox spiritusque. Gonsertis deinde raanibus, quuni jam non motus tantum corporum, agitatioque auceps telorum armonnuque, sed vidnera quoque et sanguis spectaculo essent, duo Romani, super alium alius, vulneratis tribus Albanis, expirantes corrueruut. Ad quorum casum quum clamasset gaudio Albauus exercitus, Romanas legiones jam spes tota, nondum tamen cura deseruerat, exanimes vice unius, quem très Guriatii circumsteterant. Forte is integer fuit, ut universis solus nequaquam par, sic adversus singulos ferox. Ergo ut segregaret pugnam eorum, capessit fugam, ita ratus secuturos, ut quemque vulnere affectum corpus sineret. Jam aliquantum spatii ex eo loco ubi pugnatum est aufugerat, quum respiciens videfc magnis iutervallis sequentes,unumbaud procul ab sese abesse. In eum magno irnpetu rediit; et dum Albanus exercitus inclamat Guriatiis, uti opem ferant fratri, jam Horatius, Cceso boste victor, secundam pugnam petebat. Tune clamore, qualis ex insperato faventium solet, Romani adjuvant militem suum; et ille defungi prœlio festinat. Prius itaque quam alter, qui nec procul aberat, consequi posset, et alterum Guriatium conficit. Jamque cequato Marte singuli supererant, sed nec spe, nec viribus pares : alterum intactum ferro corpus, et gemiuata Victoria ferocem in certamen tertium dabaut ; alter fessum vulnere, fessum cursu trahens corpus, victusque fratrum ante se strage, victori objicitur hosti. Nec illud prœlium fuit. Romanus exsultaus : « Duos, inquit, fratrum manibus dedi ; tertium causœ belli bujusce, ut Romanus Albauo imperet, dabo. » Maie sustiaenti arma gladium superne jugulo defigit, jacentem spoliât. Romani ovantesacgratulantes Horatium accipiunt : eo majore cum gaudio, quo propius metum res fuerat. Ad sepulturam iude suorum nequaquam paribus animis vertuntur : quippe imperio alteri aucti, alteri tlitionis aliénée facti. Sepidcra exstant, quo quisque loco cecidit : duo Romana uno loco propius Albam, tria Albana Romam versus ; sed distantia locis, et ut pugnatum est.

(XXM.) Priusqiiam inde cligTedereatur, rogauti Melio ex fœdere icto quid imperaret, imperat Tullus uti juventutem in armis liabeat : usiirum se eorum opéra, si belliim cum Veientibiis foret, Ita exercitus inde domos abdiicti. PrincepsHoratius ibat, tergemina spolia prœ se gereus, ciii soror virgo. qiue despousata uni ex Ciiriatiis fuerat, obviam ante portam Capenam fuit ; coguitoqiie super hiimeros fratris paludameato sponsi, quod ipsa coufecerat, solvit crines, et flebibter uomine sponsum mortuum appellat. Movet feroci juveni auimmii coraploratio sororis ia Victoria sua, tantoqiie gaudio publico. Stricto itaque gladio, simul verbis increpaus, traiisfigit puellam. « Abi hiuc cum immaturo amore ad sponsum, iuquit, oblita fratrura mortuorum vivique, oblita patriœ. Sic eat qu£ecumque Romana lugebit liostem. » Atrox visum id facinus patribus plebique, sed recens meritum facto obstabat : tamenraptusin jus ad regem. Rex, ne ipse tam tristis ingratique ad vulgus judicii. aut secundum judicium supplicii auctor esset, concilio populi advocato : « Duumviros, iuquit, qui Horatioperduellionemjudicent secundum legem.facio. »Lexborrendi carminis erat : (^Dimniviri perduellionem judicent. Si a duumviris provocant, provocatione certato ; si vincent, caput obnubito, infelici arbori reste suspeudito, verberato, velintra pomœrium, vel extra pomœrium. » Hac lege duumviri creati, qui se absolvere non rebantur ea lege, ne innoxiuni quidem, posse. Quum condemnassent, tum alter ex liis : « P. Horati, tibi perduellionemjudico, inquit. I.lictor, colliga manus. » Accesserat lictor, injiciebatque laqueum : tum Horatius, auctore Tullo, clémente legis interprète : «Provoco», inquit. Ita de provocatione certatum ad populum est. Motihomines simt in eojudicio, maxime P. Horatio pâtre proclamante se iiliam jure cœsam judicare : ni ita esset, patrio jure in filium animadversurum fuisse. Orabat deinde, ne se, quem paulo ante cimi egregia stirpe conspexissent, orbum liberis facerent. Inter htecsenex, juvenem amplexus, spolia Guriatiorum fixa eo loco, qui nunc Pila Horatia appellatur, osteataus : « Hunccine, aiebat, quem modo decoratum ovantemque Victoria incedentem vidistis, Quirites. eum sub furca viuclum iater verbera et cruciatus videre potestis? Quod vix Albaaoruai oculi tam deforme spectaculum ferre possent. I, lictor, colliga manus, qure paulo ante armatie imperiuai populo Romaao pepereruat. I, caput obaube liberatoris urbis hujus; arbori iafelici suspeude ; verbera, vel iatra poaiœrium, modo iater illam i)ilam et spolia hostium, vel extra pomœriiun, modo iater sepulcra Guriatiorum. Quo eaim ducere buac juvenem potestis, ubi non sua décora eum a tanta fœditate supplicii vintUcent? » Non tulit populus nec patris lacrvmas, uec ipsius parem in omni pericido animum ; absolveruutque admiratioae magis virtutisquam jure causte. Itaque ut credes manifesta aliquo tamen piaculo

lueretur, imperatuin patri, ut filiiim expiaret pecunia publica. Is, quibusdam piaciilaribus sacrificiis factis, quœ deinde genti Horatiee tradita simt, trausmisso per viam tigillo, capite adoperto, velut sub jugum misit juvenem. Id hodie quoque publiée semper refectum mauet : sororiuni tigillum vocaat. Horatite sepulcrum, quo loco corriierat icta, constructum est saxo quadrato.

PERSO N X AGES

TULLE, roi de Rorao.

LE VIEIL HORACE, chevalier romain.

HORACE, son fils.

CURIACE, genlilhorarae d'Albe, amant de Camille.

VALÈRE, chevalier romain, amoureux de Camille.

SABINE, femme d'Horace et sœur de Curiace.

CAMILLE, amante de Curiace et sœur d'Horace.

JULIE, dame romaine, confidente de Sabine et de Camille.

FLAVIAX, soldat de l'armée d'Albe.

PROCULE, soldat de l'armée de Rome.

La scène est à Rome, dans une salle de la maison d'Horace.

TRAGÉDIE