CHARTE DE IDE, COMTESSE DE BOULOGNE, EN FAVEUR DE

l'abbate de CLUNT 1188-1190 Sciant qui bas litteras yiderint, quod ego Ida, 'comitissa Bolo-

nie, amore Dei etexemplo antecessorum meorum, qui ecclesiam Cluniacensem sîcat roatrem dilexerunt, dedi et concessi et hac mea carta conârinavi eidem Cluniacensi ecclesise quietantiam de omnibus omnino consuetudinibus et exactionibus, tam apud Boloniam et Witsandum quam par totam terram [meam], videlicet monachis et hominibus suis et omnibus rébus eorum; et ut sint in custodia et conductu meo et potentie comitatus Bolonie in perpetuum, sicut corpus meum et res mee. Hoc autem feoi pro sainte anime mee et animarum antecessorum meorum, et nomina* tim comitis Eustachii, qui banc Ubertatem eis primo concessit. Hiis testibus : Ingelrano de Pénis, Baldewino de Kaiou, Clarembarido de Thienberona, Roberto de Udevarse, Ingebrano de de Muntcheveres, Arnulfo de Kaiou, et Stéphane fratre ejus; Baldewino de Colberc, Guidone de Berebrune^ Heinfrido de Odere, Radulfo de Lans, Radulfo marescallo, Henrico avunoulo meo, Johanne de Rubrec, et multis aliis.

Doc. inéd., Chartes de l'abbaye de Cluny^ t. V, p. 744, n« 4385.

CHARTE DE IDE, COMTESSE DE BOULOGNE, ABANDONNANT SON DROIT I)E TRAVERS A BOULOGNE ET SON DROIT DE TONLIEU A WISSANT

Memorie présentes inspicientium etearumdem tenorem audientium imprimatur quod Phiiippus, illustris rex Fraiicie, quitavit traversum quem habebat in ter Quantiam et Alteiam, prêter unum numnium apud Viliers de Ponte snmendum, ego verolda, comitissa Bolonie, traversum meum de Bolonîa quitum clamavi similiter pro animabus predecessorum et meorum et mea ; volo etiam et ratum esse precipio quod ubicumque quis intraverit mare vel exierit in potestate mea, quitus sit per theloneum de Wisant ; et ut hec quitantia rata et inconcussa maneat, ego eam sigilli mei appensione roboravi. Testibus bis : signum Morselli, senescalli mei; signum Ernuiû de Kaiolo; signum Stephani, fratris sui^ signum Clarenbaldi de Tiembrona; Ernulfo abbate tune majore Mo steroli; Ernulfo de Pan, Galtero Piquehem,

Johanne rustico, Guerardo de Bœtin, Fioberto de Barra, Sevolda Gafel, Eustacio Caignart scabinis.

(D'ap. les arch. de THÔtel-de- Ville de Montreuil. Pièce conservée dans ua coffre et cotée sur le dos 1) B. N., ms. coll. Moreau. XCIIT^

ENQUÊTE FAITE A CAPY-SUR-SOMME, TOUCHANT LE DROIT DE TRAVERS DU ROI ET DU COMTE DE SAINT-POL

Hsec est inqaisitio qasB facta fuit apad Capiacum scilioet de traversis régis et comitis S. Paul! coram B[artolomeo] de Roya, et A[lberto] de Hangest, et P[etro]epi8CopoAmbianen8i, etNevel^ majore. Hanc inquisitionem fecerunt burgenses Atreb[atenses], Bapalm[enseR]^ et Pont[ivenses], de Roya et CompendioetMontedesid[erio], et Aiiibian[enses], et servientes qui tenebant pedagia tempore comitis Flandriœ, et dixerunt quod avéra quae exeunt de terra Flandr[iae] sive in Flandria (corr. Francia), sive in Burgundia, sive in Campania, sive ultra montes, sive in Provinciam, debentpedagium apud Bapaumum, et omnia vina venientia de Francia vel Burgundia in Flandriam euntia, debent pedagium apud Ba pal mis. Teru[annenses] veroet Bonon[ienses], et Norm[anni], et Corbi[enses], Ambian[enses], Pontivfenses], Belvac[enses], Tornac[enses]. Camerac[enses], et Falkemberg[enses] , omnes isti vadunt quo volunt, reddendo suas rectas consuetudines; sed si isti apportarent avéra de Flandria in terras praedictas, ipsireddent pedagium apudBapalm[ls], sicut alii ut de portando vina sicut dictum est.

Bib. Arsen., Ducange, Titres de Picardie, ms. 4103. — B. N., ms. coll. Moreau XCIII, 118 (traduction latine faite sur une mauvaise lecture).

CHARTE DE HENRI, DUC DE LOUVAIN ET PROCUREUR DE BOU- LOGNE, AUTORISANT l'ÉTABLISSSEMENT d'uN PORT A CALAIS

Ego Henricus junior, dux Lovanie et proourator Bolonie, notum

facio tam faturis quam presentibus, quod scabini et burgenses de Calais, communl eonsiiio et assensu ad me venientes, portum universo opido et in eo manentibas utilem per me et assensu meo sibi ûeri pecierunt. Ego vero tocius opidi predicti et in eo manentium in hoc utilitatcm considerans, eorum juste acquievi peticioni et, sicut pecierant eonsiiio baronum et hominum meorum, portum ibidem fieri eis concessi. Ut autera hoc ratum habeatur et incommutabile permaneat, scripto et sigilli mei appositione ac testium subsoriptione eis corroboravi. Signum comstabularii de Ermelengem. S. Balduini Busket, S. Alardi Roye, S. Eustacii cantons, S. Manasseri, S. Eustacii de Deverna, S. Arnoldi notarii. S. Leonii, ducis Henrici offîcialis, S. Wilielmi deecclesia Sancti Audomari. Actum annodorainice incarnationis M*C' LXXXX*. Original parchemin^ sceau perdu.

Arch. dcp.du Pas-de-Calais, A 5*, ch. d'Artois.

LETTRE d'Etienne de tournai a Guillaume, archevêque de

REIMS, régent du ROYAUME

In magnis negotiis quandoque minores, ut saltem idiotae locum impleant, admittuntur. Apes mella conficiunt, et in exiguis corporibus laborem proprium redimunt utilitate communi. Formica, vermis inter muscam et reptile médius, exemple suo pigros invitât ut pensetur aestate quod hyeme dispensetur. Sic et ego^ minimus inter vestros, nunquam metui per gratiam vestram et audire consilia vestraet in conciliis exaudiri. In articule dierum presentium quibus sufficit malitia sua, diri volucris novitate perculsi turban tur et moventur ministri altaris^ et magni sacrilegii magnam a vobis expostulant ultionem. Utroque gladio accinctus estis^ regni pariter et sacerdotii, qui in defensionem Christi usque hodie patientis, testante ipso domino^ satis esse leguntur. Extendit manus improbas juvenis cornes Domni-Martini in direptionem sacerdotaiium rerum, et usque ad sacra vasa al taris acerrimos impietatis ungues raptor avarus impressit, violenter abstulit, impudenter asportavit, irreverenter dispersit, equos, sarcinulas, necessarios sumptus, et, quod nefas dictu et actu fuit,

vasa sacris usibus dicata, viri magni Helyensis episcopi^ régis Anglorum caneellarii^ quem in regno domini régis Francorum securum reddiderant et f raterna daoram regum peregrinantiam confœderatio, et episcopalis dignitas officiî, et vestra denique protectio, qusD pusiliis cum majoribus communîs esse débet ad restatenduni improbisetadhuiniles confovendos. Quid, Pater, tutum aut securum esse poterit, si inter manus vestras opprimantur ecclesiœ, nudentur pauperes, sacerdotes exponantur înjuriis et rapinis; si liceat cuilibet quicquid iibet^ et Ûat siciit populus sic sacerdos t Âccendatur in vobis zelus Mathathise, cum siromaste Phineesarmenturjura celestia, commoveanturet terreoa;totoque divinœsimulethumanœultionisspirituconcepto, raptorioccnrrite, predam eripite de manu ejus, qui in tanto flagitio noc Deum timet, neo honiines reveretur. Rlusoria videntur ei mandata vestra, qui et nuncios vestros remisit vacuos, et capellam episcopi, quam se promiserat redditurum, non solum retinet inobediens, sed et poliuit indevotus. Videat, Pater, et provideat sibi Providentia yestra^ quid super hoc facimus faciendum sit, ut mansuetudo qusB in vobis induit decorem, induat fortitudinem et prsecingat se; ut qui de spoliato dolent, de restituto gaudeant, et qui audierunt rapinam, audiant subsequenter et rapinse vindictam.

Lettres d'Étiennede Tournât, H. F., XIX, S91 d. ; M igné, t. 211, 1. CLXIX.

CHARTE DE IDE, COMTESSE DE BOULOGNE, DE L*HOMMAGE FAIT PAR ELLE AU ROI. PARIS

Paris [janvier-février], 1191-1192 Ego Yda, comitissa B[oIonie], notum faoio..., quod dominus rex Francie Philippus recepit hominagium meum de comitiva Boionie, et maritum meum Reginaldum de Domno-Martino recepit in hominem suum ligium de eadem comitiva, assensu meo, et ego quitavi régi et heredi filio ex carne sua Lens cum pertinenciis, et rex habet super terram Bolonia VII. M. libras Atrebatensium et prseterea rachetum suum ; et si contingerit quod comes maritus meus et ego moreremur sine herede de carne mea, filio vel fiiia, rex haberet totam terram B[olonie] in pignore pro

VII. M. librasetpro racheto nostro, et matitus meus dabit singnlis annis quingentas libras in manibus regis^ et rex faciet easreddi duci Lovonie, faciens pacem teneri pro qua bec quîngentes libras reddentur, et si dux clamorem faceret in caria régis de comitiva, rex de hoc faciet ei rectum; et ego et cornes quittavimus régi totam terram quam Fhilippus, quondam cornes Fiandrise, dédit régi cum nepte sua E[Iisabeth], qaondam regina nxore sua. Si autem ego haberem de comité heredem, fllium vel flliam, rex quittabit comiti debitum et rachetumsuum. Itaquod si filius de carne mea moreretur sine herede de carne sua, rex aut hères de carne sua haberet super terram B[oIonie] VII. M. libras et rachetum suum; prseterea ego et comes dedimus in plegium régi totam terram B[olonie] de predictis conventionibus flrmiter observandum. Si autem contingeret regem mori sine herede de carne sua, ipse quittât mihi et comiti Lens cum pertinenciis suis, debitum et rachetum suum. Si vero aliquod conquireret ut comes a comité Lovanie vel uxore sua per placitum vel per pacem, ego et comes associamus regem et heredem ex carne sua per médium et totum. Quod ut ûrmum... Actum Parisius, anno Domini MCXC primo, regniXIIl . A. N.. Très, des Ch., J. 2.38. — Teulet, Très, des Ck., I, 167.

CHARTE DE PHILIPPE, ROI DE FRANCE, DE L*HOMMACE A LUI FAIT PAR RENAUD DE DAMMARTIN

Paris [janvier-février], 1191-1192 In nomine Sancte et Individue Trinitatis, amen. Phiiippus, Dei gratia Francorum rex. Noverint universi, présentes pariter et futuri. quod nos Reginaldum de Dom no- Martine hominem nostrum ligium de comitiva Bolonie lecepinius, assensu uxoris sue Ide, comitisse Bolonie^ et comitissa similiter fecit nobis de hoc eodemhominagium^ et ipsa quitavit nobis et heredi nostro ex carne nostra Lens cum pertinenciis suis. — Nos autem super terram Bolonie habemus septem millia Âtrebatensium libras, et preterea rachetum nostrum. Et si contingeretquod comes et comitissa morerentur sine herede de carne sua, ûlio vel fllia, nos haberemus totam terram Bolonie in pignore pro septem millibus

libris et pro racheto nostro. — Et idem Reginaldus dabit singulis annis quingentas libras In manus nostras, et nos faciemus illas reddi duci Lovanie, faciendo teneri pacem pro qua hee quingente libre reddentur. Et si dux elamorem faceret in curia nostra de comité, nos de hoc faceremus ei rectum. — Et predictus Reginaldus et comitissa quitaverunt nobis totam terram quam Philippus, quondam cornes Flandrie, dédit nobis cum nepte saa E[lisabeth], quondam regina uxore nostra. — Si autem comitissa haberet de comité filium vei âliam. nos qnitamus eidem comiti debitum et rachetum nostrum ; ita quod si filius vel ûlia comîtisse sine herede de carne sua moreretur, nos vel heredes de carne nostra haberemus super terram Bolonie septem millia librarum et rachetum nostrum. — Preterea comes et comitissa dederunt nobis in plegium totam terram Bolonie de predictis conventionibus firmiter observandis. Si autem contingerit nos mori sine herede de carne nostra, nos quitamus comiti et comitisse Lens cum pertinenciis suis, et debitum et rachetum nostrum. — Si vero come» vel comitissa aliquid conquireret a comité Hainonie vel uxore sua per placitum vel per pacem, nos et heredem nostrum de carne nostra associant per médium et totum. — Quod ut perpetuam obtineat stabilitatem. presentem paginam sigîlli nostri auctoritatis et regii nominis karactere inferius annotato precepimus confirmari. — Actum Parisius, anno Incarnati Verbi M" C* nonagesimo primo, regni nostri anno tertio decimo, astantibus in palacio nostro quorum nomina supposita sunt et signa. Dapifero nuUo. Signum Guidonis buticalarii. Sigaum Mathsei camerarii. Constabulario nullo. Data vacante (locus monograni^ matis) cancellaria.

A. N., Très, des Cli., J. 238, n" 244. — Teulet, Très, des C/i., I, 167 b.

CHARTE DE RENAUD, COMTE DE BOULOGNE, AU SUJET DE LA DIME DES HARENGS DE CALAIS

Ego Rainaldus^ comes Bolonias, notum facio quod compositionem quam Ida, uxor mea, comitissa Boloniensis, et Philippus, patruus ejus, illustris FlandrisB comes, fecerat, inter abbatem

S. Bertini et homines meos de Petrcse et de Calays, de décima haleciam^ ratam habeo... Actum similiter MCXCII.

De Wree, Généal. des Comtes de Flandre, I, 223, d'ap. les Arch. -de Saint-Bertin.

CHARTE DE RENAUD, COMTE DE BOULOGNE, ET DE IDE, EN FAVEUR DE l'aBBAYE DE SAINT BERTIN

Ego Reinaldus, cornes Boloniensis, et Ida comitissa, notum iacimus... quod abbatem S. Bertini et monachosetfamulos ejus liberos facimus a thelonio de Wisant, pro remédie animarum nostrarum, et omnium predecessorum nosti-orum. . . Actum anno Domini MCXCII.

Ibid.

•CHARTE DE RENAUD, COMTE DE BOULOGNE, ET DE IDE, SO^ ÉPOUSE, EN FAVEUR DE l' ABBAYE d'aNDRES

Hardelot, 1194 Ego R[enaldus], comes Boloniensis^ et Ida, uxor mea, comitissa •equidem Bolonise, notum facimus tam presentibus quam futuris quod, pari voluntate, dedimus et concessimus ecclesiae S. Salvatorisde Andres, in eleemosynam, pro sainte animarum nostrarum •et antecessorum nostrorum, nemus de Hodenebout, ut quicquid juris ibidem habuim us ecclesia p redicta de in ceps quiète possideat. Qudscumque ex largitione antecessorum fidelium in ele^mosyna data sunt eidem ecclesiae de Andres in comitatu Boloniae, de jure •concedimus et conârmamus in perpetuum possidenda ; neautem bsec eleemosyna vel conûrmatio possit in posterum ab aliquo perturbari, praesentem. chartulam ambobus sigillis nostris fecimus roborari. Hujus rei testes sunt : Robertus de Tornella, Willelmus de Calcuilla^ Henricus avunculus comitissse, Willelmus de Difieke, Stephanus de Brusnebek, Willelmus de Espellek, Robertus

Domnî-Martioi et multl alii. Actum est hoc anno Domini MCXCIV, apud Ardrelo.

Camille le Roy, Documents sur Hardelot. — Mém. Soc. Acad. de Boulogne. IX, 124.

CHAItTE DE GUILLAUME, COMTE DE POXTHIEU, ET DE RENAUD, COMTE DE BOULOGNE, SUR LA TRANSLATION DES RELIQUES DE SAINT JOSSE

15 octobre 1195

Willelmas Pontîvi et Renaldus Bolonie comités omnibus Christi fidelibus qui preseniem cartam inspexerunt, salutem in Domino. Per beati Judoci mérita filii ecclesie crebris adiuti benetlciis, sua tantis meritis longe subesse obsequia cognoverunt, verum quo adpotuit eorum devotio componendis ejus sacris reliquiis hanc parant capsam mirifîce fabrefactam. Deinde pio usi oonsilio, diem revelandi ossibus prefizerunt. Quo cum venerabilis Theobaldus^ Ambianensis episcopus, feretrum quod cum reliquias continebat, aperuisset, invenimus in uno involuto caput cum ossibus, et alio ejus pulverem clausum. Necnon et litteras Garini quondam Ambianensis episcopi et predecessorum nostrorumGuidonis PontivietStephani Bolonie comitum, et Roberti eorum tempore abbatis hujus cenobii sigillis ârmatas dependimus, contestantes quod anno ab I ncarnatione Domini M' C** XXX* IIII* simili modo fuerant relicta eadem caput etossa et pulvis qui inventus fuerat in pariete hujus ecclesie in eodem vase cum ossibus locaretur. Diversarum deinde regionis clero et populo ad hoc pium spectaculum congregatis, palam manifestata hiis reliquiis cum litteris annotatis, a predicto episcopo et Hugone venerabili ejus loci abbate. Acta sunt hec anno Incarnati Verbi M* C' X" quinto, idibus Octobris^ sub domino Celestino III romano pontifice, Henrico romanumimperium procurante,Philippo Francorum rege, Willermo Remorumarchiepiscopo, sancte ecclesie cardinali, apostolice sedis et legato, titulo sancte Sabine.

B. N., Vfcô de Saint'Josse, ms. lat. 11926, £• 115 v» ; ms. coll. D. Grenier CLIII, 335.

CHARTE DE GUILLAUME, ARCHEVEQUE DE REIMS, SUR LA SEN- TENCE ARBITRALE RENDUE PAR LAMBERT, ÉVÊQUE DES MORINS, ET HUGUES, ABBÉ DE CLUNY, POUR RÉGLER LA SITUATION DES ABBAYES DE SAINT-JOSSE-SUR-MER, DE SAINT-SAUVE DE MON- TREUIL, SAINT-ANDRÉ ET SAINTE-AUSTBEBERTHE, d'uNEPART, ET DE RENAUD, COMTE DE BOULOGNE, D^AUTRE PART

fCompiègne], juin 119(5

Willelmus, Dei gratia Remensis archiepiscopus, sancte Romane ecclesie titulo sancte Sabine cardinalis, apostolice sedis legatus, omnibus ad quos littere iste pervenerint, in Domino salutem. Noverit universitas vestra quod venerabilis frater noster L[ambertusj, Morinensis episcopas, et H[ugo], abbas Cluniacensis, in nostra sunt presentia protestati, quod de mandato nostro super boceis injuncto inter ecclesias Sancti Judoci supra mare, Sancti Salvii de Monsteiolo. Sancti Andreeet Sancte Austroberte, etnobilem virum R[enaldum],comitem Boloniensem, quiprodamnis et injuriis quas eisdem ecclesiis irrogaverat, excommunicationis sententie fuerat involutus, bonam pacem et flrmam de voluntate partium et assensu fecerunt; ita videlicet quod predictus comes de datis damnis et illatis injuriis satisfecit predictis ecclesiis, et insuper preposita Me firmavitquod occasione procurationum îUarum que a predictis ecclesiis exigebat, nihil de bonis illarum occupabit ulterius, aut faciet occupari, nullamque molestationem eisdem inferret, autgravamen, donecpernos, velperjudicesdelegatos a nobis^ vel de mandato aostro^ super hoc statutum utraque partium sine alicujus appellationis objectu irrefragibiliter observabit. In cujus rei testimonium presentem paginam scribi fecimus, et sigillo nostro muniri. Actum anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo nonagesimo sexto. Datum per manum Matbei, cancellarii nostri^ mense Junio.

Cart, de Saint-Josse, B. N., rass. lat. 11926, !• 145 v\

CHARTE DE RENAUD, COMTE DE BOULOGNE, SUR LA FIDÉLITÉ QU*IL A JURÉE AU ROI

Compiëgne^ juin 1196

Ego Renaudus, coDies Bolonie, notum facîo presentibus et faturis quod concessi domino meo Philippo, illustri Francie régi, presentibus venerabile in Christo pâtre W[illelmo], Remensi archiep[iseopo], et avunculo meo abbate Cluniacensi, cum muLtis aliis, quod adjuvabo eum pro posse meo^ bona fide et sine malo ingénie, contra omnes illos qui vivere possunt aut mori, et hoc fide flrmavi in manu predicti archiepiscopi, et obsides unde dedi eumdem arch[iepiscopum]et Taruanensem episcopum, sub ea conditione quod, si contra hoc interceperim, personam meam excommunicent et terram meam interdicant, omni appellatione et contradictione remota quam possim interponere. — Concessi etiam quod si dicti archiepiscopus et episcopus decesserint^ successores eorumdem ad idem teneantur domino régi de justicia facienda super me et super terram meam, si adversus dominum regem interceperim. - Preterea posui domino régi in ostagium totam terram quam habeo de comitatuBolonieet hominiumquod débet mihi cornes S^i Pauli, et totam terram que mihi de pâtre meo per hereditatem obventura est. Pater meus hoc juravit et posuit terram suam in ostagium. — Que ut rata sint et firma, presens scriptum sigillé meo roboravi. Actum apud Compendium, an no Incarnationis dominice M" C* XC sexto, mense junio.

A. N., Très, des Ch. J. 238, n« 45. — Teulet, I, 188b.

CHARTE DE GUILLAUME, ARCHEVÊQUE DE REIMS, ET DE LAMBERT, ÉVÊQUE DES MORINS, SUR LA FIDÉLITÉ QUE RENAUD A JUREE AU ROI

Compiègne, juin 1196 Wiiielmus, Dei gratia Remensis archiepiscopus, sanote Romane ecclesie apostolice sedis legatus, et Lambertus, eadem gratia Mo-

rinensis episcopus, omnibus ad quos littere iste pervenerint, in Domino salutem. Noveritis quod Renaudus, comes Bolonie, in presentia domini régis et utriusqiie nostrum constitutiis. et aliopum multorum, concessit domino suo ligio Philippo, Francorum régi, quodeum adjuvabit pro posse suo, bona fide et sine malo ingenio, contra omnes illos qui vivere possunt aut mori, et hoo mihi archiepiscopo in manu fide firmavit et obsides ad nos ambos dédit. Quod si contra hoc interceperit, personam suam excommunicemus et totam terram suam interdicamus (sic) omni appellatione et contradictione remota que propter eum vel pro> eum fieri possit, et quotiens interceperit, tociens idem faciamus, nos et successores nostri. Et nos ad predictos dicti comitis hoc concessimus facturos nos régi Francie in ipsum comitem et terram suam. Quod ut ratum sit presentibus litteris annotari fecimusetnostriscommunirisigillis. Âctum apud Compendium,. anno abincarnatione Domini M" Cnonagesimosexto^mensejunio.. A. N., Très, des C/i., J. 238, n« 45 his,

CONVENTION ENTRE RENAUD, COMTE DE BOULOGNE, ET IDE^ SON ÉPOUSE, ET LES BOURGEOIS DE CALAIS

Sciant omnes ad quos presens cirografum pervenerit quod ega R[eginalus] comes Bolonie, et Ida, uxor mea^ Bolonie comitissa, et burgenses nostri de Kaleis, quasdam inter nos fecimus invicem conventiones, videlicet bas quod unam guiheliam fecimus corn* muniter in villa de Kaleis, de cujus redditibus nos habemus duas. partes^ burgenses vero terciam partem. Nos etiam duas parte» ponemus ad omnia coustamenta guihelle; burgenses vero terciam partem. Et ut hoc ratum et inconcussum teneatur, presenti cirografoinpressione sigillorum nostrorum munitodignum duxlmua confirmari. Actum anno incarnati Verbi M" C" N' VI»; testibus A[lberico], comité Domni Martini, Petro Leschans, Radulfo Ma^ rescallo, Henrico clerico de Merc, Willelmo de Nieies, bailiva comitis de Merc.

Original parchemin : sceau perdu. Arch. dép. du Pas-de-Calais,, A 5' ch. d'Artois.

LKTTRK D*INXOCKNT 111 A PIKRRR, ÉVÊQUE DARRAS, ET AU DOYKX DK CAMBRAI

Reati, 6 août 1198

Atrebatensî episcopo et decano Cameracensi. Sicut ex parte ililecti fllii nobilis viri ducis Lotharingiœ nostris fuerit auribus întimatum [quod], quando nobilem malierem Matbildem, nepteni Philippi quondani comitis Flandriœ, sibi matrimonio copulavit. idem oomes redditus quinquagenta talentoram percipiendos annuatini in terra Boloniit} prœfato duci assignavit in dotem, quœ post obitum ipsius comitis nuliatenus potuit obtinere ; et insuper ipse cornes eamdem terram obligavit ei pro trecentis marcîs et septem millibus taientorum : quia ii^itur prescripta terra ad proprietiitem estcarissimi in Christo fiiii nostri Philippi, illustris régis Franciœ, devoluta, et dos pertinet ad conjugium, quod est magnum in ecclesia sacramentum ; nos qui, secundum Apostoium, sapientibus sumus et insipientibus debitores, discre* tioni vestrœ per apostolica scripta maudamus quatenus regem ut «ùper prœmissis memorato duci satisfaciat, ut tenetur, moneatis diligenter et effloaciter inducatis ; alioquin, partibus convocatis, audiatis causam, et eam sine débite terminetis. Quod si ambo... tu frater episoope. .. Datum Reati, VHl Idus Augusti.

Lettres d'Innocent III, H. F., XIX, 364 a.

CHARTE DE GUILLAUME, ARCHEVÊQUE DE REIMS, DE LAMBERT, ÉVÊQUE DE THÉROUAXNE, DE THIBAUT, ÉVÊQUE d'aMIENS, DB PIERRE, ÉVÊQUE d'aRRAS, SUR LA FIDÉLITÉ QUE RENAUD A JURÉE AU ROI

Hesdin, avril 1198 Willelmus, Dei gratia Remensis archiepiscopus, titulo Sancte Sabine cardinalis, apostolice sedis legatus, et L[ambertu8], Morinensis episcopus, et T[heobaIdu8], Ambianensis, et P[etrus], Atrebatensis episcopi, omnibus ad quos présentes littere pervenerint, salutem in Domino. Notum vobis facimus quod fuimus Hesdini

ubi in presentia nostra dominus rex fecit exhiber! et legi cartam Renaldi, comitis Bolonie^ nomine et sigillé suo subsignatam in hune modum : (suit le texte de la charte donnée par Renaud à Compiègne en Ïï96sur lajidèltté qu'il avait jurée aw rot.) Pi'oductu8 vir cornes Bolonie in presentia doniini regiset nostra, et in presentia comitis SanctiPauli, Galcheri deCastellione, Guillelmides Barres, Mau.deRai...GuiIleimideGallandes, AubertideHangest, Ëustachii de Novilla, Galteri camerarii^ Radulpbi de Sarto^ Bartolomei de Roia, et multorum aliorum, recognovit quod cartam predictam fecerat,et quod bona et légitima erat, et quod eam firmiter observaret. Albericus autem^ cornes Domni-Martini, pater dicti comitis Bolonie, posuit terram suam in ostagium erga dominum regem, sicut in carta comitis Bolonie continetur, et constituit in plegium super emendationibus quas comes Bolonie fecerat domino régi. Preterea comes Bolonie posuit in ostagium erga dominum regem feodum et hominium, quod comes Sancti Pauli tenet ab eo, et comes Sancti Pauli de voluntate et précepte comitis Bolonie hoc concessit eo modo quod quociens comes Bolonie interceperit adversus dominum regem, ita quociens interceptio illa manifesta sit, comes Sancti Pauli cum toto feodo et hominio quod tenet a comité Bolonie veniet ad dominum regem usque dum interceptio illa domino régi fuerit emendata. Et post emendationem domino régi factam, comes Sancti Pauli reddebit ad comitem Bolonie cum feodo et hominio suo; si autem interceptio illa manifesta non fuerit, dictus comes Sancti Pauli non veniet ad dominum regem cum feodo et hominio suo donec perjudicatum fuerit in curia domini régis, et cum in curia domini régis perjudicatum fuerit, predictus comes veniet ad dominum regem cum toto feodo et hominio quos tenet a comité Bolonie. Hanc autem conventionem comes Bolonie se ûrmiter observaturus juramento ûrmavit. Actum Hesdini, anno Incarnationis M* C* XC* octavo, mense Aprilis .

A. N., Trés.rfM C/i.,J. 792.

CHARTE DE HUGUES, COMTE DE SAINT-POL, QUI SE DONNE EN OTAGE POUR RENAUD, COMTE DE BOULOGNE

Hesdin, avril 1198

Ego Hago, cornes Sancti Pauli, notam facio omnibas ad qaos presens scriptampervenerit^quodRenaudus, cornes Bolonie, posait in ostagium me cum feodo et hominioquodabeo teneo, me présente et concedente, erga dominam regem Francîe^ eo modoquodsi comes Boloniensis non serviret domino régi sicutcarta suaquam dominas rex habet testatar, et si inaliqao interciperet erga eum, ita qaod interceptio illa manifesta esset, ego ad dominum regem cum feodo ethomînio quod a dicto comité teneo venirem, nsque dum illa interceptio domino régi emendata esset ; si vero interceptio illa manifesta non esset, ego cum feodo et hominio qaod a comité teneo ad dominum regem non venirem, donec judicatum esset in curia domini régis quod venire deberem ; quando autem judicatum esset, ad dominum regem cum feodo et hominio quos a comité teneo venirem. Et quotiens predictui? comes Bolonie erga dominam regem interceperit, ego tociens ad dominum regem sicut dictum est veniam donec interceptio emendata sit, et quando emendata fuerit, ad dominum meum comitem Bolonie rebido. Quod ut ratum sit sigillo meo presens scriptum conûrmo. Actum apud Hesdinum anno ab Incarnatione Domini M* C* nonagesimo octavo, mense Aprilis.

A. N., Très, des Ch„ J. 792; JJ. reg. 31, f 66, n* 9.

CHARTE DE PHILIPPE, ROI DE FRANCE, QUI REÇOIT HUGUES, COMTE DE SAINT-POL, EN OTAGE POUR RENAUD, COMTE DE BOULOGNE

Hesdin, avril 1198

Phiiippus, Dei gratia Francorum rex. Noverint universi ad

quos littere présentes pervenerint,qaodRenaadus, comes Bolonie,

posuit erga nos in ostagium comitem Sancti Pauli, ipso présente

et concedente, cum feodo suo quod a comité Bolonie tenet, eo

modo quod si cornes Bolonie non serviret nobis sicut in cartasaa qaam habemus continetar, et in aliqao interciperet erga nos, ita qaod interceptio illa manifesta esset, cornes Sancti Pauli ad nos veniret cam feodo suo usque dum illa interceptio nobis emendata esset. Si vero illa interceptio manifesta non esset, cornes Sancti Pauli ad nos cum feodo suo non veniret, donec jadicatum esset in caria nostra quod venire deberet. Quando autem judicatum esset, ad nos cum feodo suo veniret, et, facta nobis emendatione, cornes Sancti Pauli ad comitem Bolonie redibit. Quod ut ratam et firmum permaneat, présentent paginam sigilli nostri munimine fecimus roborari. Actum Hesdini^ anno Incarnationis dominice M* C* nonagesimo octavo, mense Aprilis. A. N.. Très, des Ch., K. 26, n» 28.