‹ Tinchebray et sa région au bocage normandChapitre 257 sur 279 · CHAPITRE DIX-NEUVIÈME · texte numérisé non relu

CHAPITRE DIX-NEUVIÈME

Citons enfin, au nombre des hommes remarquables qui ont administré Yvrandes, le cardinal Ennebaut, qui vivait au milieu du XVI^ siècle, et mourut évèque de Li.^ieux, il fut prieur commandataire d'Yvrandes. Il y eut aussi Jacques Fossin, conseiller et aumônier de la reine, prieur commandataire de ce prieuré de 1618 à 1641.

Parmi ceux à ([ui des délivrances de fiefs furent faites sur le territoire de cette [)aroisse, au cours du XVI^ siècle, nous trouvons Anne d'Estancon, veuve du baron de Larchamp.

Nous ne pouvons (|ue signaler Maisoncelles-la-Jourdan, dont la fiefl'erme se trouvait comprise dans le bail de la recette générale de Tinchebray.

Ouilly- le- Basset api)artenait également à la chatellenie , avec la vavassorerie des Ys, qui se trouvait enclavée au fief d'Ouilly.

Durcet sous la même dépendance, et dont le fief relevait de Richard de Tournebut.

Rul'ly relevant de Saint-Chrislophe-d'Enfernet, avec un quart de fief en Rully et Bernières, dont était tenu un huitième relevant do Saint-Pair. Le commandeur de Courval y comi)tait cinfi resséants.

Truttemer-le-Petit, (jui, d'après Masseville, comptait rpiatrevingt-cinq feux, avait i)0ur seigneur en 17t22 Jacques de Méhérenc, chevalier, qui en était aussi patron.

Nous terminons par un aperçu général sur la forêt de Lande- Pourrie, dont le nom est revenu si souvent dans les pages qui précèdent. — Suivant un procès-verbal dressé en 1726, sur l'état de cette forêt, elle contenait en 1601, diaprés l'arpentage général, neuf mille sept cent soixante-treize arpents, y compris les landes, les places vides et les roches ; mais dans ce nombre il se trouvait six mille cintj cent soixante-quatorze arpents de haute futaie. Ln 1609 il ne restait déjà plus que sept mille neuf cents arpents plus une vergée, dont il y avait en haute futaie, recru et taillis six mille cinq cent-(iuatorze arpents et cinquante-sept perches.

En 1732, un autre procès-verbal de la rétormation de cette forêt lut dressé par Charles Claude de Ledin, chevalier, seigneur de la Chalerie, gouverneur de Domfront, grand-bailli d'épée de la

généralité d'Alençon, lieutenant des maréchaux de France ; il en résulte que la forêt était composée de cinq gardes, savoir : la garde de Mortain, contenant seize cent-vingt arpents ; la garde de Boussentier mille huit cent-cinquante-cinq arpents; la garde du Franc-Herbage onze cent cinquante-trois arpents dix perchées ; la garde des Vallées de Ger treize cent vingt-huit arpents trentesept perches ; la garde de Tinchebray huit cent dix-neuf arpents quatre-vingt-cinq perches ; ce qui formait au total le chiflre de six mille sept cent soixante-seize arpents quatre-vingt-douze perches, déduction faite de toutes terres, fleffes, noes et landes enclavées. — L'abbé de Beaulieu établit dans un de ses mémoires que cette forêt devait contenir dans Torigine soixante-dix-huit milles arpents (1).

(1) Archives de la Manche, A, 203&-2041.

Fin du Tome Premier.

EXTRAIT DE LA CHARTE DE FONDATION DE LA COLLEGIALE DE SAINT-EVROULT DE MORTAIN VIDIMÉE EN 1330 PAR PHILIPPE DE VALOIS.

Philippus Dei gratiû Francorum rex... notum facimus universis tam priesentibus quam futuris nos infrà scriptas vidisse litteras, formam quœ sequitur continentes, anno ab Incarnatione Domini millesimo LXXX^II", régnante Willermo rege Anglorum et Duce Normannorum.

Robertus Comes Moretonensis, cum Mathilde Comitissà uxore ejus, divinû gratiA inspirante, ecclesiam novam in castro Moretonii, in honore Dei et sancti Ebrulphi confessons, construxit, et in eu canonicos de propriis et baronum suorum possessionibus et eleemosynis instituit, Willelmi régis, cujus ipse frater erat, et eoruindem baronum assensu, et Michaelis Abrincensis episcopi confirmatione, pro salute animarum suarum et Willelmi régis et antecessorum et heredum suorum. In eâdem igitur ecclesiâ decanatum perficiens, sicut institutio, depositio canonic. ad decanatûs honorem, htec subscripta donavit: In teloneo Moretonii Gsolidos Cenomanenses ; in molendinis propriis Moretonie X et VII quarteria frumenti et veteres molas ; decimam quoque censuum et fur-

norum Moretonii Addidit praeferea,

Willelmus Cornes (1) ad decanatum in toloneo Tellioli XL solidos Cenomanenses et in eodem Castro III burgenses, et quidquid comes in eis habebat, et medietatem duorum molendinorum cum

molturà Tellioli et ecclesiam Yvrande

cum feudo sacerdotis.

Ad instaurandum etiam in eâdem ecclesiâ Cantoris honorem, praefato comité Roberto hoc impétrante, assensu quoque Michaelis Abrincensis episcopi, Robertus de Cuvis et Rodulphus filius suus concesserunt ecclesiam Cuvarum cum terra eleemosynœ. . . .

(I) Ce comte Guillaume était le fils du comte Robert.

His honoribus conslitutis, alias in eûdem ecclesià cornes idem instauravit prtebandas; in unam igitnr earum d»Mlit ecclesiam sancti CIpmentis cum toto heremo el cuni V acris terrce hinc et illinc, et passuram IIII vaccaium, et decimam totius parochiaî et feria? et vaccariarum et bergariarum, et deciniam totius Landae-putrida», bladi, pasnagii, pasturagii, excepta décima placitorum, et décima venationis et accipitrum^ quod est episcopi Abrincarum ....

Addit pra?tera Willelmus comes decimam dimidiœ feriaî de

Intermontes Instituit aliam insuper

comes prœnolatus prœbendam, et concessit in eam ecclesias omnes Tenerchebraii intègre cum decimis et terra eclemosynae, et decimam feria3 et forestae, et pasnagii, et molendinorum, et furnorum, et LX solidos rothomagenses annuatim in theloneo, et ad Barram terram quœ est inter duas aquas, et in Cavennolliis duas acras terrse

Item precibus quoque et assensu prsedicti comitis Roberti ad proebendam aliam instaurandam, Unfredus de Gampo ErnulQ dédit ecclesiam sancti Pétri juxtîi Tenerchebranum, cum totû décima ad eam pertinente et CG acras terrœ in territorio parochiîe praedictae ; addidit etiam Radulphus Vallis XL acras terriE.

Gonstitutum est a comité Roberto pra:îterea, ne in totà valle Moretonii, prfeter scholam Sancti Ebrulphi, schola aliqua liaberetur. Quod si invenirentur alicubi libri, a canonicis caperentur

de scholà et in thesaurarium ecclesire ponerentur

Ex dono quoque comitis habent canonici annuatim in Landâ putridû unum cervum

Hanc igitur ecclesiam, cum honoribus et praebendis, et aliis eleemosynis et libertatibus suis, a comité Roberto, Willelmi régis Anglorum fratre, et a comité Willermo ejus filio, et a baronibus eorum in hune modum fundatam, libertate etiam a sinodo et ab omni consuetudine episcopali concessû, excepto hoc quod duo canonici sinodo debent interesse, et capellanus a civitate Abrincarum sanctum Ghrisma déferre débet, et interdictum episcopale débet capitulum suscipere ab archidiaconis vel decanis ; dedicaverunt Willelmus Rothomagensis archiepiscopus, et Michael Abrincensis episcopus, et Odo Baiocensis episcopus, et Gaufridus çpiscopus Gonstantiensis, et Gillebertus Lexoviensis episcopus. Gùm autem Michael Abrincensis episcopus hanc liberlatem, consilio archiepiscopi et episcoporum supradictorum, et rogatu Willelmi régis Anglorum et Ducis Normannorum, et baronum ecclesiam, antequam concessit comes Robertus, concessit eidiniidia placita episcopalia, quœ tune erant illis communia, et decimam venationis Landœ-putrida?, etaccipitrum, et unum cervum annuatim in Lunda-putridâ ; harum autem eleemosynarum et libertatnm violatores, seu diminutores, seu destructores, archiepiscopus Willelmus et cœteri episcopi anathemati perpetuo subjecerunt, —

SignumWillelmi régis. Signum Roberti comitis. Signum Mathildis Gomitissae. Signum Comilis Willelini. Signum Comitis Rogeri de Bellomonte. Signum Comitis Rogeri. Signum Willelmi archiepiscopi. Signum Odonis Baiocensis episcopi. Signum Michaelis Abrincinsisepiscopi. Signum Gaufridi Gonstantiensis episcopi. Signum Gisleberti Lexoviensis episcopi.

Et praîmissa et singula laudamus et approbamus,

nostrû auctoritate regiâ anno Domini millésime GGG

trigesimo, mense oetobri.

Telle est en partie la précieuse Charte de l'église de Mortain, rare, et difficile à lire sur Toriginal.

( Extrait du tome XVII des Mémoires des Antiquaires de Normandie).

Cette relation de la bataille de Tinchebray, qui est peut-être encore inédite, dit M. Léopold Delisle dans sa chronique de Robert de Thorigni, nous est fournie par una lettre écrite au moment même où les événements venaient de s'accomplir. — Le texte en a été trouvé par M. Paul Meyer, dans un manuscrit d'Oxford, n. 51 du Collège de Jésus. La première phrase a probablement été altérée par le copiste, elle est transcrite ici sans correction.

Domino suo presbytero Sagii, presbyter Fiscanni, salutem et oraciones. Bonum apporto nuncium, domine mi, quoniam vos hujus nuntii audii novi. Rex dominus noster pugnavit cum fratre suo apudTenerchebraium III Kalendas octobris, horû tertià et fuit sic bellum dispositum. In prima acie fuerunt Baiocenses, Abrincatini et Constantinienses, omnespedites; ad htec septinginti équités* utrique aciei ordinati ; praeterea comes Cenomannis, et comes Britonum . Alanus Fregandus, circumcingentes exercitum usque ad mille équités, remotis omnibus gildonibus et servis. Nam totus exercitus régis propè modum ad XL millia hominum œstimabatur. Comes vero ad sex millia habuit, équités septingentos. Et vix unâ horâ prselium stetit, Roberto de Bellismo statim terga vertente, ex cujus fugâ dispersi sunt omnes. Comes vero captus est, et Comes Moritonii,cum suis baronibus, (et) Robertus de StutevillA, amicus meus, reliqui omnes fusi fugatique. Porro terra redacta est sub rege. Et ne quid vos praeteream, illud mirum quod rex in praelio

vix duos amisit; unussolusvulneratus est, Robertus de Bonneboz. Ad regara cum venissem, bénigne me excipitapud Cadoraum, et omnia quae de terra nostrâ exigebat voluntarie induisit. Et nunc pax in terra reddita est, Deo gratias. Vos ergo orate ut serapiterna permaneat, et ut nobis Deus sanitatem mentis et corporis tribuat. Valete.

L'auteur de cette lettre est peut-être Robert, chapelain de Robert d'Estouteville, dont parle Orderic Vital, IV, 214 et 215. (Chronique de Robert de Thorigni, annotée par M. Léopold Delisle, t. I, p. 129).

Cette lettre offre certains détails d'une précision intéressante, mais nous ne pouvons tous les admettre, surtout quant au chiffre des morts et des blessés dans l'armée royale. Nous avons aussi préféré admettre le chiffre de seize mille combattants dans l'armée ducale, nous appuyant sur d'autres autorités qui concordent entre elles sous ce rapport.

InFEUDATIONES MILITUM qui DEBENT SERVITIA MtLITARIA DUCI NORMANNLE, ET IN QUOT MILIT. QUILIBET TENETUR El SERVmE.

In. Ballià de Tenerchehraio.

Rogerus de Amondevil, 1 m. et sibi 1 m.

Jordanus de CampoErnulfi, 1 m.

Radus de Chaïneis, 1 m.

Joannes de Solegneio, 1 m. de honore de Guibervilli, et sibi 4 m.

Gerbertus de Perceio, 1 m. de eodem honore et sibi 4 m.

De honore de Sap., 1 m.

De Bosco Baldoini, 3 m.

Waleranus de Ivreio, 1 m. de Pincernatu, et sibi 3 m. et dira. Idem habet de Ivreio, 8 m. et dim. et régi quod rex voluerit.

Feod. Gilbert! de Abrinc. 2 m.

(Ex Libro Rubeo Scacarii, etc. Tempore Régis Henrici IL Antiquités anglo-normandes de Ducarel, p. 237).

Henricus Dai gratiâ rex Anglie, sciatis me coneessis.se et dédisse pro salute anime mee et antecessorum meorum, et priBsenti med cartà confirmasse Nicholao priori et canonicis regularibus de Plessitio in perpetuam eleemosynam ecclesiam Sancte Marie de Iverandà, cum decimis et pertinenciis suis. Prior vero ponet septem canonicos regulares in eàdem ecclesiâ, qui jugiter ibi Deo spfviant, et providebit eos in temporalibus et spiritualibus, ut regulariter ibi vivant et Deo digne ministrent. Et si aliquis eorum delinquerit, Prior eum corrigat, et si expedire vidit, amoveat et alium idoneum substituât.

Ad sustentationem vero illorum concedo et do eisin perpetuum supradictam ecclesiam de Ivrandâ, cum omnibus decimis et pertinenciis, et totam terram que est inter fossata illorum interiora et exteriora, sicut claudit locum et pasturam illorum. EtinforesUl meà de Landà-putridâ et de Tenechebrai mortuum boscum ad ignem eorum et ad edifîcia ejusdem loci ; et pasnagia porcis eorum in forestà mea de Landâ-putridâ et de Tenerchebrai, in aliis meis forestis de Passeis, scilicet in Andenâ et in Salvà druà, exceptis defensis meis. Dedi etiam eis in perpetuam eleemosynam G lib. Andegav. in prepositura Baiocen. Et si aliquo tempora alia moneta cucurrerit in civitate illâ G. lib. illius monete similiter peicipiant annuatim. Dadi eis praeterea ecclesiam de Gambà et ecclesiam sancti Glementis juxta Sudae Vire, et ecclesiam de Mortager, et ecclesiam de Bueis cum omnibus pertinenciis earumdem ecclesiarum. Volo autem et sic constituo ut unoquoque sabbato reddat prepositus avenantum de illis G lib. per manum servientis canonicorum. Et si uno sabbato minus fuerit altero sabbato suppleatur, ità ut habita rationa per sabbata infrà annum G lib. persolvantur. Do etiam eis etconllrmo in perpetuam eleemcsinam Vivarium de PomeriA quod feci,et concedo ut faciant molendinum extra fossata sua et ut hab^ant aque conductum libarum ad illud molendinum per terram maam. Goncedo etiam eis et do mansuram cum domibusapudBaiocasquefuerunt Radulpho filio Riculfi in perpetuam eleemosynam liberam et quietam ab omni servicio sijeculari. Volo etiam et firmiter prnecipio ut predicti canonici et possessiones eorum, et servientes eorum liberi sint et quieti par totam terram meam a teloneo, et passagio, et pontagio, et ab omni consuetudine. Henricus vero Baiocensis episcopus pro amore Dei et meo liberavit et quietavit predictam ecclesiam de Ivrandà ab omni episcopali consuetudine, salvà taman Episcopo Buiocansi reverentià et débita obedienciû.

(Rotuli Normanniae in turri Londinensi asservali, Johanne Angliae rege, ab anno 1200 ad annum 1204. Mémoires des Antiquaires de Normandie, t. XV, p. 95).

Nous donnons ici in-extenso la charte, si importante au point de vue historique, du partage en trois lots du comté de Mortain.

Ego MatthîBus de Tria et ego Symon de Leviis notum facimus universis pnesentes litteras inspecturis quod nos fecimus très lotias de comitatu Moritolii et Domnifrontis.

Et haec est prima lotia : Tenechebraium, sine forteritiâ, cum totû forestû de Landâ-putride, terra Marise de Bocelaio, terra Guillelmi de Nigrâ-Aquù, terra Pétri de Roquemonte, feodum Roberti du Rosel, cum firaiolio et minutis feodis Mesoncelles, Andreium, Tilleium, Verroles, Rarenton, Ger, Sanctus Clemens, Mons-Fautrel, Rorcus Harac, terra Rogerii de Juvigneio, Ralar-

reium, Gonstancie, Haia Ranneville, Estra, Hegautier, Goe,

Raudrevilla, Flottemenvilla, Gontrerie, Campus Âmulfi, Rautot, Asquetenvilla, Quinoufosse, Sanctus Salvator, Munevilia, Grimouvilh, Rerneville, Gerencie, Foilleia, Livervilla, Goouvilla, Hommeel, Austavilla, Karantilli, Savigneum , auxilium vicecomitis Gonstant, terra Ricardi Leriverene apud Gerencias, Servigniacum, Sauceium, Rarbefluctus, Heudoimesnillum, feodum Michaelis et Ricardi de Haverlan, feria de Repast, feria de Mulevilla, Appevilla, Ogreval, Maireium, Guinoufosse ultra vada. Et sit locia ista cum omnibus feodis, personagiis et aliis pertinentibus. Dominus Rex cepit istam lotiam.

Haec est secunda lotia : Moritolium sine forteritiâ cum theloneo et Molend. Tiliolum, Gharenceium, Rreceium, Sellant, Menseleria, Mons benedictus, Ghivrevilla, Mesnillum Theobaldi, Logie, piscaria Duxeii, Capella usta, auxilium vicecomitis in valle Moritolii, Parrigniacum, Ruseus, Glarel, Rion, Estrees, Alerc, Rommaigneium, Mesnillum Oielardi, terra Guillellmi de Sancto Joanne, terra Roberti Longi, Toscha Emmeline, Mesnillum Osane, terra Guillelmi Hendri, Ruffeville, Mons Ghatonis, Gerencie, Feodum Garneri venatoris apud Mantilleium, Spinetumcomitis, Silva Drua cum secretaria et tota valva sua, boscus de Eigleved cum omnibus boscis et preticibus de valle Moritolii. Etsitistaloda cum omnibus feodis, personagiis et aliis pertinentiis — Domina comitissa Bolonie cepit istam lotiam.

Hec est tertia lotia : Domfront cum omnibus redditibus et pertinentiis sine forteritiû, Andena cum secretaria et tota valva sua, feodum Hamelini Salsarii, Roscus Rlstol, Feodum Raudet, feodum de Luciaco, terra Roberti Monachi apud Goheres, feodum Villaneto, Escoelo Beneiol Judei, et feodum Bernardi de Ghaable, terra Rernardi Monachi apud Domfrontem, terra ejusdem apud Sanctum Frontonem, Golerie, feodum Domine Aveline, feodum de Gham-

pean, Gondeium cum auxilio, Espinosa, Rocherium, Vacageium Perceii (peut-être Proceii), et mmuti redditus circa Gondeium, Croisilles, Kahaignes, Oudonmarese, Grinbouvilla juxtà Grestaincum pertinentiis, feria Montis Martini cum redditibus ville. Locia ista facta est cum omnibus feodis, personnages et aliis pertinentiis. — Dominus Rex cepit istam tertiam loliam. — Actum apud Rothomagum, anno gracie MGGXXXV, mense aprilis.

( Extrait des Archives nationales, au registre XXXI du trésor des Chartes. )

Nous donnons ici un relevé abrégé des lieux forts de la contrée occupés par les compagnies Anglo-Navarraises, de 1356 à 1364, d'après le tableau général qu'en a donné M. Siméon Luce à la fin de son premier volume sur l'histoire de Bertrand du Guesclin.

GALVADOS.

Aulnay-sur-Odon (1357 à i:^3) X 2V7, f" 216, c. 224, k 48, no» 31, 34, JJ 92, n« 154. JJ 121, n^ 45.

Racheté du Bourc de Luz en avril 1363, moyennant une rançon levée sur les sujets du duc de Normandie, aussi bien que sur les vassaux du roi de Navarre, et rasé au commencement du mois suivant par ordre de Du Guesclin.

Gondé-sur-Noireau (1356 à 1360) X 2o/7, f« 216. JJ 145, no 465. Rymer, vol. III, p. 53(i, 547, Bibl. Nat. Quitt. t. XIII, no 1274.

Le traité de Brétigny stipule l'évacuation de Gondé-sur-Noireau donné par Gharles le Mauvais à sa sœur la reine Blanche avant le 16 octobre 1361.

. Gontayum (lieu fort appelé en latin) (1357) X 2V7, f" 216, vo.

Ge lieu fort, qui devait être situé dans la vallée supérieure de la Vire, nous est inconnu. En 1357, on accusait Richard d'Enfernet, de Vire, d'avoir vendu quarante-quatre pipes de vin aux garnisons ennemies », de Gondeto ac de Tinchebrayo et etiam de Aunayo et de Contaijo ».

Goulonces (1362-1363) X 2V7, f" 219. Bibliot. Nat. Quitt. t. XIV, no 1469.

Pris en 1362 par le Bourc de Luz, capitaine Navarrais. Recouvré à la suite d'une chevauchée, à laquelle prit part Philippe de Navarre, avant le 23 juillet 1363.

Creuilly (1357-1358) JJ, 87, n« 109. JJ. 89,no 20, Rymer, vol. III, p. 383. Bibl. Nat. quitt. l, XI, n«« 811, 812. De la Rue, nouveaux Essais, t. II, p. 222 et 223.

Occupé vers le mois de mars 1357, et repris aux Anglais par Richard, seigneur de Creuilly, le dimanche 29 Juillet 1358. On lit dans Rymer Cruick là où il fallait lire sans doute : Cruyli. Cette restitution est due à M. Léopold Delisle : Histoire du château et des sires de Saint-Sauveur-le- Vicomte, p. 116, note 4.

Livarot (1362 à 1365) JJ 119, n» 28. J 386, no 3. Bibli. Nat. quitt. t. XV, no» 212, 217, 222, 227. Martène, vet. script, amp. Collée. t.I, col. 1481.

Racheté en 1365 par Pierre, sire de Toumebu, moyennant 12000 francs d'or imposés sur les sergenteries de Troarn et de Varaville. De la Rue, Nouveaux Essais, p. 233.

Saint-Germain-du-Crioult (1357) JJ, 87, n*»» 248, 331.

L'abbaye fortifiée dp Saint-Jean de Falaise (1358 août). Bib.Nat. quitt. t. XI, no 792.

Abbaye de Prémontrés au diocèse de Sées, mentionnée comme occupée par des ennemis dans des quittances, en date du 17 août 1358, de Guillaume Martel et de Henri de Thiéville, chevaliers, le premier châtelain, le second capitaine de Falaise. (Gallia X* XI, 754 à 758).

L'Abbaye fortifiée de Saint-Sever (1356 à 1365) X «77, f" 221, vo 233, quitt. t, XV, 2, 243.

Abbaye de Bénédictins au diocèse de Coutances (Gallia X* XI, 913 à 916), rachetée en 1365, moyennant une aide levée sur le pays environnant.

Vaudi7 (1357) X 2o/7, fo» 216 vo 217, 222.

Lieu fort appartenant à Silvestre de la Cervelle, aumônier de Charles Dauphin, duc de Normandie, qui devint plus tard évéque dp ("^ontances

Vire (1), Bibl. Nat. quitt. t. IX, no» 261, 293, 319, 340, etc.

Page 1