CHAPITRE XV
Note sur répithalame prononcé le jour des fiançailles de Robert Malatesta avec la fille du duc d'Urbin, par Marius Philelphe, fils de François Philelphe, philosophe, poète et orateur.
Le manuscrit de la bibliothèque Firmin-Didot a pour titre : « Mariî Philelphi artium et utriusque juris doctoris equîtis aurati et poetae laureati epithalamion pro illustribus clarissimisque Princîpibus Roberto Malatesta Arimini Domino Elisabetaque Pheretriana Illustris Ducis Urbini Frederici filia ab auctore Arimini habitum. »
Ce Marius Philelphe mourut avant son père François Philelphe, plus célèbre que lui et qui dut disparaître entre 147 1 et 1481. On voit, par ses titres, qu'il était aussi chevalier et poète lauréat, comme son père. II prononça son discours devant la plupart des princes d'Italie. Il y a là un beau portrait de Sigismond et quelques allusions qui ont leur prix pour l'histoire. On voit, par le passage suivant, que le discours s'adressait à un enfant qu'on fiançait dès son âge tendre : « Es tu quidem Roberthe Malatesta sapientissimus, ad quem se omnis hoec vertit oratio mea. Nam Elisabetta hœc virgo admodum est natii minor : quœ possit observare quœ dixero tenere vero nunc ex lis aliquid minime possit . »
Voici sur les origines du nom un passage qui a son intérêt. Page 18 :
c In Flaminia nomcn lUius in hune usquc Dicm quasi sacrum aliquod numen célébrant. » — Ce qui suit est relatif à Pandolphe, seigneur de Brescia, père de
Sigismond c Naoi et qui Malatestœ priùs dicebantur : ab hujus Laude cœ-
perunt appellari Pandulphi. »
On lit à la même page un portrait de Domenico Novello, tracé sur nature par un écrivain qui Ta connu et a vécu dans son intimité :
c Dominicus Novellusille Malatesta : qui et vita fuit tam clara : et virtute tam excellenti ut supcriorem habeat in hac familia nuUum ; pares admodum qui si rerum gestarum gloria patris minime similis extitit; non emni cum valebat; eosdem ei fortuna temporaque casus ottulerant ; at erat ingenio non tnferiore ; mente non minus amplaconsilio non minus salubri, princeps doctissimus, œquis-
simus, sapientissimus ; cujus quidem corpusculo illi adeo propter laborum tolerantiam defatigato, quod nec algori parceret, nec œstui nec cuique difficultati : conveniebat statianum illud, major in exiguo regnabat corpore virtus. 9
Philelphe devait naturellement faire allusion à la belle défense de Fano, et les termes qu'il emploie sont très pompeux ; on remarquera aussi qu'il désigne Fano comme la ville natale de Robert Malatesta; en effet, il était né des relations de Sigîsmond avec une fille de grande famille de la ville, la Vanella dei Toschi.
c In urbc patria obsessus, ut tuse fidci et urbis indemnitati et omnium pietati consulueris, ut maximi te fecerit divusille dux Insubrium Franciscus Sfortia; ut summis laudibus et Pius Senensis et Paulus Venetus incœlum extulerint, utque Pontifîces illi maximi summoquejudicio patres; ut duci Galeacio Marias Sfortise Florentinis, Venetis, Régi Parthenopeo Ferdinando Xistoque Pontifici maximo sis in hune usquediem jucundissimus. »
PORTRAIT.de SIGISMOND PAR LE PHILELPHE
Au cours de son épithalame, Marie Philelphe trace un portrait de Sigismond, père de Robert; ce portrait a son intérêt; il est d'un homme qui vivait à sa cour, il contient quelques allusions, enfin il est inédit :
c Erat mente Sigismundus ut ad omne genus belli instructissima, ad omne periculum paratissima, ut invicta, non .... non dimissa, fuit non bellacissimus solum sed doctissimorum amantissimus, vetustatis diligentissimus, et inquisitor, et cultor, quod inchoasti sacri déclarant fundamcnta primique processus et arcis structura, et justi Basinii Gemistique Pcloponessiaci philosophi monumenta ; quos magnîs propositis praemiis ad hanc urbem încolendam invitabat. Prsefuit imperator Venetorum castrîs, Tuscorumque a pluribus summis pontifia cibus praefectus est ecclesiasticorum tutelae rerum vcxillifer ; ut hodie nostro solet appellari titulo ; cujus ne quid deesset laudi, decretus est ultimo suse vitae curriculo imperator advcrsus Turcoschristianorum hostes: quam quidem provinciam ut libentissime religiosissimeque prosecutus est in Achaiam profectus est. Turcorum frenavit impetus, eorum fugavit saepius castra, interemit, captivos duxit : coegit quamdiu fuit in Grsecia latere domi Mahometum hune atrocissimum qui post obitum Sigismundi in christianos non aliter frémît, violât, mactatque : q.. Gangetica Tygris juvencas vitulosque soleat jugulare. Prosequerer hujus ego plurima : quae summa cum omnium admiratione in singulis Italiae provinciis gessit strenue nihil multorum et oratorum et historicorum et poetarum hac tempestate clarisslmorum sit cum oratio declaratura quantus fuerit apud posteros. »
45o NOTES, DOCUMENTS ET COMMENTAIRES.
MEURTRE DES FILS D^ISOTTA LETTRE DE ROBERT LE MAGNIFIQUE AUX DIX DE LA BALIA DE FLORENCE
Robert, successeur de Sigismond, fait part au conseil des Dix de la Balia, de la mort de son frère Sallustio Malatesta, fils d^Isotta, assassiné, dit-il, par Marcoselli. Le meurtre de Salluste par son propre frère est admis par tous les historiens, et la teneur de la lettre ellemême l'accuse ; il se défend de toute participation au crime avant même que le bruit du meurtre soit parvenu à Florence. Cette curieuse dépêche fait partie du 'Registre di Lettere esteme alla Republica, 1 468^1 ^SZ, Archivio délia Republica. — Class. X. Distr. 2, n"* 25. Carta 23. — Florence, Archives d'État. — La lettre est en copie sur le registre.
Ab Roberto Malatesta Arimini,
Illmi et Excellen'^^ Dni Dni mei singularissi*"' post debitam commendationem.
lo sono certo, lUm Signori miei, quando le Vostre Exell'* leggerano questa mia lachrimosa lettera, como di vero et perfectissimo loro servitore haverano di me compassione, et apertamente cognosceranno quanto la crudel fortuna in ogni cosa me è contraria et adversa, che non so pensare ne excogitare come in tante persecutioni dal di ch' io nacqui fino in questo di io sia vivo, ma tra V altre adversité mie questa che ora è seguita è quella che me ha totalmente passa to il core. Et veramente vorrei essere morto ne più. vivere al mondo. Et benchè in cio io sia como veramente so, innocentissimo, pure cognosco chi voria la ruina et desfactione mio c aperto morte 9 si sforzara dove potrà et crederà valerse, darmené incarico. Ma Idio che è iusto signore, et cognosce et sa il vero, mai lasso la verità occulta.
Questa nocte circa un hora verso il Zomo quasi Suso lo Albezare il magnifico Messer Malatesta mio fratello è stata ritrovato morto denante ad casa de uno cittadino de Arimino chiamato Giovanni de Marcoselli quale è parente de Gio. Francesco da Bagno conductero délia Chiesa, nostro mortalissimo inimico : de la quai cosa quamprimum hebbi aviso cosi parve che tucti li sentimenti mi venissero mancho : et veramente chiamai centomilia vol te la morte per la casione che V. m. S. meglio di me intende : ultra il dolore grandissimo che io avia di taie vituperosa morte. Pure, Ex*"^ Si'^, confidandomi in Dio et ne la mia sincérité, non mi parea dubitare che tal tradimento et crudele excesso non venisse ad luce. Subitamente ordinal tutte le provision necessarie ad inquisitione di tal caso : et cosi come a V omnipotente Dio è piaciuto, non pel merîto mio, ma per sua infinita bontà et misericordia, el mio ,'ofïiciale de la Guardia, con le seguito de gran parte del Popolo, veduto el sangue vicino ad la casa del sopranominato Giohanne de Marcoselli, intrô in casa, et ne lo intrare, da per tutto vide il sangue in casa, et in più lochi. AUora per taie inditio cercando tutta la casa, trovô dicto Giohanne quale era stato due volte alla marina per andarse con Dio, et el
SUD pecchato non lo havra pcrmesso : elquale subito fece pigliare. Et pure cercando più innanzî, irovô uno letto lutto guasto con Icnzuoli tutti infangaii : et démuni ritrovà la spada dcl pretato mio fraiello in uno dcxtro, per la quai cosa comprese manifestemente de H procedere la morte sua. Ordinal che d» Johanne fussi menato ad lo officie per examinare et intendere il fondamento di tal caso, et perché me havessi ad justificare dove attri me □£ havcssi volute dare incarico. Et nel menare che fecero, lutte il populo con le armi in mano gli furo attorno che non fu possibile remediarli, et lo lagliarono tuttoin mille pezzi. Et □on contentt à questo, andarono ad casa sua per infocare la casa, et lagliare in pezzi infino aile gatte. La quai cosa scntendo 10, mi fu necessario montare a çavallo colle gentc d'arme et a gran faticha rilenni tanta furia. Et questo solo feci io, porche detto Giohanne era morte, per avère qucUi de casa sua vivi che non potrà essere che qualcuno de loro non habbia notifia de tal cosa. Et cosi ho evitato tanto incendia et furore per petere più ) us tifica mente farne punition e, et ance intendere ia medoila de taie excesse. Honne voluto dare netitia aile V. E'. accie che le intendano il succcsso di tal caso, et ultra che habbino perso un vero servitore , etiam siano, chiari délia innocentia mia , et pessa testifîcarle contra quatunque a gran lorto dare incarice. Et cosi de quanto più uitra intendere V» III"" Sig" ne haveranno notîtia. Aile quale iterum como vostro servitore mi raccomando.
Arimini, die 9 Augusii 1470.
SIGISMOND, FILS DE TA O'aprit un Portrait du xvi* Siècle (1
TABLE ALPHABÉTIQUE