XC1V

cadem re linliuit parum nut nihil ; et de alia re e contrario fuit , sicut forsan quis ahundavit ovibus et pane indiguit , et agricole e converso. Una ctiam regio suporabundavit in uno, et dofecit in alio. Cœperunt ergo boulines mcrcari sine moncta, et dabat unus alteri ovem pro frumento, et alius do laboro suo pro pane vol lana (t), et sic do aliis rebus. Quod adhuc longe postca terapore (2) fuit in quibusdam civitatibus inslitutuin, prout (3) narrai Justinus. Scd tamen in hujusniodi pcrnuitationo et transporta tione rcrum, multæ difficultates acciderunt. Subtilisati sunt bomines usum inveniro monctæ (1), quæ esset instrumentant permutandi ad invicem naturalcs divitias, quibus de per so subvenitur naturalitcr humaine necessitati. Nam ipsæ pccuniæ dicunturartificiales divitia; : contigit enim bis abundantein (5) mori famé, sicut excmplificat Aristotelcs do rego cupido, qui oravit, ut quidquid ipse tangerot, aurum esset ; quod Dii annuerunt, et sic faille periit, ut dicunt pœtæ ; quoniam per pecuniam non immédiate succuritur indi— gentiæ vitæ, sod est instrumentum artificialitcr adinventum pro naturalibus divitiis levius (6) permutundis. Et absque alia probatione clare potest patere, quod numisma est valde utile bonæ communitati civili, et Ileipublicæ usibus opportunum,imo ncccssarium : ut probat (7) Aristotelcs .V. Etbicorum. (Juanquam de hoc dicat Ovidius :

Mut..

Eflodiuntur opes irritamenta nialorum,

Jamquc nocens ferrum ferroque nocentius aurum Prodier'at, etc.

IIoc enim facit perversa nialorum cupiditos, non ipsa pc-

(I) Fde labore suo panem vcl lanam. — (2) V tcinpore postca ; les malt in quibusdam civitatibus «ont omi«. — (3) Vut. — (4) V subtilisati hommes usum monetae invcncrc ; C omnes au lieu de hommes. — (5) Sic V el II, A abondantes, C superhabundantem. — (0) l’ leviter. — (7 I dicit.

cunin, quæ est humano eonvictui miiUiim accommoda (1), et cujus usus per se bonus est. Inde nut Cassiodorus : Pteuniep ipsæ quamvis usa crebcrrimo (2) viles esse videantur, animadvertendum est quanta tainen (3) a veteribus ration e co/lectœ sunt. Et iu alio loco dicit, quod (4) constat monetarios in usum publicum specia/iter esse inventas.

Capitatum II.

De qua materia debet esse moneta.

Et quoniam moneta est instrumentuni permutandi divi— tias naturales, ut palet ex capitule præcedenti, eonveniens fuit, quod ad hoc talc instrumentum esset (5) aptum : quod fit, si sit faciliter manibus (6) attrcctabile scu palpabile, et leviter portabile, et quod pro modica ipsius (7) portione habeanlur diviliæ naturales in quantitate majori, cum aliis conditionibus quæ postea videbuntur. Oportuit igitur quod numisma fierct de materia prcciosa et rara (8), cujusmodi est aurum. Sed talis materia! competcns debet esse abundantia (9). Propter quod ubi aurum non sufficeret, moneta fit cum hoc de argento ; ubi autem ista duo mctalla non sufficerent vel non haberentur, débet ficri raixtio (10), aut simplex moneta de alio puro métallo ; sicut antiquités fiehat ex ærc, ut narrai Ovidius I. Fastoruin dicens :

Kra dabnnl otim, méfias mine unie» in aura est,

Victaquc c oncedit prisca moneta nova'.

Similem ctiam mutationcm promisit Dominus per Esaiam

(t) V accommodata. — (2) A UC celeficrrimo. — (3) V tamen quanta.

— (4) A omet quod. — Ç.\ V fucrit. — (tij Faciliter manibus omit liant V.

— (7) Y ejus. — (8) Y cara. — (9) V sed talis materia deliet esse in competente abundantia. — (10) Ç commixtio.

Variar. 10.

Fjst. 1,220.

Isa C,0, 17.

Cassiodor.

lib. IV,

Ci»|>. SUIT.

prophetam (1) dicens : Pro œre afférant aurtim, et pro ferra afferam argentum. Hæc euiin metalla sunt ad monctum aptissima. Et, ut Cassiodorus inquit, primi dictm'ur Eactis nurum, argentum Indus rex Scythirp reperisse (2) et fiwiumo usui sunnna lande tradidisse. Et idco non débet permitti quod tantum ex cis in usus alios applicetur, quod rcsiduum non sufficiat pro mouctu. Quod Thcodoricus rex Italien rcctc advertens, aurum et argentum, quod more gentium in sepulchris mortuorura erat reconditum, jussit deproini , et usui rnonetæ ad utilitatem puhlicam fecit aflcrri diceus, culpa> gemu esse inutiliter in abditis relinguere mortuorwn unde se vila potest sustentare viventium. ltursum nec expedit politiæ quod talis materia sit nions ahundans : hac cnim de causa moneta a:rca reccssit ali usu, ut ait Ovidius. Forsan etiam quod (3) abhoc humauo gcncri provisum est ut aurum et argentum, quæ sunt ad hoc aptissima, non facile habeantur in copia, et ut non possint per alcbimiam leviter (4) fieri, sicut aliqui tentant, quibus, ut ita dicam, juste obviât ipsa natura, ciijus opéra frustra nituntur cxccderc.

Cupituliun III.

De diversitale materiœ (5) monetamm et mixtione.

Moneta, ut dicit primum capitulum, est instrumentum mcrcaturæ. Et quoniam communitati et (6) cuilibct expedit morcaturam fieri aliquotiens magnain seu grossam, quando-

(I) V omet propbetam. — (2) V primus dicitur aurum et argentum Indus rex Scjthias récépissé. — (3) V omet quod. — (i) V faciliter. — (5) V omet materiæ. — (0) V Et quoniam eontingil quod.

que vero minormn, et plcrumque de parvis vol parvara (1), inde est quod convenions fuit habcrc monetum pretiosam, quæfaciliusportareturet numeraretur(2), etquæ umgis esset babiiis ad mercaturas majores. Expcdivit ctiam babere argenteam, minus scilicet pretiosam, quæ apta est ad recoinpcnsationes et a:qiipanmtias faciendas, et pro emptionc mcrcimoniorum minorum. Et quoniam aliquotiens iu una (3) regione non satis est eompctcntcr (4) db argcnto, sccundum portioncm divitiarum naturalium; imo porliuncula argonli, quæ juste dari dcberct pro libra panis . vcl aliquo tali , esset minus bone palpabilis propter nimiam parvitatem, idco facta fuit de minus bona materia cum argcnto ; et inde habuit ortum nigra moneta, quæ est cougrua pro minutis mcrcaturis. Et sic convenientissime, ubi non abundat urgcntum, sunt très materne inonotarum, prima aurca, secunda argentea, et tcrtia nigra mixla. Sed animadvertendum (S) est et notandum pro régula generali, quod nuuquam dchet ficri mixtio, nisi lantummodo ex minus prccioso métallo de quo conauovil fieri pa'rva moncta. Vcrbi gratia, ubi luibcrctur moneta ex auro et argcnto, t > mixtio nuuquam facienda est' 1 in moneta aurea, si tamen aurum talis naturæ fuerit, quod monctari possit immixtion.

Et est causa, quoniam omnis talis mixtio de se suspecta est, « ncc facile possunt auri substantia, et ejus quantitas in raixtioqc cognosci. Propter quod nulla mixtio débet in monetis fieri , nisi propicr ncccssitatcm jnm tactain; et tune facienda est, ubi suspicin est miuor vel deceptiouis minoris, et hoc est in minus pretioso métallo (ti). Hursum nulla talis mixtio facienda est, nisi duntaxat pro utililate com-

(1) A seuparvam; C omet rts rfrux mois. — (2) F nninnerarctur ;

C mutaretur. — (3, F aliqua. — (4) F non satis cooipcteuter liabetun — (j) F ailvertemluin. — (ft; F et liuc est de métallo minus prccioso.

— XCVIU

muni, rationr cujiis monetn est inventa et ad quam natnr ~ raliter ôrdinatur, ut patet ex prius dictis. Sed nunquam est nécessitas, nec apparet commuais ntilitas, faciendi mixtionem in inoneta aurca, nbi liabetur argentea; nec videtnr possc bona intentione fieri, neque unquuin factum (I) est in communitate prospéré gubernata.

Capitulum IV.

De forma sett figura mane.lœ.

(jim primum cuipissenthoinines mercari sive comparait; divitiag mediantc inoneta, îibndum crat in ca aliqua impressio vel imago, sed una portio argenti vel æris dabatur pro potuvelribo, quæ quidem portio mensurabatur ad pondus. Et quoniam tædiosum cftt ita crebro ad trutinam recurrerc, nec bene poteratpeçania mcrcaturis (2) a j quiparari per ponn dus; cumlupc dssellSt in pluribus venditor (3) non poterat cognoscort metalli substai^iam sive modum raixtionis, ideo per sapientes illius temporis prudenter (4) provisum est, quod portiones monetæ fièrent de caria malcria et déterminai i ponderis, quodque (S) in eis imprimerctur figura, quæ cunctis notoria (6) significaret qualitatcm materiæ numismatis et ponderis veritatein, ut amota suspiciono posset valor monetæ sine labore cognosci. Quod autem impressio talis instituta sit nuntius et in signum veritalis materiæ et ponderis nobis ostendunt antique nomina monetnrum co-

(I) K fada. — (2) l’ mercatoris. — (3) V rnm lior diam venditor (ut ip pluribus); C ruai Imr diain in pluribus wmlitnr. — (4) A sapienlcr. — (S) V et quod. —(6) V. notior.

gnoscibilium ex impressiouibus vol figuris, cnjusmodi sunt libre, solides, denarius, obolus, as, scxlula (I), et similia quæ sunt nomiua poniçnim (2) appropriufa monetis, ut ait Cassiodorus. Similiter siclus (3) est noraen monetæ, ut palet inGenesi, et est noraen ponderis, ut palet ibidem. Alin vero noinina monetæ (4) sunt impropria, accidcntalia seu denominativa a loco, a figura, nb aueture (3), vol aliquo tali modo; porliones autem monetæ qu;r dicuntiir numisma, deborent esse figura? et quaulitatis Rubin# ad eoulrectandiini et ad numerandum, et do nlotermliuiiieiubili, ne. etiam duc- (ibili ac rccepticili impressionis sive tenaci. Et inde est quod jion ornais res pretiosa (8) apta est uf fiai numisma ; gemmât enim, lazuleus (7), piperjît talia non sunt ad fine apta nata, sed præripue iitiratn et argenttftn, sicut fuit supra tactum.

font»

Cupitulum V.

t'ui inmmhit facere numisma.

Adhuc autem fuit antiquitus ordinatum, et propter dcceptioneni cavendam, quod non licet cuilibct facere mouetara, aut hujusmodi figuram vel imagincm iinprimerc in suo proprio argento et (8) auro, sed quod moncta vel characteris impressio fieret per unam personam publicnm, seu per plures a cominunitatc ad lioc deputatas ; quia, sicut præmissum est, moncta de naturusua institutn est et inventa prn bono communitatis. Et quoniam princcps est

(t) V omet as, scxlula. — (2) I' ponderis. — (3) A arus, H actes, C similis actes. — (4) A omet mniictae; V monde noinina. — ;5) € actionc. — ^6) I' prcciosa res. — (Il V nmrl lazulcns — (8) V vel.

pcrsona magis puhlica, et majoris auctoritatis , conveniens est quod ipsc, pro commuuitatc, faciat fahricarc monetam et eam congrua impretgionc signare. Ilæc autem imprcssio dehet esse subtilis, et ad effigiandum (i) seu contrafaciendum difficilis. Débet etiam prohiheri sub pœna (2) ne aliquis cxlraneus priuceps vol aller fabricarel monetain similem in Jigura et miuoris valoris, ita quod vulgus nescirct divulguera inter islam et illam. Hoc esset roalefaclum, nee aliquis potest de hoc haberc privilegium; quia fnlsitas est, et causa juste bellandi contra talom extra ncum.

Capitulant VI.

' Cujus sit ipsa moneta.

Quamvis pro utilitate communi (3) prmeops liabeat signare nuuiisnia, non tamen ipsc dominus seu propTietarius est monetæ currentis in suo principatu. Moneta siquidem est iustrumentum æquivalcns permutandi divitias naturales, ut patet ex primo capitulo. Ipsa igitur est corum (4) pû8sessio quorum sunt bujusmodi divitiæ. Nam si quis dat panem suum, vcl laborem proprii corporis pro pccunia, cum ipse eam reccpit(5), ipsa est sua, sicut crat panis vcl labor corporis, qui crat in ejus potestale libéra, supposito quod non sit servus. Deus enim a principio non dédit solis (6) principibus libertatem ad dominium rerum, sed jirimis parentibus et toti posteritati, ut habelur in Genesi. Moneta igitur non est solius principis. Si quis autem vellct

(1) À ilcsignaniium. Il iTfigemlum, C effigiendum. — (2) Sub po-iui, itmin îlam K. — (.Tj r.uuiniuili, omis tluns V. — (4) Fipsonmi.— (!>1V rccipit. — ,6) V solimi. • *■

opponerc per hoc, quod Salvator noster, ostenso sihi quo- , daiu denavio, interrogavit dicens, Cujus est imago et supcrscriptio hœc? et cSfhi responsuni esset (1), C césar is, ipse Uattii »m. sententiavit dicens : tteddite enja (2) i/tue sunt Canaris, Cœsari, et quœ I)ei surit 1 , Den. Acsi diccret : Cæsaris est nnmisina, ex quo imago Cæsaris (3) in co est impressa. Sed inspicicnli scriein Evangelii patet facile, quod non iuen dicitur Cæsari deberi dcnarius, quia erat Cæsaris imagine superscriplus, sed quoninnierat trihutum. Nam, ut ait Apostolus : Cui tributum, tributum, et cui vecligat, vectigal.

Christus itaque signavit, per hoc possc cognosci cui dchcatur tributum : quia (4) illi debebatur, qui pro rcpublica militabat, et qui rationc imperii potcrat fabricare monctam.

Est igitur pecunia connuunitatis et singularium pcrsonarum : et ila dirit Aristoteles vu" l’olilicæ, et Tullius circa linem vcteris Ithcturicæ.

Capitatum VU.

Ad cujus txpcnsas 'fabricanda sit nu meta.

Sicut ipsa immola est commuuilatis, ita faeiemla est ad expensas (5) coiumunitatis. lloc autem lit (G) convcnicntissime, si hujusinodi expensæ accipiantur supra tolam monctam, per hune modum quod materia raouctabilis, sicut auruni quando traditur ad monetandum vcl venditur pro moneta, detur pro uiiuuri pecunia quaui posait fieri (7) ex ca sub ccrto pretio taxato (8), verbi gratin, si ex marca ar-

(I) V est. — (2) T igitur. — b*) V regis. — ^ t) Y quod. — (;îj K ita ilclict fubricaii ex|M'iisis. — ((>) Fil, omit (/uns F. — (7) Fieri omis lions I'. — (s) V a joule liabcri.

genti fieri possint lxii solidi, et pro laborc et necessariis ad monetandura eam rcquirantur duo solidi, tune inarcn argent! non raonetata valcbit lx solidos et alii duo erunt pro monetatione (4). llæc autern portio taxata débet esse tanta quod sufficiat abundanter omni 'tempore pro fabricatione monetæ. Et si nioneta possit fieri pro minori pretio, satis congruum est quod residuum sit (2) distributori vel ordinatori, scilicct principi vel inagistro monetarum, et sic quasi (3) quædam pensio. Scd tamen hujusmodi portio débet esse moderata, et sufficienter satis parva, si monetæ sufficercnt debito modo, ut dicetur postea. Et si talis portio vel pensio esset exccssiva, hoc foret in damnuni et præjudicium tolius coinmtmitntis, sicut potest unicuique faciliter apparcre.

Cupitulum VIII.

Ik mulationibus monetarum in (jenerali.

Ante omnia scicndum est, quod nunquam sine evidenti necessitatc mutandæ sunt priores loges, statula, consuetudines seu ordinationes quæcunique, tangentes communitatera. lino, sccunduin Aristotelem in u° Politicæ, les antiqua positiva non est uhroganda pro mcliore nova, nisi sit multum notabilis diflerentia in bonitate earuni, quoniam mutationes hujusmodi diminuunt ipsarum leguin auctoritatem et reverentiam, et multo magis si fréquenter fiant. Ex hoc cnim oritur scandalum et murmur in populo, et periculuin

(I) V duo solidi, erunt pro monetatione lxiv. — (2) V est. — (3) V sicut.

— cm —

inobedientiæ. Maxime autcm (1) si taies miitatiunes essent in pejus, nam tune forent intolcrahues et iujustæ. N une autem ita est, quod cursus et pretium (2) monctarum in regno débet esse quasi quædam lex et quædam ordinatio (irma. Cujus signum est, quod (3) pensiones et quidam reditus annualcs taxati sunt ad pretium pccuniæ, scilieet ad certain numerum librarum vel snlidorum. Ex quo patet, quod nunquom débet fieri mutatio monetarum, nisi forsan (4) emincret nécessitas, aut (S) evidens utilitas pro tota coinmunitate. Unde Aristoteles, v° Ethicorum, loquens de numismate, Verumtamen, inquit, vtt/i manere mugis. Mutatio autein monctæ (prout in generali posSTnn perpendere) potest imagiuari fieri multipliciter : uno modo in forma seu figura præcise, alio modo in (6) proportione, alio modo in pretio vel appcllationc (7), alio modo in quantitate vel pondéré, et alio modo in substantia inateriæ. Quolibet (8) euim istorum quinque modorum sigillatim aut pluribus simul potest mutari moneta. Bonum est igitur isto6 modos discurrendodcclarare, et per ratiouein inquircrc, si aliquo eoruin potest juste mutari moneta, et quando, et per qucin, et qualitcr, et propter quid.

Capitatum IX.

De mutatioiie manette in fii/ttra.

Figura impressa seu character monctæ potest duplicitcr innovari. Uno modo, non proliibendo cursum moneta:

(I) V omet autem. —(2) F ipsarum. — (3) V ajoute <|uœ<lam. — (l) F forte; C fuiMtan. — (.‘J; V ajoute forlc — (6) V omet in. — fi) F in appcttulione vel nominr. — (8i Fin quoliU'I.

prioris, ut si princeps in monda, quai sit suo tempore, inscribcrdnomensuuin, pcrmittcndo seraper(I) cursuni præcedentis. Et hoc (2) non est proprie mutatio, nec est magna vis si hoc fiat, duut tntnen non impliçetur cuin hoc alia inntatio. Alio modo potest innovari figura, faciondo no vain monetam cum prohihitione cursus antiquæ. Et est proprio * mutatio : et potest fieri juste propter alteram duarum rausarum. Una est si aliquis princeps cxlraneus. ve] aliqui falsarii, malitiose effigiarint vcl coutrafeccrint modules scu ouncos monctarum, et inveniatur in regno monda sophistica, falsa et similis honæ in colore et figura : tune qui non posset aliter remediurn apponere, expediret luutare modules et figuram impressionis mondai. Alia causa posset esse, si forsan antiqua monda esset vetnstate nimia impejorata (d), vel iu pondère diminuta : tune cursus deberet prohiheri, et in nova mcliore esset facienda impressio rliffcrcns, ut vulgus sciret per hoodistingucre inter istam et illam. Sed non videtur inihi, quod princeps posset (4) inhilioro cnrs um prioris monda' sine altéra istarum causarum ; alias . cuim talis miilntio esset prætemecessaria, scandalosa, et communitati damnosa. Nccapparet quod princeps ad talom mutatiunem posset (îi) aliundc (6) inoveri, nisi propter alterum duorum : uut vidclicet, quia (7) vult ut in quolibet numismate inscribatur nomen suum et nullum (8) aliud, et hoc esset facerc irreverentiam priedecêssorihus suis et ambilio vann; aut quia (9) vult plus fahricarc de moncta, ut ex hoc haheat plus de lucro, juxta illud quod lactam est supra in

(t) r super; K Csempcr ; Ajimct ce mot. — (2) Fhæcj(r-(3) A pejurata. — (4) A Scd videtur milii quod princeps non posset. — (5) C possit. — (6) Omis liant V. — (1) V nisi altero istoruni piodorum, vidclicet aut quod, — (K) V non. (9) quod.

capitule vu, et hoc est prava cupiditas, in præjudicium et dnninum totius coinnmnitutis.

Capituhm X.

De mutât ionc proportionis nwnetarum.

Proportio est rei ad rem comparatio, vel habitudo : siciil in proposito monctæ aurcæ ad mondain argentcam debd esse certa habitudo in valorc etpretio. Nam scctindum hoc quod aurinn est de nutura sua pretiosius et rarius urgente, et ad invonicndnm vel babendum diffteilius, ipsum auruni æqualis ponderis débet prævalerc in certa proportione (1); sicut forsan esset proportio viginti ad unum, et sic una libra auri valerct viginli liliras argenti et una marcha xx marchas, et una unciaxx uncias, et sic semper conformitor. bit possibile est quod sit una alia proportio, sicut forte xxv ad tria, et quævis alia. Vcrumtamen ista proportio debet sequi naturalcm babitudincm auri ad argentum (2) in pretiositate, et secuudum lioc instituenda est hujusmodi proportio, quant non licet voluntario transmutare, nec potest juste (3) variari, nisi projfter causam realem (4), et variationem ex parte ipsius materiæ, qua: tamen (5) rare contingit. Ut si forsan notabiliter minus invenirctur (6) de auro, quant ante, tune oporterct quod esset carius in comparatione (7) ad argentum, et quod mutaretur in pretio et valorc. Si parum aut tiihil sit mutatum in rc, tune hoc nullo modo posset licere principi. Nam si hujusmodi proportioncm ad libitum immutarct, ipse per hoc posset attrahere sibi inde-

(I) In certa proportione, omis dam F. — (2) .1 auri et argenti — (3) Fjure. — (t) AC rationaicm. — (3) F causa. — (Oj .1 inveniatur, — ■ (7) F proportione.

bile pccunias subditorum, ut si taxarct aurum ad parvum pretium, et illud cmeret pro argento, dcinde (1) augmentât)) pretio, rursum vcnderct aurum suuin vel monetara auream, vel confonniter de argento : illud cssct (2) simile (3), sicut si poneret pretium in toto frumento regni sui, et emeret et postea venderet pro majori pretio. Quisque certe liotcst clare videre (4) quod ista esset injusta cxactio, et vere tyrannis : iiniuo videretur violentior et pejor quam ilia fuerit quam fccit Pharao in Ægypto. De qua Cassiodorus üencs. 41 inquit (5) : Joseph legimus contra famem funestam, emendi quidem tritici dédisse licentiam, sed taie posuisse pretium, ut suce subjectionis avidus populus se venderet, potius alitnoniam mercaturus. Quale fuit rogo tune miserum vivere, quitus acerba subventio iibertatem suant videbatur adimere, ubi non minus ingemit liberatus (6) quant potuitflere (7) captivas. Credo virum sanctum bac nccessitalc constrictum, ut et avaro principi satisfaceret, et periclilanli populo subveniret. Hæc illo. Istud autem monopolium monctarum ad hue esset verius tyrannicuna, co quod foret ningis involuntarium et cominunitali non nccessarium, sed præeisc (8) daranosum. Si quis autem dicat quod non est simile de frumento, quia (9) aliqua spoctant spccialiter ad principcm in quibus potest statuerc pretium prout placet, sicut dicunt aliqui de sale, et fortiori ratione de inoncta ; istud autem monopolium seu gabclla salis, aut cujuscuiuque rei necessariæcommunitati, injusta est. Et si qui principes statuerint (10) leges hoc eis isai. lo, i. conccdcntes, ipsi sunt de quibus Dominus per Isaiam propbetam dicit, Vas qui condunt leges iniquas et scribentes

(i; Fetinde. — (2) C’est. — (3) F similiter. — (t) Fvendere. — (!i) F ait. — (6) F liberalilas. — (7) F scire. — (8) A pnecipue. — (9) F quod, — (10) F statuèrent.'

injustitias (1) scripserunt, etc. Rursum ex primo et sexto capitulis sntis patct, quod pccunia est ipsius commuuitatis. Idcoque, et ue princeps possit malitiosc fîngero causant mufationis proportionis monetarum in præsenti capitule assignatam, ipsi soli communitati spectat decernore (2), si et quando et qualiter et usquequo iminutanda est hujusmodi proportio, nec princeps hoc debet sibi quomodolibet usurpare.

Capitulum XI.

I)e mulatione appe/lationis monetre (3).

Sicut fuit dictum capitule nu, quaulam sunt appcllationes seu necessaria accidcntalia monetarum, donominativa ab auctore, vel a loco, et ista quasi nibil vel modicum faciunt ad propositum. Sed alia sunt niagis essentiulia et appropriata numismati, sicut denorius, solidus, libra, et similia, qua; dénotant pretium, sive pondus, et quæ fuerunt alla consideratione et niagno mvsterio ab antiquis imposita. Unde Cassiodorus, Animadverlendum est, inquit, quanta ratione ipsœ pccuniœ a veteribus collecta; sunt. Se x millia denariorurn solidum esse volebant, scilicet ut radiantis metal/i formata rotunditas cetatem mundi, quasi sol aureus, convenienter includerct. Senarittm (41 vero (quem non immerito perfeclum antiquitas docta definivit) unciæ, qui mensurœ pnmus gradus est, appellatione significavit, quam duodecies simi/itudine mensium computatum in libres plenitudinern ab anni circulo collegerunt. O inventa prudentium!

(1) F cl scrihent et injustitias, — (2) F disccrnerc. — (3) F atonetarum. — (t) UC denarium.

O provisa niajonim ! Exquisita res est, tpup. et usui humanu necessnria distinguent, et tut arcana naturœ /iyuralitcr cuntinerct. Merito igilttr dicitur Ultra, gtiœ tanta rertun est considcrtftione trutinata. Hæc illc. Si nutern alio modo utamur pro nunc istis noininibus et nurnmis, nunquam tarneu immutimda sünt frustra. Sint (1) fgitur, gratia exempH, très uiodi numismatis : primuin valeat uuuni dennriuin, secundum uninn solidum, et tertium unara libram. Si ergo (2) appellatio unius immatetur, et non alterius, jam variabitur. proportio. Sicut qui vocaret vcl facerot valerc priraum nuniisnia duos denarios, aliis non mutatis, proportio esset variata; quod non licct fieri (ut patet ex capitulo prteccdenti) nisi forte rarissime, et hoc ad præsens non curoî Oportet igilur si proportio rémanent immutata, et unuiu numisina mutct(3) appellationem, quod aliud etiam proportionabilitcr immufetur : ut si primum vocetur duo denarii, seeundum vocetur duo solidi, et tertium duæ libræ. Si autem non fierct alia mutatio, oporteret mcrcimonia ad majus pretium compararc proportionabiüter scu appollare. Sed lalis mutatio nominum (4) fierct frustra, et non est faeienda, quia scandalosa esset, et appellatio falsu. lllud cnim vocaretur (S) libra, quod in vorilate non esset libra ; quod est inconveniens, ut nunc dictum est.' Vcrumtamen nullum aliud inconveniens sequerctur, ubi non essent pensiones vcl aliqui reditus ad pecuniæ numerum nssignati ; ubi vero essent, statim patet, (juod cum inconvenientibus prædictis liujusmodi reditus ex tali mutatione proporlionaliter minuorontur, aut crescerent irrationabiliter et iujusj^, ac etiam iu pra-judicium multorum. Nam ubi pensiones : vcl

(I) Y sunt. — (2) V igilur. — (3) V mutarel. — (ij l ' ajoute non. — (5j V ap|>cllaretur. .

redites aliquorum essent niniis (1) pnrvi, dehcrent per alium modum spccialem augeri, et non isto modo præjudiciali et damnoso. II æc ergo (2) appellutionis mutatib præcise (3) nunquam est facienda, et maximo princeps in nullo casu débet hoc attentare.

Capilulum XII.

De mulatione ponderis rmnetai uni .

Si pondus nuinisinatis nmtorctur, et cum hoc variarctur proporlionabiliter pretium, et appellatio cum figura, hoc esset facere aliud genus monetæ ; sicut qui faceret de uno denario duos oboios (4), vel aliquid t«dc , sine perditione vel lucro. Et istud posset licite (5) aliquotiens ficri propter aliqnam transmutalionein realcm in materia monctabili, quæ non potest nisi rarissime contingere, sicut de (G) qua-» dam alia rautationc dictum est cap. x. Nunc autein vole dicere de præeisa inutationc ponderis seu quautitatis monetæ, quæ fteret appcllatiouc et pretio non mutatis. Et videtur mihi quod talis mutatio est simpliciter illicita, potissime principi qui nullo modo potest hoc facere , nisi turpiter et injuste. Primo namque, quoniam imago son (7) superscriptio in numismate per principem ponitur ad designandam certitudincm ponderis, et materiæ qualitatem, sicut fuit ostensum supra cap. nu. Ergo (8) si non responderct veritas in pondère, patet statim quod esset falsitas vilissima et deccptio fraudulenta. Sæpc cnim mensuræ

(I) V minus. — (2) T igitur. — (3j A U prax'isa. — OIkiIos, «mi» liant V. — (5) .1 juste. — (6) V in. — (7) {juoniam imago seu, omit liant V. — (8) \' igitur.

ex

bladi et vini et aliæ signataî sunt publico signe regis, et si quis in istis fraudem conunittat, reputatur (I) falsarius. Omnino autern consimiliter suscriptio numismatis signifient mensuram ponderis et materiæ veritatem. Quam igitur sit iniquum, quam detestabile, praecipue in Principe, sub eodem signo pondus minuere , quis sufficeret explicare? De hoc enim ad istud propositum Cassiodorus v*(2) Variarum sic, iuquit : Qttid enim tam nepharium, quam ut prœscriplinnibus lieeat etiam in ipsa trutinœ quaiitatefi) peccare, ut qttod est justifias (4) proprium datum, hoc per fraudes noscalur esse corruptum. [Idemque lib. I, cap. x : Talia igitur sécréta vio/are, sic certissima ve/le confundere , nonne veritatis ipsius videtur esse crudelis ac fœda /aceratio? Exerceantur negociatores in mercihus ; enumtur late quœ vendantur anyustius. Constet populis pondus ac me.nsura probahilis : quia cuneta turbantur, si integritas cum fraudibus misceatur. Da certe solidum, et aufer inde , si prœvales. Trade libram, et a/iquid inde, si potes , imminue. Cuneta ista, nominibus ipsis constat esse provisum, mit integra tribuis , nul non ipsa qiun dicuntur, exsolvis. Non potestis omnino , non polestis nomina integritatum dare , et scelestas imminutiones efficere ] (S). Adliuc autem Princeps per hune modum sibi posset adquircre pecuniam alienam (0), nec aliundc potest moveri (7) ad mutationem hujusmodo faciendam. Reciperet (8) enim nuinismata boni ponderis, et ex eis fabricaret et tradcret(tf) nuinismata (10) temporc mutilato pondéré. Et hoc non est aliud quam quod in mollis loris snrr.r

(1) F committcret, rcputarctur. — (2) Flibro, B vern,C' vernvarium — -3) Y certa fcqualitate. — (4) Y ut que propritun, — (3) Tout le ptitsmje renfermé entre [) manque flans les manuscrits. — y aliam. (7) F cl pecania alia potest mnvere. — (8) F recipil. — (9; F accipcrct et fatiricarct. — (10; F ajoute cum.

Scripturæ prohihclur a Deo : Imle(l) ait sapiens : Pondus et pondus, mensura et mensura, utmmque abominabile apud Deum. Et in Deutcrouoinio dicitur, quod Dominus (2) abominatur mm qui facit hoc. Et idoo divitiæ taliter congrcgatæ in malnm domini sui, consumuntur in brevi, quia, sicut ait Tullius, mate porta male dilabuntur.

Capitulum XIII.

De mutatione mater iœ monetarum.

Aut materia numismatis est simplex, aut mixta (3), ut patuit ex capitule tertio. Si simplex, ipsa potest propter dcfectuin dimitti : ut si nihil aut inodicum auri possit inveniri, oportet (4) ipsum desinere monetari ; et si de novo reperirctur sufficiens abundantia ejus, incipiendum esset facere monetam ex ipso , sicut aliquotiens fuit factura. Rursus aliqua materia deberet dimitti monetari propter abundantiam excessivam. Propter hoc enirn aerca moneta olim recessit ab usu, ut dictum fuit in eodem capitulo tertio. Sed hujusmodi causæ eveniunt rarissime, et in nullo alio relinquenda est vcl assumenda noviter pura sive simplex materia monetarum. Si autem in tali materia sit mixtio, ipsa debet fieri solum in minus precioso métallo per se monetabili (utprobatum fuit in eodem capitulo tertio ) et in nigra moneta, ut cognoscatur purum a mixto. Hæc autem (3) mixtio débet esse secundum certam proportionem, sicut decem de argento contra unurn, vel contra tria de alio mc-

( 1 ) V vide. — (2) lit-us. — (3) A composite. — (4) .1 II pusse! .. upurleret. — (5) l'eliam.

Proverb .

Deuler.

— /Ali -

tallo, vol alio (1) modo, sicut cxpcdit, secondent prius dicta in capitulo tertio. Et ista proportiè' potest mulari propter nliqnam proport iotiem seu vai’iationem realem in natura inatcriæ vol æquivalcnlis, et dupliciter : aut propter defectuin mntrriæ, sicut qui non liahcret argontuin, nisi multum notabiliter minus quam ante, tnne potest diminui proportio argenti ad rcliquum metallum in nigrn moneta ; aut si haberctur de argento abundanterplus quam ante, tune plus do co deberet poni in ista mixtionc. Sed, sicut prædictum est, ista; causa; valdo rnro contingunt, et si forsan talis casus aliquotiens evenerit, adhuc bujusmodi proportionis sive mixtionis mutatio facienda est per communitatcm ad majorem securitatcm habendam, et dcceptionis raalitiam evitandam; sicut do mutatione proportionis monetarum dictum est in capitulo x. In nullo vero alio casu débet mulari mixtio talis sive proportio mixtionis, potissime nunquam potest hoc licero I’rincipi, propter rationcs factas (2) in capitulo præcedcnti, quae do dirccto faciunt ad istud (3) propositum, quoniam impressio monetæ est signum veritatis materia: et bujusmodi mixtionis; hanc igitur mutare, esset monetam falsificare. Prætcrca (4) in quibusdam nuinmis inscribitur (5) nomen Dei (6), vel alicujus sancti, et signum crucis; quod fuit inventum et antiquités institutum in testimonium veritatis monetæ in materia et pondère. Si igitur Princcps sul» ista inscriptione iminutet materiam sive pondus, ipse videtur tacite tncndacium et perjurium committere, et (7) falsum testimonium pcrhiberc, ac etiam prævaricator fieri illius præccpti lcgalis quo dicitur : Non assumes nomen Üeilui (8)

(1) r aliquo. — (2) V Un tas. — (:i) Istud, omis dans Y. — I Sic A Il C propterca, I - propter quod. — (Si .1 inscrilu rc. — (il, Y njn ilr vc B. Virginis. — (7j l’omet et. — (8J V omel lui.

(Mil

in vanum. Eliam ipso abutitur Iioc vocando (1) mondant : Eso.i 20 , 7. nam (2), secundum Hugutionem, nioneta dicitur a moneo, quia monot no fraus in métallo vol pondère sit (3). Rursuin princeps per hune modum ad se posset (4) trahero populi suhslantiam indehito, sieut fuit dirtum de mntationo ponderis in priori capitule, et multa alia ineonvenientin sequerentur. lmo pro certo ista fulsitas esset jiojnr quam in mulatione ponderis : quia magis est sophistica, et minus perceptihilis, et magis potest noeere et plus lædere connniinitatein. Et pr.iptcr hoc, uhi fit talis mixtio (.”) vel nigra nioneta, comimmitas dehet e.nstodire penes se, in loeo ve locis publiais, cxemplar istius proportionis et qunlitatcm mixtionis,pro vitandispcriculis; ne vidolieet Prineepslquod ahsit!) vel monetarii mixtionem hujusmodi oeeulte falsifiearent. Sicut eliam apud communitatem servantur qtuindoque aliarum mensurarum exemplaria (6).

Cnpitu/vni XII//.

Dr mulot ione compost ta monetarum .

Mutatio monetsp (7) composita est, quando plures inutationcs simpliccs implieantur in unam, sieut qui miilarct sinml proportionem monetæ vel mixtionem matériau, vel cum hoc etiam pondus. Et sic (8) multipliciter fieront eomhinationcs possihilos quondoque mututionum (9) simplieium superius posilaniin. Et quoniain nulla mutatio simplex debel

(I) A 'ocaliuln. — (2) A quia. — |.'l) V fiat. — (t) A C potest. —

(3) Y mutatio — 0) .( quandnquc aliarum exempta monetarum vel mcnsurai uni. — (7 J Moiicla-, o»im tlans I'. — (8| ('si, l' liie. — fit) et hic qiiniulnqitc multiplicantiir romhinatiunes possihilev mutalieniiiil ;

.1 Il ilnnnrnt lu Irrun que unit* ttiloplans, tuai* omettent lièrent.

fiori, nisi propter reales et naluralcs causas jam dictas, quæ rarissime accidunt, sciendum quod adliuc rarius, imo forte nunquam, contigit vera occasio faciendi mutationcm monctæ compositam. Et si forsan contingeret, adliuc fortiori ratione quara de simplici, talis mutatio composita nunquam debet per Principcm ficri, propter pcricula etinconvenientia prius tacta, sed per ipsam communitatem. Nam si ex mutationibus simplicibus indebitc factis tôt abusiones sequuntur, sicut dictum (1) est ante; multo majores et pejores (2) sequerentur ex mutalionc composita (.'!). Moneta (4) nainque débet esse vera et justa in substnntia et pondéré, quod nobis signalum est in sacra scriptura, uhi de Abraham dicitur, quod ipso émit (S)agrum, pro quo dedit ixcc sielos argenti probatæ monetæ puldicæ. Si igitur ipsa foret bona, et non mutarctur indebite, cum ipsa sit longo tenipore durabilis, non oporteret de ea multum fabricare, ncc plures monctarios ad expensas communitatis hubere. Et in hoc esset utilitas connnunis, sicut tacturn fuit capitulo vu°. Universaliter igitur ex præmissis condudendum est, quod nulla mutatio monctæ, sivc simplex, sive composita, est sola principis auctoritate facienda ; et maxime ubi hoc vcllet facerc propter emolumentum et lucrum ex tali mutationc sumendum.

Capilulum AT.

Quod hicrum quod provenit principi ex mutationc monelex sit injustuin.

Yidctur inilii, quod principalis et finalis causa, propter

(I) B C V pr.Tdirtum est ante. — (2) A majora et pejora. — (.1) V n roinpnsitis. — (4) Mnnrtn, omit tlans V. — (5) A omorel.

quam princcps vult silii assumera potestatem mulamli mondas, est emolumentum vcl lucrum quod potest iiule habere : aliter cnim frustra faceret tôt et tantas mutatioues. Volo crgo (t) adliuc plenius ostcnderc, quod tnlis adquisitio (2) est injusta. Omnis cnim mutatio monctaj, praderquam in rarissimis (3) casibus prius dictis, falsitatem et deceptionem includit, et non potest principi pertinere, sieut probalum est ante. Ex quo ergo princcps banc rem (4) de se injustam usurpât injuste , impossibile est quod il>i copiât einolumentum juste, l’rætcrca, quantum princcps capit ibi do lucro tantum neeesse est ipsam communitntcm babcrc de damno. (Juidquid anlem princcps fccit in damnum communilatis injustitia est et factum tyrannicum, non régale, ut ait Aristotelcs. Et si ipso dicerct, sicut soient mentiri tyranni, quod ipso talc lucrum convertit in publicam utilitatem, non est concedendum sibi, quia pari ratione posset mihi tunicam amovere et diccrc quod ipse indigerct ea pro cnmmuni commodo. Etiam secundum apostolum non sunt facicnda mala ut eveniant bona. Nihil ergo débet turpiter extorqueri ut postca in pravos usus fingatur expendi. Rursum, si princops de jure potest faccrc uuain simpliccm mutationem monete et ibi capere aliquod lucrum, pari ratione potest facere majorem mutationem et capere majus lucrum, et mutaro plurics et adhuc plus babcrc de lucro et facere mutationem vol mutatioues compositas, et semper augere lucrum second uni inodos prius tactos ; et verisimile est quod ita proccdcrct ipso vcl snccc.ssorns sui, aut proprio rnotu aut per consiliarios, ex quo istud liceret, quia natura liumana inclinatur et pronu est ad augendura sibi divitias quando lier potest leviler facere, et sic tandem

(I) Sic II C, A Ergo veto, l - . Volo igitur. — (2) A mutatio. — (3,. Ici t'ouvre dont Y une Iticitnc. — (A) A omet liane rem.

princeps potest sibi atlrahero quasi totam pccuniam sive divitias subditorum et eos in scrvitutcm rcdigerc, quod cssct directe tyrannisare, imo vera et pcrfecta tyrannis, sicut patet per pbilosopbos et per bistorias antiquorum.

Cnpitulum XVI.

Quod lucrum in mutât iune monetœ est innatura/e.

Quamvis omnis injustitia sit quodam modo (1) contra naturam, verumtamcn accipcrc lucrum ex mutationc monetæ est quodam speciali modo injustum in naturale. N’aturalc cnim est (2) quibusdam uaturalibus divitiis se multiplicare, sicut ccrealia gratin quœ sata cum mu/to fenore reddit ager, ut ait Ovidius, sed monstruosum est et contra naturam quod res infecunda pariai, quod res sterilis a tola specie fructificct vel multiplicctur ex se, cujusmodi est pecunia. Quum igitur ipsa pecunia alîert (3) lucrum non exponendo cam in mercationc naturalium divitiarum ac in usum proprium ac sibi naturale, sed cam transmulando in semctipsam, sicut mutando unam in aliam vel tradendo unam pro alia, taie lucrum vile est et præter naturam. Per liane cnim rationcm probatur Aristoteles primo Politicæ quod usurn est prætcr naturam (4), quia naturalis usus rnoneta; est quod ipsa sil inslrumentum permutandi divitias nalurales, utsæpc dictum est. Qui igitur utitur ea alio modo, ipso abutitur contra institutioncm naturulcm monetæ ; facit cnim, ut ait Aristoteles, quod denarius pariat denarium, quod est contra naturam. Adliuc (5) autcin, in istis mutationibus ubi

(I, A quoddam r — (2) .1 quia naturale est. — (3) A habet. — pi; (,n nuits l’er liai c... quia mnnqufnt dans A. — i5) C ait lire.