‹ Traité pratique de la construction, de l'ameublement et de la décoration des églisesChapitre 105 sur 234 · CHAPITRE XVII · texte numérisé non relu

CHAPITRE XVII

LE SFOLIUM

1 . Le spolium est la dépouille des hauts dignitaires, cardinaux, évèques et abbés, qui doit revenir au trésor de la chapelle Sixtine ou à leur cathédrale et abbaye, à titre do choses

^ « Pro offertorio, intortitia duo, quatuor librarum quodlibei ; duo panes magni et duo barilia yioi : panes et barilia omeutur, duo videlicet videantur argeotea et duo aurea^ hinc et Inde insignia consecrationis et electi habentia, cum (»4>eIlo, Tel crace vel mitra pro cujusque grada et dignitate. » {Pcnt, Kom.)

314 LivHB Mmvikia.

sacrées qui ne peuvent être afTectées à des usages profanes et aussi à cause de la gratitude coutractée eavers l'Église dout ils ont reçu un traitement honorable.

2. Urbain 'VIll, dans sa constitution ^quum est, datée du 24 Juillet 1642, renouvela les dispositions prises par S. Pie V, en 1567, an sujet dett legs de vases sacrés et d'ornements que doivent faire les eordiuaux, patriarches, métropolilaius, évt^rines et atibës, soit à la sacristie du palais apostolique^ soit à i'égiise de leur titre on siège respectif. Sous le pontificat de Grégoire XVI, lu cardinal Ostini, alors évêque d'Iesi, proposa, sur l'interprétatiou do la constitution do i6t2, quelques doutes qui furent lovés par Sa Sainteté Pie IX, dans un bref donné h Rome, près sainte Marie-Majeure, sous l'anneau du pêcheur, le I" juin (847. On y lit les articles suivants :

3. Les cardinaux, qui sont en même temps évèqiies, sont tenus à la coustitulion de saint Pie V, c'est-à-dire qu'ils instituent leur cathédrale seule hérilière, tandis que les cardinaux et évèques suburbicaires ou abbéa commendataires ne peuvent léguer qu'à la chapelle papale, dite lu Sixiine.

Une clause iioiiveUc, ajoutée au bref Cum felicis reeordationis Vrbanus VIII, qui donne aux cardinaux la faculté de tester, les exhorte à ne pas oublier, dans la distribution de leurs legs, les diverses églises qui ont pu leur être con&ées. Les cardinaux ne jouissent de cette faculté qu'autant qu'ils versent pour le droit d anneau, à la Sacrée Congrégation de la Propagande, une somme de 600 écus (3,210 fr.)

4. La bulle do S. Pie V, Hamani Ponlificis, décrit et énumère tous les objets qui reviennent de droit aux églises cathédrales. Ce sont les mitres, les chasubles, chapes, tunicclles, dalmatiques, sandales, gants, aubes et cordons, amicts et autres linges semblables ; missels, graduels, livres de chaut et de musique, pontificaux, canon do la messe, calices, patènes, pyxides, ostensoirs, encensoirs, bénitier et aspersoir, aiguière et bassin, burettes, vases aux saintes huiles, bougeoirs, clochettes, paix, croix archtépisco-, pales, chandeliers et croiic à l'usage de l'autel, crosse, foldis-

LB8 POIfTinCAUX. 315

toire, et autres choses sacrées, comme parements, ornements, vases destinés d'une manière fixe au culte divin et aux fonctions saintes. On excepte toutefois les anneaux et les croix pectorales, même celles qui contiennent des reliques ; en un mot, tout ce qui n'a pas été acheté avec les revenus de l'Église ou donné en vue de l'Église. Aussi il est exigé que Tévèque tienne un inventaire exact des ustensiles sacrés qu'il possède, afin qu'il n'y ait point de contestation sur leur provenance.

5. Quant aux cardinaux qui doivent léguer à la chapelle papale, ils sont soumis à la constitution JSquum est d'Urbain YIII, qui spécifie comme matière du legs les sandales, gants, amiets, aubes et ceintures, pyxides, ostensoirs, bénitiers, aspersoirs^ vases aux saintes huiles, aiguières et bassins, clochette, crosse, faldistoire, paix,encensoir et autres choses semblables, excepté les croix pectorales, même avec reliques et les anneaux.

6. Si un évêque occupe successivement plusieurs sièges, il laisse à chaque église en proportion de la durée de son épiscopat dans chacune et des revenus locaux. Si toutefois il n'avait acheté les vases sacrés qu'avec les revenus d'une seule de ces églises, celle-ci serait seule de droit instituée héri- Uère.

7. Ces trois constitutions de S. Pie V, d'Urbain YIII et de Pie IX, ont force de loi : par conséquent, elles sont obligatoires jusqu'au for intérieur pour tous ceux qu'elles concernent. Nous y trouvons une preuve manifeste de la sollicitude paternelle des papes, qui ne permet pas (jue l'église à laquelle un évêque a été uni pendant de longues années soit dépossédée de son mobilier sacré en faveur de personnes qui ne recueilleront, la plupart du temps, cette succession ecclésiastique que pour s'en défaire au plus vite et en tirer un parti plus avantageux que celui de sa conservation. Nous y voyons encore pour nos cathédrales de France, dépouillées par la révolution, quelquefois aussi par la modo, un fonds de richesses inaliénables que la reconnaissance et l'amour des arts s'empresseront de déposer avec soin dans le trésor qui, d'année

916 LIVRE IfEUVIÈMB.

en année se grosBissant^aura bientôt nne haute valenr et Tatilité d'une collection complète. Puisse le bref de Pie IX, qu'une si haute sagesse recommande, obtenir parmi nous son plein effet!

8. Le spolium do TévAque s'étend aussi, sur les revenus de sa mense ou de son traitement, à la réparation et à Tameublement de sa cathédrale.

La S. Congrégation dos Évâques et Réguliers écrivit, en i7Ui^, au cardinal Orsiui, archevêque de Bénévent, la lettre suivante :

0 L'éminentissime Gorsini a fait un rapport à la S. C. sur la cause de la dépouille du défunt évèque de Tricarico. On a discuté sur la question de savoir si le testament fait par cet évêque doit être maintenu. Les éminentissimes cardinaux sont d'avis que non et que l'on ne peut laisser subsister les legs faits par lui à diverses églises, à cause du mauvais état où il a laissé sa cathédrale et do la nécessité où elle se trouve, non* seulement d'être réparée, mais encore d'être pourvue du mobilier sacré. En même temps, ils sont d'avis de confiera Y. E. le soin de pourvoir, conformément à la bulle d'Innocent XII, par l'entremise d'une personne sûre et soigneuse, à ce que, avec l'argent restant de l'héritage de l'évéque, on fasse les réparations les plus nécessaires et urgentes que requiert la cathédrale et qu'elle soit pourvue également de tout le mobilier sacré dont elle a un besoin urgent. Si, après ces premières dépenses pour la cathédrale^ il reste encore quelque argent, Y. E. le fera appliquer à six églises déterminées, soit pour leur restauration, soit pour l'achat de mobilier et au cas où la réparation de ces églises serait à la charge des communes, l'argent sera mis en achat de mobilier sacré. S'il restait encore de l'argent, V. E. le placera d'une manière stable, afin que le revenu serve au clergé de Monte-Albano à faire célébrer une messe les jours de fête d'obligation dans l'église de saint Nicolas de l'abbaye, qui dépend de la mense épiscopale. Comme le vicaire capitulaire écrit que l'exécuteur testamentaire, désigné par le défunt évêque, a payé sur Théritage plu-

sommes qui n'étaient pas dues et satisfait à plusieurs

^ £. devra forcer Texécuteur testamentaire à rendre

' tes, aûn qu'il n'y ait de payées que les sommes dues

'". qui ont reçu l'argent le rendent dans le but d'ap-

" ut aux réparations susdites et à Tachât du mobi-

'te latii) de la constitution de S. S.Pie IX sur les à leurs cathédrales respectives :

Plus Papa IX

Adperpetuam rei memoriam

« 1. Qunm iUud plurimi référât, ut in Apostolicis concesflionibus nullus detur dubitationi locus quse animos torqueat, •e eontroversias excitet, idcirco si quam existere ambiguitatam noyerimus, ad eam avertendam curas nostras libenter inteHdimus. Jam vero prêter indultum testandi de propriis boolSy guod venerabilibus fratribus nostris S. R. Ë. cardinalibqfl Sancta hœc Sedes tribuere solet per Apostolicas litteras in tonna brevis incipientes De benignitate Sedis AposiolicaBj iisdem per alias similes litteras in forma brevis, quarum initiom Cum fel. rec. Urbanus VIII, facultas conceditur disponendi de sacris utensilibus favore alicujus ecclesiœ, seu capel- Iff), Yollocipii, non obstante coustitutione UrbaniVIII, /Equum e$it édita die 24 Julii anno 4642, qua sacra cardinalîum utensilia pontiflcio sacrario attribuuntur. Verum quum in memorata postremo brevi, etiam quaudo agitur do cardinalibus, archi^lseopis et abbatibus^ ex quodam invecto usu addi consueverii dauBula : Salvaque in prmmissis qtioad ecclesias cathedreUsj metropolitanas^ aul patriarchales, quibus prœfueris, seu qu0$ aUa$ ex concessione vel dispensatione Apostolica in titubim, adminisirationem^ seu commendam obtinueris^ dispositione emutitutiùnis fel. rec. PU PP. V, anno 1567^ tertio kalendas S^É0nbris^ anno secundo ; saepe saepius dubia exorta sunt circa iatfl^piMtationem et vim hujusmodi reservationis^ eo vel ma-

318 LIVIUS NEUVIÈHE.

gis quod in superius memorato brevi De benignitaie Sedis Apostolicœ, prsfatsB S. Pii Y constiiutioni in una parte, quae sacra utensilia respicit, aperte derogatur. Si namqœ Romani Pontifices cardinalibus, quoque archiepiscopis» epÎBcopis et abbatibus privilegium disponendi de sacris utensilibos concedere soient, illud frustaueum et iUiisorium foret, qnatenus adjecta clausula eam vim haberet, guam verba prsseferiint. Ilis quoque accedebat, quod nonnuUi sacromm oanonam interprètes doceant, cardinales utpoté qui in noemorata S. Pii Y constitutione speciatim nominati non sint, ea lege minime teneri, etsi alii contrariam sententiam tueantor.

)) 2. Quae cum ita essent, ven. f rater noster Petroa cardinalis Ostini, nuuc episcopus Albanensis, qui tune temporis episcopalem ecclesiam iEsinam regebat, enixe postolavit a fel. rec. Gregorio XYI, prœdeeessore Nostro, ut rem eerto deflniret atque expresse declararet, an cardinales episeopi, aeu abbates Nullms in Apostolicis memoratis litteris S* Pii Y, praedecessoris nostri, comprehendantur, ac statueret quienam sacra ornamenta et supellectiles et utensilia S. H. E. cardinalium ad sacrarium pontiûcium ex memorata constitutione Drbani YIII, et quaenam patriarcharum, archiepiscoporum, episcoporum et abbatum Nullius^ sive cardinalitia dignitate fulgeant, sive illa careant, ad ecclesias cathédrales ex supwius citata Sancti Pii Y constitutione rêvera specteut, et quomodo facienda sit divisio sacrarum supellectilium et utensilium, quaudo episcopus sive successive, sive simultanée plures ecclesias gubernaverit.

)> 3. Nos igitur qui in memorati decessoris Nostri bon. mem. Gregorii XYI locum, licet immerentes, suffecti sumus, ad praecidendas omnes bac super re dubitationis ac controversiae causas, de consilio YY. FF. Nostrorum S. R» E. cardinalium negociis et coiisultationibus Episcoporum et Regularium praepositonim, haec quae sequuntur auctoritate Nostra Apostolica decernimus et mandamus : L Cardinales episcopo6 tcucrl quoad sacra utensilia lege lata in constitut. S. Pii Y, incipiente Romani PorUificù, exceptis tamen cardimdibus

LES FOHTIPICAUS. 319

^Iscopis siibiirbicariis, nec non exceptîs paritcr cardinalibus abbaCibus fl/tillitts, qui in Romana eiiria moraiitur, quorum saera utensilia, atlenta citala constitulione jEquum est Urbani Vil! praedecessoris nostri, ad poiitîllciuui sacrarinm spectabunt. — II. Firmis remancntibusclaiisulisdcrogatoriiiscoDStit,. S. Piî V, cujus initium Romani Pontificis providentia, in litteris ia forma brevis tncipientibus De beiiignitale Scdis Apoalo- Hcœ apponi solilis, in altero brevi quod incipit Cum fel. rec. Vrbanus VIII, auferiitur clausula, qua salva edtcitnr eadem Pîana constitutio, ejusque loco substituantar ea qus sequuntur : Quod si ecclesiis abbatîaltbus, cathedralihus, metropolitaniSfpatnarchaUbiispraefneris.seu quasalias ex concessione et dispensatione Apostolica in iiiulum, adminisirationem, seu commendam obtiniteris, le vehementer hortamur, proiit j<xm Bened. XIV, prxdeccssor noster, in sua constilutiotie mcipimte Inter ardnas cardinales hortabatur, ut in pn-edtctis rébus dîspimendis eas ecclesias prm oculis habeas, casterisque prasferas. QuiR vcro hoc in articnio prcRscripsimus en ad sin- ^los cardinaks exteiidimus, qui ante prssentium tiltorarum publicationem euuiicialam teslandi ac disponeitdi facuHatum obtinuerunt, pnrindo ac ai in respectivis indnltis exproasa essent. — III. Sacra iitensilia quœ vîgore constitutîonia S. Pii V, incipientia Romani Pnnd^cis.ecelesiia caUiodralibus debentur, baec esso edicimns: Mitras aci!icct, planetaa, plnvialia, tunlcellas, dalmalicas, saudalia, chirothecas, aibns cum cingulis, Uneos amictus, et his aimilia ; item misaalia, graduaHa, libros caotiu flnni et musicœ, libros pontincales, alterum cui titulos canon mi8S£e ; item calices, patenas, pizides, ostensoria, tboribilla, vas aquœ' benedictae cum aspersorio, pelvim cum uPceoj vasa sacrorum oleorum, et urceolos una cum peMbns, et tintinnabuio, palmatorias, icônes pacis, crncea arcbieptBcopales, candelabra cum cruce pro altaris usu, baculum ptuttor&lem, faldistorium, aliasque res sacras, si va paramenta, rivè ornamnnta, sivo vasa, si qus sunt etiam es eorum oatnrfa asui prorano congrua ; dummodo non per accidens, sed p4faiuient«r dlvino cultui sacriaque fonctionibaB fuerint des-

320 LIYBB NBUVIÈMB.

iioata ; exceptis annulis et crucibus pectoralibus etiam cum sacris reliquiis, et iis omnibus utensUibus cujusvis generis, quae légitime probentur ab episcopis defunctis comparata fuisse bonis ad ecclesiam non pertinentibus» neque constet occlesiaB fuisse donata. Volumus propterea teneri ac debmre episcopos conflcere in forma authentica inventarium sacrorum utensilium, in quo pro rei veritate exprimant qaando acq[uisita fuerint^ et spécial! nota describant, qu» ex ecclesi® redditibus ac proventibus sibi comparanint, ne allas prasBomi debeat ea omnia redditibus ecclesi» comparata fuisse. Qnod vero pertinet ad utensilia sacra S. H. E. cardinalium ad sacra* rium sacelli sunmii pontiflcifl spectantia« nnllam habm Toliimus rationem qualitatis et naturae reddituum, quiboa compar rata fuerint, et praeter ea quœ in constitutione Urbani YÎII» incipiente JEquum est, in specie enumerata sunt, alla verbia generalibus tantum expressa inteUigi volumus, sandalia, chirothecas, lineos amictus, albas cum singulis^ item pixides» oatensoria, vas aquae benedictâe cum aspersorio, vasa sacrorum oleonun, et urceolos cum pelvibus, ac tintinnabulo, tandem baculum pastoralem, faldistorium, palmatorias, icônes pacia, thuribulum, et bis similia^ exceptis annulis et crucibus pectoralibus, etiam cum sacris reliquiis. — lY. Quando episcopus duas vel plures ecclosias successive rexerit, sacra utensilia dividi volumus proportionaliterinter ecclesias cathédrales, habita ratione fructuum ac temporîs, juxta constitutionem S. Pii V, incipientem Romani pontificis. — V. Ubi vero aliquis episcopus simul prœfuerit duabus vel pluribus ecclesiis unitis^ vel in perpetuam administratiouem concessis, quae habeant capitulum et catliedralem ecclesiam propriam ac distinctam, sacrorum utensiiium divisionom faciendam esse edicimus aequîs partibus siugulis ecclesiis cathedralibus, quatenus earumdem ecclesiarum unitarum seu in perpetuam administratiouem concessarum redditus non sint divisi, sed unam episcopalem mensam perpetuo constituant ; si vero redditus divisi fuerint ac scparati, divisionem fieri volumus siugulis ecclesiis cathedralibus proportionaliter ratione fructuum. — YI. Quod sicoiui-

tal apiflcopiim, qui per translationem duabus ecelesiis succaiMlfF0 praBfaerit, comparasse sibi omnia sacra utensilia reddftilMis tantam unius ecdesia^, nulli divisioni locus erit, sed tidwn sacra utensilia ad ecclesiam cathedralem tautum spectabimt illius dlœcesis, ex cvi^us episcopalis meussB proventiboq fnerint acquisita. Hsc volumus et maudamus» decernen- \m haa Btteras Armas, validas atqpie efficaces esse et fore, asosqiiê plenarios et intègres effectus sortiri ac obtinere, eisfus ad quos spectant seu spectabunt plenissime suifragari ; deque in prœmissis per quoscumque judices ordinarios et Qxtraordinarios judicari ac deflniri debere, irritumque et inuè quidquid secus super bis a quoquam, quavis auctoritafèv fldenter vel ignoranter contigerit attentari. Non obstantibna, si opus fuerit, nostra et CancellarisB Apostolic» régula de Jute quaesito non tollendo, aliisque Apostolicis, atqne in unirersalibus provincialibusque et synodalibus conciliis édifia generalibus, vel specialibus constitutionibus et ordinationiboa, csBterisque etiam speciali et individua mentione^ ac derogatione dignis in contrarium facientibus quibuscumqoe.

» Batum RomaB apud sanctam Mariam Majorom sub annule piacatoris die I Junii mdcccxlvii, pontiQcatus nostri anno primo.

» Âloisins card. Lambruschini, a brevibus apostolicis. »

Page 1