OUVRAGES DE MATHÉMATIQUES
Quoi qu'il en soit, son titre de docteur ne le détermina pas encore à exercer la médecine. Il est remarquable que cet homme, qui devait se placer au premier rang des médecins de son temps, et devenir après sa mort l'oracle de la science médicale, ne s'engagea dans la carrière qu^après toutes sortes d'hésitations, et comme contraint et forcé. Son goût pour la philosophie et surtout pour les mathématiques paraît avoir primé longtemps sa vocation médicale. Ce qui le prouve, c'est que, pendant le temps même qu'il se préparait au doctorat, il avait publié deux ouvrages de mathématiques. L\m, le « Traité des proportions », n'otl're que peu d'intérêt ^ Il n'en est pas de même de l'autre, qui est ime « Théorie du Monde ^ ». Il s'y trouve beaucoup de rêveries astrologiques, étrangement mêlées à des notions scientifiques très exactes; mais le livre mérite surtout d'être mentionné parce que c'est là que se trouve rapportée l'expérience célèbre que
plus libéralenicnl autour de lui. Gouliu, qui écrit en 1775, trouve la chose toute naturelle : « 11 y a longtemps, dit-il, que l'usage tolère ou permet u d'acheter le premier lieu. » [Ouv. cité, p. 295, note.)
1, « ,1, Fernelii amhianatis de proportionibus lihri duo. Piior, qui « de simplici proportione est, et magnitudinuni (4 numerorum tuni sim- (( pliciuiu hnn fracloruni rationes edocet. Poslerior, ipsas propoiMiones «' comparai, carunique rationes colligit (Parisiis, ex anl. Sim, Colinœi, « 11328;. '.
2. « J. Keiuelii ambianatis Cosmotheoria libros duos complexa. Prior « mundi totiusformam et compositionem, ejus subinde parliuni, (pwe ele- « menta et cœlestia sunt corpora, situs et magnitudiru^s: orbium tandem " motus quosvis sobuter refert. Posterior ex motibus, siderum loca et « passiones disquirit : interspersis documentis haud pœnitcuduiu adilum « ad astronomicas tabulas suppeditantibus. llaecque sejunctim landom « expedih' pia-bet planemethodium Cuique capiti, perbrevia demoustra- « tionuiii loco, adjecta sunt scholia (l'arisiis, (;x aMJ. Sim. (^olina'i, 1528). » La dédicace est adressée à Jean III, roi de Portugal, sans doute par honneur pour Govéa, et datée : « Ex aima Parisiorum Acatlemia, pridie <' nouas b'bruarias 1528. »
MESURE d'un degré DE MÉRIDIEN
fit Fernel en essayant de déterminer directement la loni^ueur d'un degré de méridien '. Il raconte avoir trouvé pour cette longueur 57.070 toises en parcourant sur la grande route de Paris à Amiens vingt-cinq lieues, et en comptant le nombre des tours de roue de sa voiture. Parmi les auteurs qui ont rappelé cette expérience, les uns ont conclu que « ce fut seulement un heureux hasard
1. L'expérience de Fernel est souvent citée, mais les détails en sont peu connus. Je reproduis donc les i)assages les plus saillants de son récit, d'autant plus que la Cosmotheoria est devenue extrêmement rare. La Bibliothèque nationale en possède un exemplaire, relié avec le Monalosphserium et le de Proporlionibiis (inventaire réservé, 645-647). « Regulae in primis iis quas Ptolemœus libro quinto Almagesti « descripsit, pœne similes sunt : quarum minima, quse prœsenti figura « per AD significatur, quadrantislatus aut circuli semi-diametrum refe- « reus, 8 pedum erat. Transversalis idcirco CD régula quœ quadrantis est « chorda, semper fixa manens, non modo j^ ^ ^ , A
« graduum, sed et singulorum minutorum « partitiones amplissime complectebatur, « quo certiores cunctse fièrent operationes. « Hanc denique transversalem AB alia « régula pinnulas gerens perambulat , (( Porro electa die perquam serena quœ »( fuit Augusti vicesima quinta, hic Parisiis u solis in meridiano constituti elevationem rt per régulas deprehendi esse g. 49 m. 1.3. '( Cum igitur sol co die undecimum ^'irgi- « nis gradum teneret, cujus declinatio est (( borealis g 7. m, 51, judicavi ex doctrina « tertiae proposilionis tertia^ partis de <( usu monalosphœrii tequatoris elevationem partes g 41 et m. 22 con- « tinere : quare et Parisiorum latitudinem esse g 48. m. 38. Observavi (( demum, priusquam iter aggrederer, ex tabulis declinationum, ut '< sequenti die, quae est vicesima sexta, in latitudine regionis g 49. m. " 38, quœ magis uno gradu (juam Parisii vergit in boream, deberet esse « meridiana solis elevatio g 47. m. 51. idque partim ob variatam regio- « nis latitudinem, partim ob mutntam solis declinalionem. Die aulem u vicesima septima eodem loco meridianam solis elevationem opor- « tebat esse g 47. m. 26. Al vicesima octava g 47. m. 5. Hursumque nona
22 MESURE d'un degré DE MÉRIDIEN
(( qui l'approcha si fort de la vérité, et que, à apprécier le (( procédé qu'il suivit, nul n'aurait osé le soupçonner ' ». Les autres ont admiré l'exactitude des calculs de Fernel, et en ont fait honneur à Texcellencede sa méthode. Ce qui est certain, c'est qu'il arriva à un résultat remarquable, puisque Picard, opérant cent cinquante ans plus tard dans le même pays par la triangulalion, trouva, pour la
« et vicesima die eiat iïitiira elevalio g' 4(). m. 41. Similemqiie suppii-
« tationem ad dies plurimos paravi, ne in posterum labor tantus esset
« operis. Hiiic subinde ad aquiloneni, quo directiiis fieri potuit, pro-
(( fectus, iter diei unius cuiii semisse confeci; sumptaque ut prius solis
(( in meridiano stantis sublimitas, major ea quam pro die vicesima
« septima caiculaveram comperta est : erat quippeg^48. m. 6. Ceiisui
« ea propter longiiis esse progredieiiduni : quod quum etî'ecissem, nec
« tamen subsequenti die octava incjuam et vicesima pro nutu successis-
(( set operatio, prope verum cognovi quo esset progrediendum. Eo igitur
« profectus in meridie diei vicesimse nonœ nactus sum quod pridem
« venabar : solis utpote altitudinem g 46. m. 41. quam in supputatione
« diei vicesimie nonae dedicaveram.
« In his autem nostro semper usus sum horario ad meridiei hora-
« rumque investigationem accommodatissimo. Ceterum quantum locus
« ille a Parisiorum Lutetia absisteret perquirens, accepi vulgi testimo-
« nio intercapedinem esse 25 leucarum. Nec tamen vulgi supputatione
« satiatus, vchiculum cpio l Parisios recta via petebat conscendi, in
« eofjue lesidens tola via 1702'f fere voUv, circumvolutiones collegi,
« vallibus et montibus ad sequaiitatem quoad facultas nostra terebat
« redaotis. Ki-at autem rotœ illius diameter 6 pedum scxque paulo
(I magis digitorum geometricorum ; ol) id([ue ejus ambitus pedum erat
« 20 seu passuum 4. His crgo revolutionibus per 4 ductis reperi passus
« 68,096 (jui milliaria sunt Italica 68 cum passibus 96. Malui tamen hos
« passus in passus 95 cum uno (piarto convertere, ne qua'j)iam fractio
(' foret in terr;»' diametro prccfigenda. Proinde, quum jecjualis sit ope-
(( ratio ubivis locorum sive in terra, sive in mari'', ut atîatius demon-
(' stratum est, statim concludi cuique gradui circuili majoris lanhundeM)
« dcbcri. .) (I.ib. 1, Piimi rapitis Scholia.)