QUESTIO DECIMA QUINTA

De Confiscatione bonorum Hieretici, et nonnullrs antmadvertendis per Inguisitores. |

Novissime quæritur de bonis istorum, an a Princip. licite occupentur, et confiscentur, et constat quod hæret. bona confiscantur extr. de Hæret. c. vergentis, sed quid deillis, qui sponte, redeunt, vel non sponte, sed tamen pœænitent et immutantur, certe ad cognitionem Fratrum non spectat hæœc quest. quia tamen proposita est inter cœteras, et forsan expedit, eos dare super hoc Principibus certum consilium, vel preces eisdem porrigere. Super istis discussio,Primum. et allego, quod licite bona detineant omnium prœæœdictorum. nam eo ipso,quod ex eo patet, quia læœsæ Majestatis ex eo die nihil possunt quolibet alienationis genere, in personam quamcumque transferre, C. ad I. Iul. Majest. I. quisquis ergo, idem et hic quia crimen istud exequatur illi, imo gravius indicatur, extra. de hœæret. c. vergentis, potest etiam induci, quia, nemo pœænitentia desinit esse nocens, ff. de furt. 1, quia ea mente, ego autem hujusmodi non admitto in his, sponte, et ante probationes receptas suam hœæresim manifestant, nam, et si non omnino incognita, tamen adhuc arcana revelent, venia digeni sunt, ut eadem [. quis in fine legis,sed ne de illis videtur,qui post convicti redeunt, etiam si incarcerentur, quoniam Ecclesia non judicat eum hœæreticum, vel credentem, utita dicam, ergo tanquam hœæreticus, vel credens puniri non potest ut in concil. Tholes. in illo $. Ne autem innocentes, sed puto contrarium, hoc est, quod licite confiscentur, per dicta jura in summa non ut minervam instruam, nec solem facibus adjuvare prœsumam, vel ut memoram nostram excitem, mole plerumque negotiorum oppressam, admonendos vos arbitror,quoniam

in alienum laborem intrastis, quanti acta Inquisitionis diligentius evolvatis, et si testes inveneritis confuse deposuisse, suppleatis omissa, et eos de causa scientiæ, et causa caus®æ, ubi faciendum videbitur sollicito requiratis, quod sic fieri posse, scilicet iterari testium interrogationes omissas dicit decretalis de test. cap. per tuas, et concordat. I. ft. de quæst. I. repeti, et hoc dico cum tanta diligentia faciendum, quiaillis contra quos iuquiritur prœæcluditur via juris in notitia testium, et reddendis interrogationibus, prout in jure fieri consuevit, et quanto magis eis prœcluditur, tanto sollicitudo major vos incumbit, adeo quod etiam de inimicitia testium, per vos debetis inquirere,cum non possent alii divinare, et nisi testes plene, et plane in omnibus concordaverint, melius est vobis purgationem indicere, vel differre sententiam quam damnare, Adeoque non crederent tutum ad vocem duorum testium, hominem bonœ opinionis damnare, licet videat contra jus dicere, quia ubi numerus testium non exigitur, duo sufficiunt, sed hoc dico, quod duos, vix duos judico, eo quod urgente necessitate ordo ligitimæ defensionis truncatur.

In ferendis autem sententiis, seu potius pœæœnitentiis injungendis in eos, vel eis qui redierint, non credo quod sint hœæretici, vel credentes pronunciandi, quia non sunt tales, ut prob. 24 q. ult. c. dixit Apostolus in fi. c. nec pronunciandum est, fuisse, quia nec est modus pronunciandi in jure, dicitur ergo, sic quia te invenimus per te, vel per tuam confessionem Hæreticum, nunc vero saniori consilio usus, ad unitatem Ecclesiæ, prout asseris de corde bono, et fide non ficta vis redire, ideo te imprimis abjurata hœæretica pravitate, secundum formam Ecclesiæ, ab excomimunicationis vinculis, quibus tenebaris adstrictus, absolvimus, si tamen ad eam ex corde redieris, et injuncta tibi mandata

servaveris, et quia in Deum et S. Ecclesiam prœædictis modis temere deliquisti, ad peragendam condignam pœænitentiam in perpetuum carcerem te recludi volumus, et prœcipimus, et ibidem te morari perpetuo, vel talem peregrinationem tibi injungimus, et his similia, etc. causa enim tollendæ quæstionis expedit eas poni, ut si forte eas non servaverint appareat eos non fuisse absolutos, nec dicant aliqui, quod vestro officio functi sitis, quamvis ad hoc supra responderim, scilicet q. sane in his omnibus arbitror cautum, instrumenta publica retineri, et Sigillis Episcoporum muniri, prœcipue ubi causa erit nobilium, et potentum, sed :illud adjicio, quod omnes errores suos sigillatim profiteri, et abjurare publice faciatis, quia nihil magis in confusionem hœæreticæ pravitatis redundat, et gloriam nominis Christiani. Quid vero injungendum sit talibus diffiniri non potest, quia committitur arbitrio judicantium, et aliter cum simplicibus est agendum, quam cum prudentibus aliter cum Clericis, quam cum laicis, aliter cum Prœælatis, quam cum subditis, et omnes circumstantiæ sunt notandæ, de pœænit. dist. 5. C. 1. quia tamen multi ex simplicitate in hoc crimen incidunt, credo multorum simplicitati parcendum, ut non excuset à toto, sed à tanto 85. dist. C. tanta. Credo etiam eos, qui faverunt, vel receperunt sanguine conjunctos, mitius puniendos, sicut dicit lex eleganter fF. de receptat. t. ult. quamvis Magister Laurentius dicat contrarium arg. C. 27. Q. 1. C. de filia.

Hæœc omnia dico et scribo, salvo fratrum, et aliorum prudentum consilio meliore.

Hujusque D. Guido Fulcodius (1).

{1} Copie conforme à l'original imprimée.pour la première fois, à Lvon, en 1669. par les soins de .César Carena, de Crémone, docteur en théologie, dans son ouvrage : 7ractatus de officio sanctisstnmæ Înquisitionis et mode proccdendi in causts fider,

ct'additæ quindecim quæstiones ad Inguisitores D. Guidonis l'ulcodii, nunc primun tmpresse.

Lettre de Michel Paléologue à Clément IV, 1267, Bessarione, n° 37, 38, 1899, p. 42, 97. Roma. — Direzione, S. Pantaleo, 3. Pallazzo Russo.

Cette lettre inédite de l'Empereur Michel VIII Paléologue au pape Clément IV a été écrite en latin par Festa. Elle a du être composée en janvier ou février 1267, parce que les deux ambassadeurs expressément désignés par Michel Paléologue l’apportèrent au pape Clément IV. La réponse de Clément est datée du 4 mars de la même année.

Sanctissimo, sapientissimo, Reatissimo Papæ, Magno Pontifici antiquæ, romanœæ, summæ, apostolicæ sedis, Domino Clementi.

Michael in Christo Deo fidelis, rex et imperator Grœcorum, Ducas Angelus Comnenus Paleogus, novus Constantinus.

Salutem et precationum petitionem.

« Fuit tempus cum, honorate a Deo Domine, splendida pax inter Grœcos et Latinos instar lucentium astrorum arderet et ubique terrarum aureos fulgores suos vibraret et velut fratrum utriusque generis esset omne consilium et cogitatum, et alterius successum alter sibi gloriosum putaret et nihil Grœæcis placeret quod non Latinis quoque carum esset,h1 autem aspernarentur quodcumque 1illis non esset plane probatum. Cum enim Verbi Dei crucifixi sanguine essent commixti, ad summam corcordiam et conspirationem convenerant et tanquam alteri alteris inherentes et adhcœærentes animus unus in duobus corporibus erant, cum et vox aliter exprimi solita et litteræ allo modo exaratæ exiguum sane discrimen inter illos prœæberent, Sed heu ! quo pacto quæ secuta sunt sine

lacrymis dicam ? Quomodo ea sine gemitu exponam ? Vis omnis sacræillius conspirationis adverso quodam vento malefici spiritus (heu peccata mea! meis enim delictis hoc adscribo) misere dissipata est et quicquid tranquillitatis erat in implacabilem tempestatem conversum est ; quod erat divinæ ad primum et peculiariter Unum respicientis unitatis in partes divisum est multifidas et discidium Grœcis et latinis tanquam voraginosum malum irrupit, quod ante fieret ne metuebatur quidem et postquam factum haud facile creditur. Iterum enim Jerusalem et Samaria per se, et iterum Judas seorsum et Israël, ut fere habet liber regnorum ? Et divisus est mons olivarum (novellæ enim olivarum, Græcus et Latinus ex oleastros insertæ in bonamm olivam et in circuifu sacræ mensæ stantes), et divisus est mons ôlivarum, ex media parte sut ad orientem et ex media parte sut ad mare,et chaos valde magnum,ut prophetico verbo apte utamur.

Quisigitur digne dicat quæ inde exorta sint mala, quales in Christianos irruperint calamitates ? Pugnæ quotidie frequentes, urbium vastitates et ruinœæ, virorum innumerabilium (pro quibus Christus mortuus est, qui morte et passione superior est) acerba funera, haudquaquam naturæ lege, sed belli excidio et vi peracta ! Quapropter jam gentes quæœ Dominum non cognoscunt, quorum exitus æterna damnatio, altos tollunt cachinnos et aperte in nos subsannantet calcem impudenter attollunt, nostrum discidium tanquam proprium concordiæ vinculum indicantes et in eo quod nos inter nos dissentiamus magnam sibi utilitatem esse reputantes. Hoc, a Deo Honorate Domine, me jamdiu, nedum post regiæ auctoritatis initium vel paulo ante, sed ex eo fere tempore ex quo per œtatem bonum a malo discernere contigit, vehementer

sane angebat ; penitusin visceribus meis insidebat, ettanquam tinea ossium in cordis latibulis indormiebat, et tum magis cum Latinos et Grœæcos videbam inter se pugnantes, ferro decertantes, communem Dominum Christum in auxilium advocantes, utrinque pulsos et utrinque cadentes et aut ingloriose vincéntes et recte judicantibus incassum, aut victiet sic a comparibus Christianis miserius. Ingemui sœæœpe ex profundo cordis et dixi: O Dornine, Domine misericordiæ, convertere, respice de cælo et vide et visita vineamistam ef perfice eam, quam plantavit dextera tua, exferminavit autem perniciosus Satana tanquam singularis ferus vel quasi aper de sylva. Suscita hominem pacis, quemtibi corroboravisti, quisquis ille est, bonorum operum studiosum, qui partes divisas te adjuvante conjunget et separata ad unionem revocabit.

Postquam autem gratia et auxilio Dei, per quem. reges regnant et principes dominantur super terram et per quem nobis et esse et bene esse datum est, regiæ navis gubernacula in manus nostras tradita sunt, illico ad Beatæ memoriæ Papam Alexandrum missis legatis, de pace cum eo egimus ; et cum ille ad Dominum discessisset iterum ad Gloriosum Urbanum in apostolicum solium nuper sublatum legationem misimus, Christianorum concordiam ab eo quoque elicere cupientes. Atqui ab eo etiam litteris per sanctissimum episcopum Cotronœæ Dominum Nicolaum virum summa reverentia et œquitate prœditum et propter magnam doctrinam prudentiamque celebratum, accepimus, et exultavimus et lœætati sumus, consentanea nobis talem virum super divinæ ecclesiæ unionem cogitare et pacem vicissim spirare videntes. Et cum jam alteram legationem alacriter pararemus, audivimus a quibusdam eum quoque præclarum virum ex prœæsenti vita in cœlestem transisse et ex

hoc tabernaculo in supernam civitatem, in cœlestem primogenitorum metropolim transmigrasse.

Igitur dici non potest quam vehementer hoc re constristati sumus et in ipsum cor percussi. Sed gratias egimus Deo maximas, ut denuo tuam Beatitudenem extulit et prœæœsulis Petri solio dignum hæœredem constituit. Pervenit enim usque ad nos fama celeri lapsu virum renunçians Eminentiam tuam sapientià plenum et humanà et divinà charitate et timore Domini refertum, et ad tantam magnitudinem sapientiæ et virtutis altitudinemque Pontificii solii et ad dignitatis fastigium a te multum afferri humilitatis et moderationis. Quocirca divino statim erga te amore subacti nostræ erga tuam celsitudine amicitiæ et filiali affectui toto pectore et integre adhœremus.

Eia, igitur, Beatissime, propterea quantum in te est ad unionem sanctæ Dei ecclesiæ; illam Domini tunicam vetustam et pretiosam quam discidit malorum architectus et certaminis discordiæœque amicus, instituo consarcinare pacis et concordiæ firmo vinculo, et colligere membra catholicæ Ecclesiæ et colligare ad unum caput, quod est verbum substantiale Dei et Patris, in unum ovile congregare communis Domini oves et sub unum pastorem, sub formosum et veracem Pastorem Christum. Âge, sanctorem patrum optime, fraternos animos et nunc Græcis et Latinis esse, ut Deo placet, constitue et in vinculis amicitiæ indissolubilis constringe illos et coapta. Novit bœatitudo tua quam sit genus utrumque præœclarum et illustre, novit hos præ cœæteris gentibus peculiarem Christi populum haberi, nationem sanctam, regale sacerdotium, honoratum et Deo dignum delectum, et quod hi ante omnes gentes, evangelii semine Jjucunde accepto, velut pinguis terra et bona, non modo trigesimas et quinquagesimas, sed usque ad

sexagesimas, et centesimas fidei aristas tulerunt. Hinc plurimi viri divino apostolatus ministerio suscepto, per orbem terrarum sacrum evangelium prœdicaverunt; inde viri simul et mulieres adversus principes et potestates et mundi rectores hujus sæculi ef spiritualia neguitiæ bellum gesserunt et magnas de illis victorias tulerunt, cum aut usque ad mortem pro veritate pugnassent et martyril coronis se cinxissent suoque sanguine stolam Ecclesiæ purpuravissent, ant ascetica disciplina victum angelorum huic humili mundo subministrassent,et carne (quod mirum ?)incorporalitatem sectati essent. Hinc fortis et magnus Chrisostomus, sapiens in divinis Balicis, divina loquens Gregorius, ejusque cognominis Nysæœorum lux, Alexandriœque et Jerusalem Sanctissimi Cyrilli ; Hinc Leo magnus, Romæ Pontifex, qui simplici rugitu lupos intelligibiles ab Ecclesia Christi fugavit, Celestinus recto nomine appellata mens : divinam Ambrosiam Hieronymus, in divinis auctus Augustinus, hilaritatis nomen ferens Pictaviensis Hilarius splendidus Fulgentius ; Magnus Gregorius Dialogus vigil sane Ecclesiæ Dei et magnus propugnator. Hi sunt sexaginfa fortes circa lectum, id est, sanctam Eeclesiam intelligibilis Salomonis et pacem donantis Christi, unus quisque destrictum habens gladium ad pugnam (Spiritus dico, qui est verbum Dei) et ad bellum contra intelligibiles adversarios cuncti paratissimi; item alii innumerabiles utrinque vita et doctrina mirabiliter refulgentes. Deficiet me tempus quoque horum nomine memorantem, quarum vel uni ne totus quidem mundus comparari possit. Hinc illa sacrorum dogmatum constitutis et divina orthodoxæ fidei exactitudo explanata est et firmata sacrorum et divinorum patrum, diversis temporibus septemplicibus conciliis quibus perinde ac septem bucci-

nis Jerichuis, id est, universæ hœæœreseos munimenta corruerunt funditus, Jesu et iterum ducente exercitum, sed illo Jesu qui solus est verus Salvator Christus. Hinc Arius maxime impius mavortiis spiritualibus prœæliis ruinam dedit malignate ejus dignam ; Hinc amens Photinus tenebris œæternis damnatus est ; sacris hinc jactis telis Libyca bellua Sabellius ictus letali vulnere periit ; hinc infelix Eutyches perpetua execratione subjectus est ; et a Dei grege colaphis abactus impius Montanus ad montes compulsus est et solitudines et foveas et loca quæ Dominus non invisit. Origenes, Basilides, Eunomius, Macedonius, Pyrrhus et Sergius, quorum ora portæ inferi, dentes, arma et tela, linguœæ gladii acuti ancipites, una cum cœætera ejusmodi turba satanica ex evangelica arca dissipati et tanquam levis et acerosa natura inextinguibili gebennœæ igni traditi sunt.

Propera, Venerabile et Pontificium caput, eas quæ inter Grecos et Latinos ex diabolica potius quam humana contentione inflammantur damnosæ discordiæ et irritæ disceptationes extinguere et solvere.

Quousque enim hœæc fient ? Et quid hinc lucri, nisi potius damnum maximum EÉcclesiæ Christi, cum Græcus quidem dicat : « Equidem ea servo quæ tradita mihi sunt et semper servabo, ducem in his rebus sequens communem omnium creatorem et magistrum generalium conciliorum decreta,quorum alterum divinäm exposuit doctrinam,Damaso papa admirabili viro præœsidente, et Spiritum Sanctum ex Patre procedere integra et profunda persuasione claraque voce confitenset testem dictorum asserens eum cujus veriloquum omnino testimonium est, virginem et evangelistam, cœlestium prœæceptorum sacerdotem et doctorem, theologiæ nomine insignitum qui ad sinum lapsus sapientiæ

Dei, inde instar tubilate hiantis recepit scaturigines theologiæ et per totum quadripartitum orbem eas diffudit. »

Latinus contra firmiter adversatur et ex evangelicis locis, apostolicis sententiis, patrum decretis suum dogma in universum proferat et non aliter quam ipse opinetur veritatem se haberecontendat ? Quousque hæœc, Reverendissime Domine ? Quousque tantum intempestivi certaminis et discordiæ et supervacuarum hujusmodi vixque solubilium contentionum et controversiarum ? Cum præsertim magnà voce hæc clamet cœælestis et sublimis vir, divinus Paulus : «ÜUbr discordia, zelus et contentio, nonne carnales estts ?»

Perge igitur, Deo Dilecte, ad unionem et connexionem earum quœæ ita discerpta sunt. Impense cura est, deo juvante, concilium generale divino impulsu conveniat. Parati sumus et nos, si quid unquam plantanti Paulo etiam Apollo rigans profuit, omnino Pontificiam tuam perfectionem adjuvare et hujusmodi Deo gratum opus suscipere.Justitiam enim et pacem quotidie inter se amplexari per pacis Auctorem Christum nostro imperio curamus ; et volumus illud apostoli, etsi vehemens est, dicere, anathema esse non pro cognatis nostris secundum carnem,sed pro spiritualibus fratribus. Hoc sacro concilio omnia ambigua decreta recensebuntur et examinabuntur et diligenter in singulis tempus et causa et personna quæretur; et confidimus communi nostro Domino et Salvatori, qui nihil ob aliud inclinavit cœlos et ad nostram descendit humilitatem, nisi ut medium parietem inimicitiæ everteret, quod omnis ambiguitas dissolvetur, omnis dissensio tolletur. omnis ira removebitur e medio, pax magna et Deo digna explicabitur ubique et serenitas orbi terrarum ridebit fulgida, unoque ore et uno corde concinenti voce a nobis et

Latinis Sanctus Spiritus theologice agnoscetur, itaque omnis iniquitas obstruet os suum, hœæreticorum garrulitates vanœæ et irritæ omnino refutabuntur, impiorum et iniquorum vis fiet tanquam stipula stuppea, ut Malachiæ verbis utar, et opera eorum tanquam ignecæ favillæ.Eo die, quo Dominus pacem loquetur super populum suum et sanctos suos,stillabunt montesdulcedinem,ut ait Joel,et colles fluent lacte et Gloria in excelsis Deo etin terra pax hominibus benévolentia clara et fere cœlesti voce concinetur. |

At recte quidem, recte, Beatissime et Deo dilecte Domine, si tuo auxilio et diligentia quod est discors unietur. quod perruptum resarcietur, quod pugnat placabitur! Quanta tibi apud Deum merces, quot plectentur coroncæ et tuum pretiosum caput coronabunt! Quanta œternorum bonorum seposita tibi erit retributio! Qui plausus tibi, quæ proclamatio apiis hominibus fiet,et quam diuturnum tibi monumentum et usque in œternumtuum permanebit copiosa beatitudo! Quid autem ? Etiam ma- Jestas meo omnino, ut filius patris amans et genuinus et divini amoris arcana nulla re permutans, omnia comprobabo et servabo inviolabilia quœæcumque sanctæ romanæ Ecclesiæ magnus in sanctis Constantinus et post eum orthodoxi reges et majestatis nieœæ majores tam viri quam mulieres, quin etiam et concilia sanctorum patrum approbaverunt et confirmaverunt, salvis certis in novæ- Romanœæ Ecclesi:æ regiis prœæœrogativis. Hanc enim ob rem ad sanctitatem tuam missi sunt.…. et...

Christus autem verus Deus noster qui sanguinem suum pro ommbus dedit, pacis et omnium bonorum auctor, lapis angularis, qui distantia conjunvit et unam ecclesianm cϾlestium intelligentiarum etin terra viventium hominum constituit, ipse super infinita sua benivnitate misereatur jam nunc nostri

uniat et reconciliet et consociet nos splendide, ut eadem cogitemus, eadem credamus ad gloriam et laudem et magnificentiam illius, ad œdificationem plenitudinis a Christo nomen habentis, ad evertendam omnem impiorumet impie viventium exaltationem, ad salutem nostram et fructum perennantiumillorum bonorum, intercedente sanctissima

Domina nostra Deipara, divinis angelis et sanctis omnibus. Amen.

Article publié dans le Bessarione, (n° 41-42. novembre et décembre 1899), au sujet de la lettre de Michel Paléologue à Clément IV.

L'auteur de l'article, avec Max Treu, le célèbre orientaliste, tout en supposant que la lettre de Michel Paléologue à Clément IV à pu être composée par Manuel Holobos, au nom de l'Empereur, maintient néanmoins son doute. Voici les preuves sur lesquelles il s'appuie ; après avoir dit que ces preuves ressortent du commencement des deux lettres qui diffèrent, il finit par conclure ainsi:

Il prouve clairement son affirmation soit par les registres pontificaux, soit par la chronique Pachymeres, soit par les actes accomplis pour la conciliation sous le Pontificat d'Urbain IV. Elle serait donc complètement inexacte la lettre d'Holobos, puisqu'elle parle d'une ambassade réellement envoyée au Saint-Pontife, et d’une seconde qui se préparait, lorsque arriva la nouvelle de sa mort. Tandis qu'il est constant que les ambassadeurs ne furent pas moins de trois dans les années 1262, 1263, 1264. Nicolo di Cortone, qui, dans la lettre d'Holobos, figure comme porteur de la première lettre d'Urbain, fut envoyé de Constantinople avec

Gérard du Prat et Raineri de Sienne, dans le mois de juin 1264 ; il porta aussi la troisième lettre pontificale que l’on conserve comme les précédentes.

Autre article publié dans le Bessarione, page 530, année 1899.

Siccome noi conosciamo la riposta di Clémente IV in data 4 marzo 1267, che comincia : « Magnitudinis tuæ litteras…. », et siccome ivi e detto che la lettera dell” Imperatore cominciava con una citazione del salmo 121, versetti 1 e 4, trovando in questa di Holobos un ben diverso principio, era venuto alla conclusione che o questa non è affatto la lettera mandata al papa, o nella redazione finale vi furono introdotte delle agiunte et modificazioni.

Anche il Treu era pervenuto allo stesso risultato, ma per una via diversa.

Egli notava che la riposta di Clemente attribuisce all” Imperatore il desiderio expresso di radunare un concilio ei proprit stati : « ideo que licet 77 præfata scriptura de convocatione concilit ageretur, licet per tuas præfatas litteras concilium 77 {ua terra convocare petieris..…. » Invece la lettera di Holobolos parla della convocazione di un concilio, ma non exprime alcun desiderio quanto al luogo in cui avrebbe dovuto adunarsi.

Bulle de Clément IV, promulgant la canonisation de Sainte Edwige dans l'église cathédrale de Saint-Laurent-de-Viterbe, 26 mars 1267.

Clemens episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus, Archiepiscopo Gneznensi et

ejus suffraganeis salutem et apostolicam benedictionem.

Exultat cunctorum fidelium pia mater Ecclesia, nov®æ laudis prodeuntem ex intimis jubilum productura ex eo, quod declinante mundo ad vesperam, tanquam inextimabilem margaritam invenisse fortem dignoscitur mulierem, cujus constantis animi munimenta nec aries, ex adversis impulsus eventibus, quatere potuit, nec ab illo ipsam avertere, quod in mentis utero digne conceperat proposito sanctitatis. Sed cum inventionem difficilem sapiens asserat hujusmodi mulieris, quœnam sit illa, deducatur in lucem et habeatur ejus notitia, ne ab hominum, ignorantiæ nebulis notione subducta, laudum defraudetur preconiis, quibus per mundi climata est suis ubilibet meritis attollenda, Nonenim quam tantæ virtutis titulus illustravit, decet amplius vccultari sub modio, quodque teneatur in abditis, quam divina meritorum cumulo benignitas sic provexit. Nec enim fortium mulierum voluit antiquitas oblivisci, sed supra candelabrum virtutis et gratiæ sic posuit et erexit easdem, quod ipsarum memoriam edax non potest abolere vetustas, et, quœæ aliorum bona graviter inficit fascinatio, denigrare. Hinc Judith et Jahel, quœ Holofernem et Sysaram virili dextera peremerunt, suorum claritate gestorum ipsa deputavit perpetuis antiquitas monimentis, ut, quœæ antiquis utilitati fuerunt, esset deinceps ipsarum prorogata memoria posteris in exemplum. Propter quod, ne ipsi antiquitati, quæ sollicitudinis manum, ut posteris 1p«1is proficeret, a laboribus non subduxit, quæ,ut nobis disciplinæ ac morum relinqueret instituta, noctis observavit excubias, dissimiles Judicemur, dignum duximus, quœæ sit mulier ipsa et quid ecerit expressius aperire, ut id eos minime

S. Edwige Virtutes deprtedicantur ;

542 APPENDICÉ

lateat, quos in sinceritatis proposito pia reddit devotio studiosos.

Et quidemipsa est piæœmemoriæ sancta Hedvigis cujus per sanguinis derivationem natalium claritas sic refulsit, quod ab his, qui sceptra gestarunt regnorum, quosque insignes eflicit imperii celsitudo, tamquam propago generosa processit, radiis nobilitatis plus splendoris adjiciens ex se ipsa, quam sibi, unde originem traxerat, proveniret ex radice, pro quo, si secundum carnem et mundum gloriandum fuerat, merito potuit, nullo blandiente mendacio, gloriari. Sed cum hujuscemodi gloria plerumque virtutis prospectum evacuans in elationis prœcipitet vitium, quos exaltat, ut in ejus pectore virtus Christi per. gratiam redundaret uberius, non in ea, quæ est carnis nobibitas, sed in suis duntaxat infirmitatibus gloriam assumebat, advertens, fructibus divinæ dilectionis nequaquam destitui nec munere supernœæ bene dictionis illos fraudari, quos salutiferæ infirmitatis acredine a Patre contingit benevolo visitari. Porro, dum puerula fuit, vix quidquam puerile gessit in opere, et productioris œtatis tempore succedente, ne adversario ulla occasio maledicti suppeteret, cum claræ memoriæ Henrico, duce Poloniæœ matrimonium duxit legitime contrahendum, in quo, impartitum bonum conjugii salubriter conservando, sic prudenter se gessit, quod thori fidem inviolatam custodiens, prolem in Dei timore susceptam erudiens, ab ipso duce, cui non prœæcipiti voluptatis affectu, sed discreto semper inhœæsisse judicio creditur rationis, quousque sorte fatali est assumptus de medio, per séparationis injuriam non divertit, hcet, ut orationi et contemplationt vacarent devotius, thorum ex pari voto et consensu unanimi per multa annorum curricula habuerint sequestratum

cum Creatori suo minus obsequi valeat ad plura distractus animus et viro placere cupiens mulier in his, quæ Dei sunt, interdum segnior habeatur.

Ipso denique duce, Christianissime, prout asseritur, spiritum exhalante, protinus ad illius cujus pulchritudinem sol et luna nmirantur, tanquam libera et a lege viri terrestris soluta, familiare consortium amplius aspiravit, sed cum non inveniatur in terra suaviter viventium, cœtumque malignantium detestetur, ubi potuit, cum totus mundus in maligno sit positus, reperire, ubi eum quæsivit, ubi illum invenit, cujus desiderio languit, et quidem dum difficultatem inveniendi attenderet et non posset non qœrere quem amabat, fluctuabat nimirum ipsius animus et inter perplexitatis scopulos vehementius jactabatur ; urgebat namque amor quærere, sed difficultas inveniendi quærendum interjectis obicibus sui finem propositi retardabat, sicque dum in ancipiti teneretur, Sacræ demum Scripturæ relatibus est ejus auribus cœælitus instillatum, quod invenitur in campis silvæ et est cum simplicibus sermo ejus, Tunc sollicita discurrere cæœpit indagine et perquirere tota mente, ubi suntisticampi, quos sua Deus præsentia sic ilustrat et in quibus illa viget simplicitas, quæ digna divinis affatibus perhibetur. Sed qui dat intelligentiam spiritus,ei nutanti confestim occurrit et nodum cujuslibet dubietatis dissolvens campos silvæ, loca religionis explicuit, in quibus, tanquam in mundo non sint, quæ mundi sunt non aguntur, sed tanto quod optabat in eis reperitur facilius, quanto a tumultibus sæœculi amplius secernuntur. Hinc Sancti Spiritus unctione, cujus est docere de omnibus, taliter erudita, casti amoris suffragante vehiculo, ad monasterium de Trebniez Cisterciensis ordinis eo celerius trahitur, qui minus terre-

Precipue in statu viduitatis.

Per orationis a-siduitatem.

nis affectibus aggravatur,in cujus quidem monialibus intentionis simplicitas et mentis puritas sic placebant, quod cumeis esse|videtur superfluuml] divina Clementia poterat suas delicias deputasse. Et licet quæ regularis disciplinæ fuerunt, quantum suo licebat statui, prœ cunctis monialibus observaret, votum tamen professionis emittere et renuntiare proprio renuit, non ob aliud, prout fertur, nisi ut haberet unde palmam porrigeret inopi et aperiret munificentiæ dexteram indigenti.

Invento atque ibi, quem quæsierat anima sua, floridum in conscientia sibi protinus lectum parat et ex suavi contemplatione tanquam ad ejus amplexus admissa, haustu novœæ capta dulcedinis ex tunc amarum censuit quidquid calix propinat au-

reus Babylonis. Dedignabatur enim tanquam ejus

inebriata amore loqui seu audire de alio quam de ipso, munera venerabatur ipsius et deligens ejus amicos, et ad ipsius se nutum componens non creditur, quam adimplere prorsus studuerat, ejus scienter transgressa postmodum voluntatem. Sed qui Evam omnium matrem seduxerat, similem matri filiam œstimans invenire, postquam mundum ab ea contemmni et conculcari præœsensit, fraudis ordiebatur commenta, virus iniquitatis fundebat et acuens vitiorum sagittas, ipsam conabatur pervertere, cui cœlestibus inhærenti, unde ipse corruerat, invidebat. Quia tamen frustra rete ante oculos jacitur pennatorum, cum ipsa ejus novisset astutias, parum ipsius insidias procul dubio formidabat. In sublimiori enim, quam vallo virtutum munierat, arce féliciter se tenebat, ubi velut divino fulta prœsidio ipsum inimicum prostravit, castra subvertens ipsius et ejus machinamenta despiciens, telum minime timuit, quod inimicus ipse ad perdendum hominem de pharetra sæpius impieta-

tis educit. In hoc apparens prœdictis mulieribus eo fortior at prœstantior, quo magnificentius est spiritualem quam temporalem hostem prosternere et triumphi gloriam de ipso finaliter reportasse ; cum plures, velut per eum seductos legamus, pectora deputasse delictis, qui terga visibilibus hostibus non dederunt. Sed ubi peccati fomes, ubi carnis fragilitas et domesticus inimicus ? Numquid cessit certamini, pugnare renuit et cum ipsius Sanctæœ mulieris congredi spiritu dubitavit ? Non enim in hoc mortali corpore prorsus potest extingui, sed latens in medullis serpit in carne, furit in venis et in vitiorum insaniam nisi cohibeatur, erumpit.

Quod utique ipsa prudenter attendens, vigiliis et jejuniis quasi assiduis et vestium asperitate stupenda, velut temperantiæ vomere sic corporis terram excoluit, quod vitiorum spinas et tribulos tanquam ipsi subacta spiritui non produxit. Cumque corporis sui ager, tanta sollicitudine cultus et fructuum honestatis fuisset ubertate refertus, ipsum Deo hostiam obtulit in suavitatis odorem, concupiscentias ejus mortificans et non carnem; quia profecto non esset cum ratione obsequium, si quis ad interemptionem corporis niteretur et de ipso fieret hostia, quæ non viveret per naturam. Postremo in omnibus his ei non defuit quœæ est lima et auriga virtutum, prudentia, sed cuncta per eam sic promovit et direxit gerenda, quod nec excessus in modo, nec in ordine fuit error. Quid enim fuit prudentius, quam gratis obsequiis cœlestis regis thalamum promoveri, quid seriosius, quam momentaneis œterna et temporalibus sibi mercari divina ? Si enim Abigail prudentissimam scriptura commemorat, quia David, quem sermone disserto prius placaverat irritatum, est per interventum connubii

Pœnitentie anusteritatem.

Hurilitotis cinceritaleni.

conjux effecta, quanto ista ea debet censeri solertior, quœæ et sponsa Christi meruit fieri et orationum fragrantia, quibusse dederat incessanter,ipsum pronum fecit ad gratiam, provocatum interdum delinquentium excessibus ad vindictam? O virtutum forma, pudicitiæ titulus, naufragis portus et in via morum errantibus semita veritatis! O vas admirabile, opus quidem excelsi, foret sinceritatis speculum vita ejus.

Nam illius fuit humilitatis dum viveret, quod per illum modum pauperum se deputavit obsequiis, quod eis flexis interdum genibus vitæ necessaria ministravit et manum leprosis ex voto compassionis exhibens liberalem,erumpentia saniem ipsorum ulcera nequaquam abhoruit, non morbi contagiosi formidavit periculum, sed quo sedulitatis studio, quo ad Deum et proximum ipsam amplius vis urgebat amoris, eo dictorum leprosorum subsidiis accuratius se inflexit, ita quod ubi producebantur hujusmodi ulcera, continuo viscera pietatis, tanquam ipsorum infirmitatem indueret, solvebantur in ea. lllius quoque in omni sinceritate devotionis permansit, quod ex aqua, cum qua ejusdem monasterii moniales laverant pedes suos, tanquam per ipsarum contactum aliquid ei sanctitatis inesset, faciem sibi et oculos sæœpissime aspergebat. Divinis officits et missarum præsertim sic attente vacans solemniis, quod a solis ortu usque ad meridiem ab ecclesia, dum hujusmodi dicerentur oflicia, non discessit, non torpore languida, nec acediæ quamtum perpendi poterat malo interim fatigata, nec tamen sessionis, cuim hujusmodi solemnia cantarentur quis eam œstimet se dedisse quieti, cum tunc vel staret erecta vel curvato poplite oraret reflexa.

Cujus vero in obitu quondam Henrici ducis Silesiæ, unici nati sui, patientiæ fuerit, non est prætereumdum silentio, cum id Deum timentibus delectabilesit audire.Ingressus enim est ad ipsam doloris bajulus, veste lacera vultuque demisso, et ejus singultu sæœpius interrumpente sermonem vix, quomodo idem dux, vir utique gloriosus, tartaricæ gladiis feritatis occubuit exprimere potuit, hujusmodi singultibus impeditus. Quo tandem audito ipsa non contraxisse faciem, non emisisse suspiria dicitur, sed exultante spiritu protinus respondisse : «Gratiastibiago, Domine Deus,quod talem mihidare dignatus es filium, qui nullas unquam mihi molestias ingerens, me semper honore coluit et filiali affectione dilexit, et licet ipsum, dum vivo, lœtarer habere prœsentem, ei tamen in hoc congaudeo, quod per viam martyrii suo merüit Redemptori conjungi, ipsius itaque animam tibi suppliciter recommendo. » O verbum acceptione dignissimum et monimentis perpetuis solemniter annectendum! Sed pro Deo quid fuit, in casu tam flebili ubi tota patria suam orbitatem deflebat, non eam mærore affici et fletibus non perfundi, nisi quod ipsum prœmissum noverat, non amissum, et ut matribus in morte filiorum immoderate mœærentibus esset efficax medicina doloris et consolationis exempluim.

Denique cum in spirituali certamine vincenti in prœmium debeatur corona, volens ipsam eidem reddere justux judex, quam, mundum, carnem et diabolum superans, sibi debitam fecerat tot triumphis, ipsam suis stigmatibus insignitam, corporis mole deposita, vocavit ad patriam, 1Îla sibi regni corona concessa, quœæ non marcescit, non tollitur nec arescit, sed felicem perenniter efficit, quem fulgoribus gloriosis insignit. Non enim tempori,quod corruptionis est causa, subjacet hæœc corona, cui

Et omnimodum patientiam

Quibus virtutibus immoitua est.

Varia Sanctiu interces-1one.

semel conceditur, postmodum non aufertur, cum ea concessa non possit ingratitudo committi, quæ est causa sufficiens muneris revocandi, cumque semper inhæreat fonti vitæœ,nunquam deponit vigorem nec dispendiis ariditatis afficitur, cum sine intermissione irriguum percipiat talis fontis. Quis non adhanc venire festinabit coronam ? Quis labor, quod onus, quæ tanti non leviget prœmii magnitudo ? Aut quœæ ad prœæœsens amaritudo tam vehemens, tam molesta,quæ tantæ remunerationis non dulcescat stipendio ? O felicem fœminam, quæ hanc coronam obtinuit, quam bonorum omnium exbibet retributor! Regali itaque diademate sic insignis cœlesti.regnat in patria, non immemor exulum suspirantium ad ipsam cum lacrimis, quod suis a Deobeneficiis consolatur,quod suorum interdum reaturum veniam et languorum percipiunt ejus patrocinio medicinam legitime in hoc mundo certantes: quod quidem subjecta declarantevidenter miracula, pauca ex multis ad præœsens electa tanquam validissimis et indubitatis testimoniis procul dubio comprobata.

Nam puer quidam fuerat casu fortuito dela psus in amnem, quo per alveum ligneum sub rota molendini dum volveretur deducto, stetit ipsa rota, revolutionis oflicio propter hoc impedito, et dum ab his, qui ipsius custodiæ præœerant molendini, cur istud accideret exquiritur diligenter, ipsorum de puero offertur aspectibus, quæ super aquœæ verticem pedum extremitas ferebatur. Et licet compassionis spiritu suggerente, ipsum de aqua ubi per horam et amplius sic stetit immersus deducere moliuntur, eis tamen, rotæ magnitudine obsistente, perficere nequeunt, quod ex officio pietatis intentant. Sed ut ars virium suppleat ingeniosa defectum, ratam ipsam quibusdam artificiose instru-

mentis adhibitis cum puero sursum trahunt, cujus corpus sic erat ob ipsius magnitudinem rote compressum, quod in ea parte, qua venter dorso dignoscitur adhærere, redactum id judicent ad spissitudinem palmæ manus. Cumque attritum, gelidum et nimio esset rigore protensum, ita quod ipsum exanimem testes assererent procul dubio extitisse, ipsius sanctæ nomine suppliciter invocato, vita sic redditur puero, quod suis mane diei sequentis, nullo in eo perdurante læsionis vestigio, pedibus ambulavit.

Fuit etiam quæœdam nobilis mulier quœæ propter vehementem et duitinam cephalicam passionem illam caliginem incurrerat oculorum, quod eorum

Enarrantur

intuitu defectivo manus ejus non poterat compre*”

hendi et cum ope medicorum sibi succurri non posset, ad ipsius Sanctæœ sepulcrum adducitur, ubi munere protinus sanitatis adepto, recidivæ passionis molestianm postmodum non incurrit.

Alia quoque mulier fuit, quϾ nervis contractis, pedes per annum habuerat inhabiles ad progressum, cujus ita utrumque lemur computruit, quod vermibus inde nascentibus erat expositum corrodendum. Cumque ad ipsum tumulum suffragio fuisset amicorum portata, inde sana, sustentationis alicujus subsidio in domum revertitur non adjuta.

Insuper quidam fuit, qui tantam à puero gracilitatem habuerat tibiarum, quod vix cannœæ grossitiem excedebant et idcico nec ire poterat nec standi etiam super eas habebat aliquam facultatem, et tamen se ad ejus sepulcrum appodians, ejusdem implorato subsidio reverenter, prius quidem non absque timore, sed procedente tempore tibiis solidatis et ad debitam quantitatem perductis,

Obtenta mira- CUIA.

flisce omnibus motus Pontitex.

omni trepidatione semota, libere atque secure perrexit. Alia quoque mulier fuit,quæœ manuum, pedum et linguæ erat prorsus, imminente paralysi, officio destituta, sed quam cito ad Jlocum, in quo ipsa Sancta fuerat tumulata defertur, in integrum suscepit sanitatem et ad illa restituitur evidenti miraculo, quibus eam prœædicta privaverat œgritudo. Fuit etiam quidam nobilis, qui biennio et amplius a lecto œgritudinis non surrexit ex eo,quod paralysi in dextera corporis erat parte percussus, qu, tegmine pellis amoto, plena remanserat foraminibus cancerosis. Et cum effectum cujuslibet medicinœæœ morbi excederet magnitudo, ad tumulum ipsum manibus amicorum portatur, ubi in lacrymas resolutus sanitatem ad plenum fletibus impetrat,quamei medicina conferre carnalis etiam periti medici studio non valebat.

Tam variis itaque morbis non dissimile sed unum paratur antidotum et remedium singulare, quod ex devotionis et fidei puritate conficitur ad salutem, quod evangelica mulier et rex ille, cujus orationem andivit et lacrvymam vidit Dominus, in suis infirmitatibus sunt experti, cum fides illam salvaverit et ad augmentum dierum sibi,sanitate indulta» cum lacrymis oratio alterius sit admissa. Hinc regnat virtus. vitium exulat et accrescente merito eliminatur impictas. Sed ubi provincia Poloniæ tantis decoratur muneribus, ejus pretiosi corporis ditata thesauro, quid apud Deum favoris et gratiœ sibi poscenti poterit denegari, ex quo apud ipsum talis advocatæ meruit præœsidio confoveri ? Quid enim Polonos ipsos suo susceperit patrocinio promovendos, hoc sit eis in signum, quodipsis relinquit in pignus corpus ipsum, sui videlicet spiritus indumentum, nec tamen per hoc credatur sic eam Polonorum esse patronam, quod aliorum vota fide-

lhium non promoveat coram Deo, cum in patria nunc perfectius habeat, quam habuisset dum viveret, et tunc tamen diffusam ad omnes obtinuit caritatem. Sed dum tot panduntur miracula, crebrescunt signa et beneficia conferuntur, non potuit non fervere populi fidelis devotio, non clamor arceri, quin in mundi notitiam expeditis adduceret labiis supradicta. Sicque vos et nobiles viri, duces ejusdem provinciæ, ipsius populi clamoribus vehementius excitati,ne Dei magnalia supprimendo viderimini digne de ingratitudine posse notari una cum dilectis in Christo filiabus Gertrude sanctæ filia, abbatissa et conventu ejusdem monasterii, in quo cum illa quæ decuit, honorificentia est reconditum corpus ejus, felicis recordationis Urbano, papæ prœdecessori nostro, in prœmissis gestam, prout veritas postmodum est comperta curavistis exponere seriatim, devotione supplici et instantia non remissa petentes, ut sanctam ipsam, quam vita et miracula Beatorum collegio prænunciaverant aggregatam, inter sanctos cœæteros . celebritate faceret congrua venerari.

Et quidem, licet vestræ devotionis sinceritas in porrectione petitionis hujusmodi, in eo quod sic porrigebatur, commendabilem se prœæberet, quia tamen circa prœæsentis vitæ judicium, quæ sanctumefficit, si eam finalis justitia comitatur, Ecclesiam ipsam decipi plerumque contingit, ne quicquam fraudis incideret seu erroris in prœmissis surreperet, oportuit super hoc non prœæcipiit festinatione sed decenti adhibita procedere gravitate, quod idem præœdecessor diligenter advertens per venerabilem fratrem nostrum.…. Wadislaviensem episcopum et dilectum filium fratrem Simonem, priorem provincialem Fratrum Prœædicatorum Poloniæ et Bohemiæ, primo, et hujusmodi ad eos

Post dilixentem inquisitionem, B.Hedwigem

Catalogo adscribit jubet que ut R.f:d-

Avigis tandquim sancta honoe relua.

552 APPENDICÉ

negotio remisso, secundo de prœmissis inquiri mandavit diligentius veritatem. Cum itaque per inquisitionem taliter factam et ad apostolicam per ipsos episcopum et priorem postmodum sedem remissam et ex fideli relatione venerabilis fratris nostri..….. Tusculanensis episcopi, cui per ipsum prœdecessorem fuerat examinatio inquisitionis ejusdem commissa, de ipsius sanctæ vitæ sinceritate et veritate signorum constiterit evidenter nos post multam deliberationem cum fratribus nostris prœhabitam, prout tanti negotii exegerat magnitudo ipsam, quæ comptento obsequii sui fastu, despecta magnificæœ domus reverentia et calcato fastigio potestatis ad inopis claustri pro Christo se inclhinavit augustias, ut cunctis esset humilitatis exemplum, tam de ipsorum fratrum quam prœælatorum, qui tunc apud sedem morabantur eamdem consilio, sanctorum catalogo decrevimus adscribendam, imo verius denunciavimus jam adscriptam.

Cæœterum etsi ad omnia sufficiat Dei filius Jesus Christus, tamen voluit in opere pietatis plures homines habere consortes, quia, licet solus obtineat quod ali non merentur, non tamen apud Patrem pro nobis solus est advocatus, imo cum ipso et per ipsum justorum omnium, qui nos in regno præcessere cohortes, juxta quod legitur multa ei data incensa quœæ suunt orationes sanctorum, ut super altare aureum ea in conspectu Altissimi adoleret, sed cum ex assiduo lapsu mortalis infirmitas hujusmodi orationum suffragiis jugiter indigeat adjuvari, ut subsidium ei magis acceleret, debet per imitationis exemplum et obsequit servitutem ipsos sanctos devotius revereri, unde ne agat istud quod ejus soluti expedit negligenter, fraternitati vestræ per apostolica scripta mandamus, quatenus festum ipsius sanctæ idibus Octobris, die videlicet,

quo de vita migravit ad patriam et de mundanis transcendit finibus ad coronam, attenta devotione celebrare curetis ac faciatis per vestras civitates et diæceses à Christi fidelibus solemniter celebrari. Cupientes itaque sepulturam ipsius, quæ tam evidentibus signis rutilare dignoscitur, congruis honoribus frequentari et ad id fideles ipsos muneribus illectivis induci, omnibus vere pœænitentibus et confessis, qui cum reverentia illuc in eodem festo annuatim accesserint ipsius suffragia petituri, de Omnipotentis Dei misericordia et Beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus auctoritate confisi unum annum et quadraginta dies, accedentibus vero ad præœdictam sepulturam infra ejusdem festi octavas, centum dies de injuncta sibi pœnitentia misericorditer relaxamus.

Datum Viterbii VIT. Kalend. aprilis, Pontificatus nostri anno tertio (1).

(1) Acta sanctorum, Victor Palmé, t. VIII, p. 220-223.

Lettre de M. le chanoine Bevilacqua au chanoîine Nicolas

Illustr. et Rév. Seigneur, Viterbe, 1° juin 1910.

Pardonnez-moi si je n'ai pas répondu tout de suite à votre honorée du 20 mai, parce que, me trouvant malade, je ne pouvais vérifier par moimème les renseignements. Ce matin j'ai pu le faire et aujourd'hui même je vous écris.

L'inscription du monument restauré faite par l'ambassadeur français en 1840 est peu de chose. — « Clementis Papæ 1V. natione Galli — anno Christiano MCCLAX VIII defuncti — titulumm hunc restituendum curavit — Septimius de Fay Comes De La Tour Maubourg — Francorum Regis apud S. Sedem Orator — Anno MDCCCXL. » — Presque toute la restauration a consisté dans la transcription sur le marbre, en caractères romains, l'ancienne pierre de la dédicace était en caractères gothiques. — Lector fige pedes etc... — et placée sous l'arc trilobé et suivie de la précédente. Vous verrez clairement sur la photographie N° 1 que je vous expédie sous pli recommandé.

L'unique blason antique (1), qui se conserve du Pape Clément IV, est une aigle simple sculptée sur la pierre et qui alterne avec les armes de Raniero Gatti, capitaine de la cité, lorsque fut ache-

(1) Dans un manuscrit de 1600 sont dépeintes ses armes avec six lis.

vée la loggia Papale. — Voyez la photographie N°2. |

L’unique et véritable portrait de Clément IV est celui du tombeau, qui fut certainement sculpté d’après un masque retiré du visage du pontife défunt. C'est là l'opinion de plusieurs éminents sculpteurs. |

Les miracles opérés par Clément IV sont la prophétie sur la mort de Conradin, sa vie merveilleusement active, son vrai zèle pour la foi, sa piété poussée jusqu'à l'héroïsme. Ensuite il fut quasi prodigieux le transport de sa dépouille mortelle à l'Eglise Saint-François. En 1884-85, Mgr l'Archevèque Paolucci s'était employé auprès du gouvernement royal pour rendre au culte l’église de Gradi et moi-même, avec une autre personne influente, j'ai travaillé pour faire aboutir ce pieux projet. La Franc-Maçonnerie, à cause de cela, avertie de notre démarche, et sous le prétexte que l'Eglise une fois rendue au culte, la prison établie dans le couvent contigu ne présenterait plus la sécurité nécessaire, en accordant que la grande église resterait définitivement livrée au culte, fit échouer notre pieux projet.

Cependant, l'Eglise de Saint-François avait été cédée à la municipalité pour y transporter le Musée et par une autre délibération le syndic avait donné ordre au secrétaire de veiller au transport du monument de Gradi à Saint-François. Mais survint, sur ces entrefaites, la profanation connue de la tombe de Clément IV, ce fait suscita un retour de choses contre le parti maçonnique. Ce fut la chute de toute la municipalité qui se renouvela avec l'élément catholique, le sous-préfet fut changé et envoyé dans un endroit d'une classe bien inférieure, l'Eglise de Saint-François fut otée par le gouvernement à la municipalité et donnée

à l'évêque, afin de la rendre au culte aux frais de l'Etat. La restauration de cette ancienne et intéressante église ne coûta pas moins au gouvernement de 34.000 lires. Dans cette église on voit, entreautres grands personnages, celui du pape Adrien V qui repose dans un splendide monument.

En 1886, d'après un ordre formel, l'archevêque Paolucci, le jour de Saint-François, fit la solennelle ouverture de cet auguste temple, miraculeusement sauvé par le prestige et par l’intercession du saint Pontife Clément IV. A présent, comme complément de l'œuvre, cette église a été cédée aux conventuels qui ont construit à côté un beau couvent, où réside avec un autre père franciscain le religieux gardien désigné avec l'autorisation du gouvernement. Celui-ci n'est plus le père Colazingari, mais un jeune père intelligent, actif et énergique.

Je reviens à la réputation de sainteté, dont le pontife Clément IV a toujours joui depuis le jour de sa mort jusqu'à aujourd'hui ; les témoignages des auteurs sont innombrables. Et vous faites une œuvre meritoire, en travaillant sans relâche et avec zèle à lui faire les honneurs de l'autel. Dans ce but et comme information de ce genre, il serait chose très utile de pouvoir vous mettre en relation immédiate avec son Excellence Mgr lEvèêque, Pierre La Fontaine, qui était évêque de Cassano Jonio et se trouve maintenant à Rome, attaché à la Congrégation des Rites. Il est Viterbois et a une grande vénération pour le Pontife Clément IV. Il sera bien aise de patronner cette sainte cause et de vous donner les conseils et les documents nécessaires. Qui mieux que lui pourra savoir quel est le pontife qui a canonisé Saint-Malachie, l'auteur de la prophétie sur la succession des Pontifes Romains ? La Fontaine sera pour vous et pour la

cause de Clement IV un guide puissant et sûr. Ecrivez-lui tout de suite et vous verrez avec quel promptitude et amabilité il vous répondra.

Je reviens maintenant à l'histoire de la profanation et à la recomposition des restes de Clément [V. Il me plait de vous rappeler que les médecins comptèrent les restes vénérés et qu'ils virent que la clavicule de l'épaule droite avait été défaite de l'état de sa première vigueur et qu'elle s'était puissamment fortifiée. Quand,comment et où lui était arrivé cet accident ? Dans les archives notariées de Viterbe sous la garde du Sgr D' Philippe Cassani (actes Crispin Borgasse 1886) se trouve une thèse très riche et une histoire d'Italie : de quel avenir, dans quel temps et combien travaillèrent l'Evèque, le gouvernement et la municipalité pour une digne réparation ; tout est décrit fidèlement, minutieusement par le dit notaire, tout est rapporté sur le parchemin qui, avec la sainte dépouille et les objets précieux furent placés dans la caisse de noyer, laquelle fut ensuite enfermée dans une seconde de plomb et enfin scellée dans une troisième de marbre. Ce parchemin est entièrement écrit de ma main et enfermé dans un double tube de verre et de plomb. Cet ensemble d'actes forme un gros et volumineux fascicule très intéressant..…

Mgr lArchevèque Grasselli, lorsque je lui ai communiqué votre honorée lettre, était sur le point de partir pour un congrès d'EÉvêques ; il m'a dit de répondre à vos demandes et de vous offrir ses sentiments distingués, ce que je fais aussi pour mon compte en vous donnant la nouvelle. assurance du dévouement de son très fldèle serviteur.

Mgr Jacques BEviLAcQuA.

558 APPENDICÉ

Processus legationis In Angllam Guildonis episcopl sabinensis postmodum Clementis

papoæ IV.

In nomine Domini Jesu Christi amen. Anno nativitatis eiusdem millesimo ducentesimo sexagesimo quarto indictione septima VIII idus maii pontificatus domini Urbani papae quarti anno tertio. Cum venerabilis pater dominus Guido Dei gratia Sabinensis episcopus, qui ab eodem summo pontifice in Angliam mittebatur legatus, Nitiam civitatem Provinciae pervenisset, volens illustri regi Angliae ac nobili viro comiti Leycestriae nec non et praelatis eiusdem regni suum significare adventum, suas eis per suum cursorem patentes litteras destinavit, quarum tenores inferius continentur.

Serenissimo principi domino Henrico Dei gratia regi Anglie illustri Guido miseratione divina Sabinensis episcopus apostolicae sedis legatus salutem et dignos regia maiestate successus. Licet dudum a sanctissimo patre nostro summo pontifice de concordi fratrum suorum consilio fuerit ordinatum quod ad partes vestras accederemus celeriter legationis in eisdem officium impleturi, diversis tamen rumoribus et adversis fere per dies singulos invicem confligentibus, cum ïter per terram multis esset obsessum insidiis et iunctis galeis hostium aggra- 'ata novisssime via maris, progressus noster multo iam tempore, sicut notum est pluribus, extitit retar-

datus. Demum divinum implorantes auxilium eius gratiae nos commisimus, qui, ut cum aliqua loquamur audacia, placere sibi nostras vias ostendens inimicos nostros aliquatenus convertit ad pacem adeo siquidem, ut marchio Pelavicinus ducatum honorificum nobis praestiterit et promissa per litteras fide servata usque ad Januensem terram perduxerit ; unde secure venimus in Provinciam socios et familiam, quos a tergo dimisimus, expectantes ibidem. Quaerentes ergo in omnibus, quae sunt Jesu Christi, non nostra, disponimus domino concedente circa octayam pentecostis vel ad.tardius in quindena esse Parisius et inde ad vos aliquem de nostris capellanis praemittere, per quem noster vobis propinquior innotescat accessus et de nostro vobiscum, prout expediet, ordine-

tur ingressu.

Guido misericordia divina Sabinensis episcopus apostolicae sedis legatusillustri viro et magnifico serenissimo Dei gratia comiti Leycestriae salutem et prosperos in Domino successus ad vota. :

Venerabilibus in Christo patribus Dei gratia archiepiscopo Cantuarensi et eius suffraganeis Guido misericordia divina Sabinensis episcopus apostolicae sedis legatus salutem et serenam in Domino caritatem. Licet dudum etc. ut supra.

In eumdem modum archiepiscopo Eboracensi et eius suffraganeis.

Cum autem Parisius pervenisset idem Dominus cardinalis, per duos suos cursores suas scripsit patentes litteras praefatis regi comiti et nonullis alia baronibus et praelatis Angliae, et eas eorum uterque portavit non simul sed successive : quarum litterarum tenores sunt isti. |

Serenissimo regi principi etc. ut in prima. Tribulationibus regni vestri ecclesia Romana compa-

tiens nobis officium legationis iniunxit pro pace inibi reformanda in vestris partibus exercendum. Sane quia turbationem audivimus nec volumus, sicut nec expedit, intrare Angliam improvisi, rogamus et requirimus serenitatem vestram attentius, quatenus dilectis capellanis nostris t. t. de securo conductu mora et reditu providere velitis et tales in eorum occursum mittere apud Dovariam, cum quibus ad vos habeant librum et tutum accessum bona et prospera nobis favente Domino prolaturi, ad quos et latorem praesentium nuntium nostrum cum horum omnium plena certitudine apud Vizantum super mare sine mora qualibet remittatis. Datum etc.

Guido misericordia divina Sabinensis episcopus etc. nobili viro domino Simoni comiti Leycestriae salutem in Domino Jesu Christo. Tribulationibus regni etc. ut supra usque... requiri-

mus nobilitatem vestram attentius, quatenus dilectis etc. ut supra usque in finem.

Baronibus et praelatis similiter. Similes quoque litteras per fratrem Alanum ordinis fratrum minorum misiteisdem regi baronibus et praelatis ; ipso fratre in ipsis litteris nominato portaverunt quoque illi duo primi nuntii litteras eiusdem domini legati patentes domino Henrico filio praedicti comitis Leycestriae, qui, prout dicebatur, apud Dovariam morabatur custodiens 1b1 Eduardum et Henricum regum Anglie et Alamanniae primogenitos ubi etiam praedictis nuntiis et fratri fuerunt ablatae litterae, quas portabant. Tenor vero predictarum litterarum directarum ad dictum dominum Henricum filium comitis supradicti talis est.

Guido miseratione divina episcopus Sabinensis etc. viro nobili Henrico filio nobilis viri çomitis

Leycestriae salutem in Domino Jesu Christo.

Cum per latorem praesentium nuntium nostrum illustri domino regi Angliae ac nobili viro domino comiti, patri vestro atque aliis baronibus Angliae ac praelatis quibusdam nostras litteras destinemus nobilitatem vestram rogamus attentius et requirimus ex affectu, quatenus eumdem nuntium nostrum, sicut nos decet, favorabiliter dirigatis facientes [eidem] usque ad ipsum dominum patrem vestrum conductum praestari securum.

Similes etiam litteras portavit dictus frater Alanus ipso in eisdem litteris nominato. Post paucos vero dies dictus dominus cardinalis magistros t. et t. capellanos et nobilem virum t. militem suos ante faciem suam praemisit nuntios cum litteris suis patentibus ad praedictos regem comitem et barones ac nonnullos praelatos Angliae, quarum tenores sunt isti.

Serenissimo principi domino Henrico Dei gratia regi Angliae salutem etc. ut supra in alia proxima ei missa. Ad pacem in regno Angliae reformandam a sede apostolica destinati pacis angclum implere proponimus et angelice inter Anglicos, quantum nostra pateretur fragilitas, conversari. Sed quia conflictuum diversorum concursibus et armorum collusionibus partes vestras audivimus esse turbatas nec proinde volumus terram ingredi vestram,dilectos capellanos nostros t.ett. Juris peritos cum nobili viro t. milite ducimus in Angliam praemittendos serenitatem vestram rogantes et requirentes attente, quatenus eos favorabiliter admittentes super his, quae vobis ex parte nostra dixerint proponenda, fidem indubitatam adhibeatis

eisdem ; celsitudinem vestram ad ea, super quibus de nostro ingressu et aliis, quae contingunt regni negotium, vos requisierint, incunctanter et liberaliter adimplenda promptum et facilem exhibendo. Datum etc. . . Parisius.

Guido etc. nobili viro domino serenissimo comiti Leycestriae salutem .... Ad pacem in regno Angliae etc. ut supra in proxima usque duximus in Angliam praemittendos nobilitatem vcstram rogantes et requirentes attente, quatenus etc. ut supra in proxima usque indubitatam fidem adhibeatis eisdem : circumspectionem vestram ad ea, supra quibus de nostro ingressu etc. ut supra in proxima usque in finem.

Guido etc viris nobilibus baronibus, quorum consilio regnum nunc Angliae regitur, salutem in Domino Jesu Christo ete. usque circumspectionem ad ea, supra quibus de nostro ingressu etc. ad pacem in regno Angliae reformandam etc. ut supra in proxima directa comiti Simoni.

Guido etc. venerabili in Christo fratri Dei gratia archiepiscopo Eboracensi salutem et sinceram in Domino charitatem. Ad pacem etc. ut in littera supra proxima regi directa usque.... ingredi terram vestram dilectos cappellanos nostros t. et t. iuris peritos latores praesentium una cum nobili viro t. milite ducimus in Angliam praemittendos; fraternitati vestrae, qua fungimur auctoritate, praecipiendo mandantes, quatenus pro reverentia apostolicae sedis et cura benigne recipiatis eosdem. Super iis, quae vobis ex parte uostra duximus proponenda, fidem indubitatam adhibeatis eisdem et,

quae vobis iniunxerint, fideliter impleatis. Datum

etc.

Idem eidem ad pacem etc. ut supra in proxima usque ingredi terram vestram, fraternitati vestrae in virtute obedientiae districte praecipiendo mandamus, quatenus ab diem et locum, quem dilecti

capellani nostri t. et t. iuris periti latores praesentium, quo una cum nobili viro t. milite duximus in Angliam transmittendos, vobis praefigent, ad nos omni excusatiohe et dilatione postpositis veniatis, ut ibidem nobiscum de nostro ingressu et aliis, . quae contingunt regni negotium, familiare colloquium habeamus. Ut autem nihil sit vobis in adventu nostro suspectum, mittimus vobis litteras serenissimi regis franciae de conductu. Datum Parisius etc.

Eodem modo scripsit et aliis praelatis. Cum autem dicti capellani et miles apud Vizantum venissent super mare et ibidem praedictos nuntios et fratrem diebus pluribus expectassent, idem frater scripsit archidiacono, videlicet uni de capellanis in haec verba:

Viro venerabili et discreto.. Dei gratia archidiacono Âgatensi frater Alanus de ordine minorum salutem in Domino Jesu Christo.

a) Noverit reverentia vestra, quod die martis, quo a praesentia vestra secessi, circa horam tertiam apud Dovariam applicui, ubi custodes portus inveni, qui mihi omnes litteras abstulerunt et ad castrum portaverunt deposita etiam prius tunica superiori, litteras plures diligentius quaesiverunt ; asserui autem scrutator unus, quod, si unam litteram in gravamen regni portassem, [id eodem loco] vitam corporis perdidissem. Feria vero quata immediate sequente venit dominus Henricus de Monteforti de Londoniis, cum quo feria sexta circa horam nnnam primo et cum magna difficultate colloquium habui. Nullum tamen certum responsum habere potui, Dixit enim, quod ante adventum

nuntii de patre suo mihi non potuit respondere. Venit etiam episcopus Exoniensis cum forma pacis inscripta, quae provisa fuit nuper Londoniis de consensu regis et baronum, ut osteñderet eam domino Eduardo.

b) Noveritis etiam, quod cum magno taedio et ancietate usque diem sabbati expectavi dolens et plangens, quod vobis ad votum non potui respondere ; negligens tamen non fui, sed licet frustra circa promotionem negotii laboravi, dominum episcopum praedictum et dominum Henricum et dominum Johannem custodem castri benignos inveni et curiales, cum quibus divisim et pluries de domino nostro cardinali et legato collationem habui et eis conditiones eis narravi, utilitatem adventus sui in Angliam meliori modo, quo potui et scivi, assignavi. Quippe barones iam dispersi sunt, dominus Simon, ut mihi dicitur, de Londoniis recessit et versus marchiam Valliae iter arripuit : omnes etiam praelati, qui fuerunt in consilio Londoniis congregati, ad propria remearunt.

c) Unum certum responsnm de ingressu vestro in Angliam nullattenus valeo obtinere; unde satis doleo et afiligor ; scire etiam debetis, quod propositum praelatorum et baronum est, secundum quod mihi ex iis innituit, quae audivi, pacem jam minatam plenius consummare, et tunc de receptione domini legati plenius tractant; dicunt quidem, quod, si venit pro pace reformanda et ipsi pôssint per se hoc facere, non est necessarius adventus eius, immo timent, quod pacem impediret unam partem favendo et alfam deprimendo:; dicunt etiam, quod nullum legatum debent admittere, nisi fuerit petitus a rege et regni communitate, quod modo non fiebat ; item dicunt, quod destructum est regnum per alienigenas, et laici iam dominium ceperunt opprimendo indigenas, clerici vero alienigenae

pinguiora beneficia ecclesiastica possident. Haec vero de cetero non sustinebunt. Consulo, quod in Angliam nullomodo veniatis sine sufficiente securitate. Ego vero apud Cantuartam vos Londoniis adventum domini nostri expectabo, [vel] quo beneplacitum vestrum mandetis. Vale etc.

Quas quidem litteras ipse archidiaconus misit domino çardinali. Postmodum vero t. die, etc. t. et t. clerici et nobiles, qui, prout asserebant, a baronibus Angliae ad dominum regem Franciae et dictum dominum cardinalem nuntii mittebantur, per Vizantum transitum facientes dixerunt praefatis t. et t. missis a domino cardinali domino Henrico, filio comitis Leycestriae, quod non erat voluntas baronum et communitatum regni Añgliae, quod ad praesens ipsi vel idem dominus cardinalis in Angliam transirent. Unde videntes, quod transire non poterant, redierunt ad dominum cardinalem, ad quem, cum esset Ambiani, praefati nuntii baronum certa die venientes ex parte baronum Angliae in praesentia mei t. sacrosanctae Romanae ecclesiae auctoritate notarii et testium subscriptorum, scilicet t. et t. et plurium aliorum capellanorum ipsius domini cardinalis eidem/{quamdam] clausam litteram praesentarunt cum quattuor sigillis rotundis ab eis sigillatam a tergo, quorum unum continebat figuram leonis in quodam scuto et habebat in circumferentia inscriptionem talem : Simonis de Monteforti et sic de quolibet aliorum. Est autem ipsius litterae tenor talis :

Sanctissimo in Christo patri ac domino reverendo domino Guidoni Dei gratia Sabinensi episcopo sacrosanctac sedis apostolicae legato comites

barones milites et communitates regni Angliae salutem cum omni reverentia et honore,

a) De adventu vestro et legationis officio pro pace in regno Angliae reformanda a sede apostolica vobis iniuncto nuper per litteras vestras et duduim per discurrentis famae praeloquium certiorati communem super hoc ad invicem in parlamento Londoniis habuimus deliberationem. Sed dum transacti temporis discordias, quibus hactenus graviter sumus oppressi, et reformatae pacis teneritatem ante mcntis oculos diligenter inspicimus, vicinüm de facile nobis et regno Angliae posse prospicientes imminere periculum, si nostra, verisimiliter timemus de praeteritis coniecturam colligentes ad futura, non ex fide sed sub fictae caritatis imagine negotia tractarentur ; maxime autem pro eo, quod contra regni privilegium legatus nullus a sede apostolica in regnum ipsum mitti debeat, nisi vocatus specialiter vel rogatus hos, aut nuntios vestros quoscumque in conductum recipere aut etiam in vestrum hac vice nolumus consentire [ingressum quoque modo].

b) Sed si super regni ipsius statu habeatis nobiscum aliqua pertractare et partes maritimas vobis placuerit appropinquare apud Boloniam vel aliquo loco vicino ad tractandum nobiscum, aliquos magnates cum potestate aliorum et auctoritate suficienti sumus transmittere parati, dum tamen a domino rege Franciae illustri eisdem in eundo morando et redeundo salvum et securum faciatis habere conductum ; et cum ad vos venerint et facti nostri veritatem, fidem et devotionem, quam erga sedem apostolicam semper habuimus et habemus, ad plenum cognoscere facient, vobis viam aperient, per quam praeteritae turbationes pacificari praesumptive et corrigi potuerunt et regnum de cetero faciente domino in pacis plenitudine confoveri ;

creditur autem communiter ab omnibus propter multas rationes, quas in praesenti subticemus,quod tractatus huius sinodi extra regnum Angliae facilius et melius, quam in regno ipso, prosperum perduci valeat ad effectum.

c) Ceterum si ad tractatum ipsum praelatos aliquos reputaveritis magis opportunos, hanc pro constanti concordem totius communitatis sciatis esse voluntatem, quod nullum ex eis Angliam exire permittimus, nisi prius de ipsis.liberis et absolutis in praefigendo eis ad haec termino in eodem statu, quo venerint, remittendis et quod nihil omnino contra regnum aut regnicolas in genere vel singulares personas vel minores in specie exequendum aut publicandum eis iniungetur tam a vobis quam a praelatis ipsis per sufficientem et idoneum cautionem nobis plene prospiciatur.

d) Ad haec ut pacis, pro cuius reformatione transmissi estis, per effectum operis vestri mediatores esse comprobemini erga dominum regem Franciae illustrem, qui, prout ex relatu plurimorum mirantes intelleximus, magnum contra nos et regnum Angliae, licet, prout firmiter credimus, maiestatem suam in nullo offendimus, in regno suo fieri permittit apparatum, nonnullis de nostris et regni Angliae aemulis quandam pecuniae summain, in qua pro stipendiis quingentorum militum per biennium ex forma pacis inter ipsum et dominum regem nostrum inita tenetur, eidem ad hoc per precum importunitatem extorquere laborantibus contra formam pacis eiusdem sine inde iuramento vallatam, per quam pecuniam ipsam non nisi in servitio Dei vel ecclesiae aut projectum regni Angliae et provisum proborum hominum regni ipsius per dominum regem et proceres suos ad hoc concorditer electorum expendi debere convenit, partes vestras interponere velitis cum

D — — —— rs . =

effectu, ut pecuniam ipsam ad nostram vel regni impugnationem convertere vel aliquibus contra nos et regnum ipsum transire volentibus consensum seu auctoritatem impertiri non attemptet, sed ipsos ab huius sinodi praesumptione compescat, alioquin frustra de pace tractabitur inter ipsos, quos omnibus aliis praetermissis ad status sui bonum patriae effusionem oportet esse sollicitos, ne malignantium livor vitam et sanguinem eorum sine causa sitientium ipsos subito invadere possit impruvisos. Nos vero S. de Monteforti comes Levcestriae et senescallus Angliae et nos t. et t. pro nobis et aliis de ipsorum consensu praesentibus sigilla nostra apposuimus. Valeat reverenda paternitas vestra semper in Domino.

Proposuerunt nihilominus dicti nuntii multa verba, per quae nitebantur excusare barones ; perlectis similiter praedictis litteris et auditis, quae dicti nuntii proponere voluerunt, post deliberationem per eumdem dominum cardinalem cum sociis et suis babitam in secreto revocati, praedicti nuntii ad praesentiam ipsius domini cardinalis proposuerunt coram eo, quod ipsi procurarent cum baronibus Angliae, quod certo die barones ipsi venirent vel mitterent apud Boloniam supra mare solemnes nuntios ad tractandum cum domino cardinali vel lis, quos ipse mitteret, de pace reformanda et ipsius transitu in Angliam securo ; et tunc ad petitionem dictorum nuntiorum dictus dominus cardinalis suas clausas scripsit litteras baronibus supradictis, quas, antequam clauderentur, in crastino fecit legi in ipsorum praesentia nuntiorum, quarum tenor talis est :

Guido miseratione divina etc. -viris nobilibus comitibus baronibus militibus et communitatibus regni Angliae salutem in Domino.

a) Si gens Anglorum ad antiquae veritatem historiac sedula meditatione recurreret, si sedis apostolicae beneficia circa se pluries inculcata cognosceret, si eiusdem sedis dominium, quo regi dominatur et regno, reverenter attenderet, ad insolentiam erigi non deberet, sed potius ad obsequium inclinari. Est enim gens illa peculiaris populus et thesaurus gratissimus almae sedis, quem beatus Gregorius per Anglorum apostolum Augustinum a duplici liberans servitute deo noscitur acquisisse, quemque nostris temporibus, ut vetera taceamus, ab inclitae memoriae domino Lodovico, patre domini regis Francorum, qui nunc regnat, ex parte maxima tunc subactum per legati sui prudentiam pariter et potentiam de manu liberavit eiusdem, et ut gentis eiusdem saluti consuleret et honori, Francorum regnum exasperare non timuit tam carum tam nobile tam sublime regnum dudum a Domino benedictum. Miretur igitur terra et coeli desuper obstupescant ad hanc ingratitudinem Angliam nunc delapsam, ut in matris et domini manifestam iniu- ‘ riam legatum suum non quemlibet, sed corporis sui partem et si non merito, saltem officio reverendum, irreverenter abiciat et eiusdem legati nuntios simplices et pacificos non admittat. Mira siquidem ruditas et detestanda crudelitas negare matri, quod tartaris paganis schismaticis et penitus infidelibus non negatur, quorum legati ab omnibus regnis et curiis curialiter admittuntur.

b) Sane vos viri nobiles et capita populorum nobis scribitis, quod communicato consilio sic Londoniis ordinastis et asseritis privilegium ves-

trum esse, quod ad vos legatus non veniat non petitus : Sed absit, ut Romana ecclesia lege propria se arctaverit, ne possit per alios visitare, quorum visitationem praesentialiter nequit adimplere, nec potuit aliquis summus pontifex legem ponere successori, quia non habet imperium par in parem, nec papa veniens praedecessoris haeres est sed successor. Cessant tamen haec omnia ipso facto, cum rex vester institerit et importune petiverit ; sed nihilominus opportune ad regnum suum multa dilaceratione concisum destinavit legatum et nunc contemnitis destinatum quaerentem vos et nos vestra, salutem vestram et aliorum sitientem ad pacem salubriter reformandam et iustiam misericordia compensandam piüis visceribus anhe- Jlantem.

c) Porro quem sic despicitis inverecunde rogatis, ut et exercitum contra vos evocatum faciat revocari et inducat dominum regem Franciae ad pecuniam non solvandam vestris, ut dicitis, aemulis, quae debetur pro quingentis militibus regi vestro. Nos vero quoad primum articulum petitiones vestras praevenimus et in ipso convocationis exordio, quibus modis potuimus,laboravimus, ut nulla fieret militum congregatio ; sed quod voluimus, non valuimus implere nec obtinere et tamen tunc cessari poterat sine damno, cum nunc in mari et in: terra multis stipendiis persolutis obtinendi creverit dificultas. Ad secundum autem articulum non processimus, quia rem integram non invenimus pecunia iam soluta.

d) Ceterum ad id, quod finaliter petitis, ut vestris nuntiis apud Boloniam occurramus, sic vobis duximus respondendum quod videlicet appropincare proponimus et ad vestros nuntios nostros mittere,quorum communicato et intellecto tractatu, si dignum vobis videbitur, nostram praesentiam

exhibebimus et, quidquid boni poterimus, faciemus honore sedis apostolicae in omnibus conservato. Demum monemus vestram nobilitatem obnoxius, quatenus in discreto consilio commutato a sinistra in dextram redeatis, et si vobis sufficiunt exaggerata, discrimina nova veteribus non addatis ; nec enim credimus vos ambigere, quod omittere non poterimus, quin apostolicae sedis iustitiam, prout

decuerit et licuerit, persequamur. Datum Ambiani etc.

Quas quidem litteras praedictus dominus cardinalis praefatis baronum nuntiis tradidit ipsis baronibus deferendas ; ex praemissis interim praefatus dominus cardinalis intelligens ingressum regni Angliae sibi et suis nuntiis fore clausum ac volens legationis officium, prout apostolica auctoritate sibi licebat, in eis maritimis partibus exercere, quia super haec quorumdam praesentia praelatorum Angliae indigebat, eos in Ambianensi ecclesia publice convocatis et congregatis clero et populo et aliorum fidelium multitudine copiosa citavit, prout inferius continetur :

Guido. . .

Ad perpetuam rei memoriam.

a) Referente fama et fide dignorum exponente relatu commiscuus immo potius horrendus in auribus sanctissimi patris et domini nostri domini Urbani divina providentia sacrosanctae ac universalis ecclesiae summi pontificis olmi rumor insonuit, videlicet quod unitatis et pacis aemulus discordiaeque seminator antiquus humani generis inimicus Angliae regnum generali turbatione conquassans dissentiones in 1Îlo varias inter regem

reginam Angliae illustres eorumque natos ex parte una et barones ac nonnullas alias ipsius personas ecclesiasticas et seculares ex altera : rancores et odia, ex quibus regni eiusdem status in illius detrimentum fluctuabat gravissimum, suscitarat et, quod praeter hoc turbationis occasione praedictae contigerat, aliquos ecclesiarum eiusdem regni praelatos viros utique venerandos aliosque insuper clericos capi personaliter et captos ac bonis suis enormiter spoliatos cavari mancipari et angustiis inediis affici caravalibus, quorum quidam adhuc detinebantur captivi et reliqui propriam fuerant libertatem pro magna redimere pecuniae quantitate coacti ac nihilominus in ecclesiasticis beneficiis illarum partium conferendis praetermissis illis, ad quos illorum pertinebat donatio, se illis temere ingerebant circa instituendos qnoque ac destituendos clericos et alios : diversimodi libertas conculcabatur ecclesiastica et privilegio derogabatur eiusdem emergentibus praeterea hoc praetextu multiplicibus aliis dispendiosis casibus et detestabilibus excessibus non absque regni periculoso dissidio saepedicti. |

b) Unde memoratus dominus noster, cuius vircerain tristis rumoris perceptione huismodi-perculit dolor durus, regnum praedictum in statum salutis, prosperitatis et pacis erigi nec non etiam inter praedictos aliosque dissidentes ab invicem regni eiusdem incolas unitatis et concordiae foedera scissuris submotis quibuslibet cupiens reformari,ad praedictas partes pro contentione sedanda praedicta nos providit venerabilium fratrum suorum ad id accedente consilio destinandos ineisdem nec non et Valliae ac lberniae partibus plenae legationis officio nobis commisso.prout apostolicae htterae super hoc confectae indicant manifeste.

c) Licet autem imposita in hoc parte debilibus

humeris nostris sarcina variis ex causis diflcilis nobis videretur plurimum ad ferendum, ne tamen apostolicis dispositionibus contraire forsan in aliqua probaremur, quibus, prout et convenit, actus nostros et studia indefesse volumus et intendimus coaptare, ac de illius bonitate immensa et omnipotentia confidentes, qui ventis imperat atque mari, quique ut post serenum nubilum sic post nubilum dat serenum, impositum nobis onus huiusmodi reverentia devota suscipimus ad supradicti regni cunctorumque fidelium in illo habitantium utilitatem communem, quantum nobis ministraret bonorum largitor omnium pro viribus supportandum et multis personae periculis diversisque viarum discriminibus, quae infesti malitia temporis inferebat. Nos pro huiusmodi negotio exponentes tandem per illius ineffabilem potentiam, qui est via ducens et reducens, de ïis misericorditer liberati nos in Provinciam personaliter contulimus et a Nitia, civitate Provinciae, praedictos regem reginam et barones ac aliquos praelibati regni praelatos cum nostris litteris praemisso cursore adventum nostrum nostraeque aliquantulae morae causas illis notificavimus per eumdem ipsisnihilominus nuntiantes,quod alios solemnes in Angliam intendebamus in brevi nuntios destinare, qui de nostro et familiae nostrae securo illuc ingressu, secundum quod videretur' expediens, ordinarent. Cumque postmodum inde profecti venissemus in Franciam. ne de his, quae iuris et moris sunt circa legatorum oflicia, quicquam nostra diligentia praeteriret,viros providos et maturos ac in utroque iure peritos socios et solemnes nuntios nostros magistros t. et t. capellanos nostros, qui nostrum in Angliam regi praelatis et baronibus pronunciarent accessum et cum ipsis de nostro illuc tuto ingressu disponerent, curavimus destinare; ante ipsos pro securo conductu eis a

praedictis rége ac baronibus impetrando duos successive praemittentes cursores super hoc ad eosdem regem barones ac praelatos etiam et nostras patentes litteras deferentes, qui, postquam Dovariam venerunt, a custodibus portus et castri loci eiusdem in loco publico iniuriose fuere spoliati detenti ac eisdem litteris spoliati. Denique ut per solemnioris magisque reverendae subsequenter transmissae adiectionem personae barones ipsi scribentis agnoscerent plenius voluntatem suosque animos ad benignam facilemque talis susceptionem personae diutiore promptitudine inclinarent, religiosum virum fratrem Alanum de minorum ordine in regione illa, de qua traxit originem, non ignotum, quem fore in Dei timore devotum et sinceritate praedictum fama de ipso laudabiliter praedicat, cum nostris litteris prioribus usquequaque similibus postea decrevimus transmittendum.

d) Sed praefati custodes offensas inculcantes offensis et iniurias iniuriis praesumptione damnabili cumulantes, eumdem fratrem,qui portui applicuerat, memorato superiore exutum tunica perscrutati, retinuerunt litteras, quas ferebat; nec his eorum abundans contenta nequitia in tanti furoris audaciam prorumpere attemptavit, ut Romanae sedis seu nostro nomine deferentes neque parcentes ordini vel personae non fuerint veriti se iactare, quod eidem fratri capitis supplicium inflixissent, si adversus regnum vel quemquam de illo apostolicas aut nostras litteras detulisset. Quid plura! Praelibatis nuntiis, videlicet dictis magistris t. et t. cappellanis nostris apud Vizantum trahentibus longam moram dictisque ultra mare detentis cursoribus expectavisse praestolabamur anxia, ut vel in tanti prolixitate temporis supradicti barones persuasioris consilii spiritum a pravo revocati propo-

sito nuntiis conductum mitterent aut suos ad nos nuntios destinarent.

e) Et demum plurimis diebus elapsis duo nuntii, unus videlicet clericus et alius miles t.; suis nominibus appellatiad nostram praesentiam accedentes sub baronum et communitatis Angliae nomine litteras clausas sigilli quattuor haronum t. scilicet et t. prose ac aliis de consensu ipsorum, ut eaedem sigillatae à tergo continebant,litteras perscrutarunt, quibus receptis litteris et perlectis multam superbiam abusionemque non modicam probabiliter notavimus in eisdem, quorum utrumque se satis exhibet tenorem earum diligentius intuenti. Ex praecedentibus sane praesumptuosis obstaculis nuntiis nostris et cursoribus interiectis irrogatisque illis iniuriis praefatis baronibus scientibus et patientibus et fortasse mandantibus de ipsorum malitia baronum pertinaci et malitiosa pertinacia satis ingenti immo potius manifesta colligi poterant argumenta. Nunc autem patulo patet apertius et missarum nobis praedictarum continentia litterarum certo certius indicavit expectatum in Angliam introitum nobis esse penitus interdictum et eos,qui regni videntur regimen usurpasse perniciosae rebellionis assumpto spiritu, a devotione sanctae Romanae ecclesiae matris suae, quam utique suum contemnendo legatum despicere comprobantur, suas facies damnabiliter avertisse. Quamvis ergo baronum ipsorum contumacia et excessus temerarii suaderent, ut omni tarditate cessante contra eos potestatis nostraeconflare molimina ratione praevia studeremus. Quiatamen, sicut praemissae ipsorum innuebant litterae, barones et communitates praedicti solemnes Boloniam super mare nuntios ad nos mittere proponebant, quos latores ipsarum litterarum venturos infra dies quindecim asserebant inituros nobiscum de pace tractatum, nos, qui

libenter pacis consilia cogitamus, experiri volentes, an de Deo et spiritu et an in via veritatis elegerint ambulare factisque verba voluerint compensare, processum nostrum aliquatenus nostra decrevit deliberatio suspendendum.

f) Ceterum praefatus dominus noster summus pontifex per suas nobis concessit litteras, ut, si accessum nostrum ad praedictas Angliae partes impediri quovis modo contingeret, extra ipsas nihilominus supradictum legationis officium et quaecumque nobis forent litterarum ipsius domini auctoritate commissa, exercere in omnibus, prout videremus expediens, valeremus proponendi citra mare convocatis, sicut nobis iussum esset, clero et populo publicae citationis edicta et faciendi monitiones publicas, ut nostrae legationis personae coram nobis infra terminum, quem eis prefigemus, compareant et nostris parere monitionibus studeant, quod ipse dominus ad legitimae citationis seu monitionis effectum sufficere noluit concessa nobis praeterea per alias eius litteras lhibera facultate.

g) Ideoque cum praenominatus accessus in Anghiam nobis, ut praemittitur, sit perclusus multarumque personarum gravium in saepe fato Angliae regno consistentium praesentiam in cismarinis partibus nobis et iniunctis solicitudini nostrae negotiis utilem reputemus, nos huiusmodi concessionem auctoritate in maiori civitatis Ambianensis Ecclesia, quae solemnis locus existit, clero et populo convocatis praelatis Angliae suscriptis, videlicet t. et t. archiepiscopis t. et t. eorum suflraganeis, sancti Albani et aliis exemptorum locorum de Anglia abbatibus... kalendas Septembris proximas diem peremptorium praefigimus, quod apud Boloniam supra mare Morinensis diocesis personaliter nisi canonico impedimento detenti fuerint ; quod si

occurrerit, per solemnes et idoneos procuratores sufficienter ac plene instructos ad omnia, quae dicta praefixo die ac sequentibus continuandis diebus per eosdem praelatos; aut, cum ipsis posset fieri, si adessent praesentialiter coram nobis aut illis, quibus tunc committendas duxerimus vices nostras, studeant eomparere audituri, quae ipsis per nos seu alios nostro nomine ac mandato proposita fuerint, et apostolicis ac nostris per omnia iussionibus parituri.

h) Praelatis eisdem denunciantes expresse, quod si iuxta formam expressam praedictam in nostrum seu eorum, quibus praedictas vices commisimus, praesentia in termino non comparuerint personaliter supradicto vel si impedimento detenti huiusmodi procuratores ipsos non miserint, contra eos, quantum suadebit iustitia, efficaciter procedemus ; nec ad suam exCusationem confidant de privilegiis vel indulgentiis apostolicis ordini dignitati vel personae indultis cuiuscumque tenoris existant, quia, quoad nostros processus attinet, illorum efficacia per apostolicas litteras penitus est exclusa.

i) Verum ne illorum ad nos transitus possit impune per aliquos quoslibet impediri, nos ex nunc in omnes illos et eorum singulos, qui in terra vel mari eos impediverunt, sive quod impediatur, quominus ad nos cum comitiva decenti et rebus eorum liberos transire valeant, opem aut operam consiliumve dederint vel favorem in ipsos etiam, quos citamus ad statutos diem et locum praedictos, si hoc procuraverint seu procurantibus vel facientibus opem et dederint tacite aut expressim consenserint sive conniventiam dederint totis viribus efficacem, excommunicationis sententiam promulgamus, terras quoque comitum baronum et aliorum omnium, qui dictum impedimentum praestiterint per se vel per alios sive alias quovis modo in sen-

578 ARPENDICE

tentiam praedictam inciderint, et loca insuper, ubi dictum impedimentum praestitum fuerit, ecclesiastico supponimus interdicto.

k) Porro ut praelatis eisdem procedendi, quod ad regnum Franciae sit et dubius transitus vel suspectus, occasio adimatur, denunciamus aperte ad eorumque volumus pervenire notitiam serenissimum principem dominum regem Franciae nobis dedisse litteras de conductu omnium personarum, quas de regno Angliae ad nostram praesentiam duximus evocandas, quarum auctoritate securum eisdem transitum moram et reditum quoad ipsum dominum regem et regnum Francorum damus et offerimus, sicut libere ac licenter facere possumus ex praemissarum eiusdem domini regis beneficio litterarum. Et quoniam nostrae litterae vel aliae quaelibet ad eosdem praelatos per nostros nuntios venire non possunt, baronibus supradictis idem offerimus, quod singulis praelatis Angliae, quos .citavimus, si certos procuratores vel nuntios ad nos miserint, in tempore competenti pro specialibus habendis litteris de eiusdem domini regis conductu, eas ipsis dabimus suflicientes ad suam et sociorum suorum familiae rerumque tutelam.

1) Ad pleniorem autem certitudinem praemissarum apostolicarum de memoratis concessionibus nobis factis aliarum etiam, per quas privilegiorum et indulgentiarum apostolicarum, quibus noster circa hoc posset impediri processus, effectus excluditur, regalium quoque super conductu securo praestando nec non et missarum nobis a praefatis baronibus litterarum praedictarum tenores de verbo ad verbum praesentibus fecimus annotari, quarum primus talis est : Urbanus episcopus et sic de aliis.

m) Citationem siquidem istam, quam hic facimus propter multitudinem non modicam concur-

rentium et discurrentium mercatorum et quam plurimum aliorum, quorum ab hoc loco in Angliam et ab Anglia in hunc locum concursus frequens est et recursus in locis mari vicinioribus, videlicet Bolonia supra mare t. et t. et alibi, ubi expedire vidimus, per nostros solemnes nuntios sub tenore praescripto volumus et praecipimus publicari haec nempe omnia, sicut superius continentur nec non et nominatas apostolicas litteras, per quas nobis legationis officium in supradictis Angliae Valliae ac Iberniae partibus est commissum, ac alias etiam, per quas quorumcunque privilegiorum et indulgentiarum apostolicarum facientium mentionem in aliquo ad nostrum impediendum in hac parte processum robur omnino tollitur. In saepe fata maiori Ambianensi ecclesia coram praedictis clero et populo ibidem in nostra praesentia congregatis, quorum erat modica multitudo, prius verbo ad verbum in latino legi et postmodum exponi diligenter fecimus in vulgari,

n) Ad haec magistros t. et t. archidiaconos praesentium tenore citamus peremptorie; ut iuxta formam per has litteras praelatis datam praedictis in praefixis praelatis ipsis loco et die praescriptis coram nobis aut vices nostras gerentibus debeant comparere, insuper quoque illos, qui archidiaconos eosdem impediverint per se sive per alios sive impedientibus favorem iuvamen vel consihum dederint, ne archidiaconti ipsi cum comitiva honesta et rebus suis ad praesentiam nostram accedant libere, dictos archidiaconos, si in hoc quovis modo consenserint et ad tollendum impedimentum huiusmodi, si praestitum est aut deinceps praestari contingerit, pro posse non laboraverint, statutis per nos poenis et sententiis praedictis decrevimus subiacere. Îpsis tamen archidiaconis, ut ad nos transire valeant inoffense, 1llam per omnia securi-

tatem offerimus et concedimus, quam expressam . superius citatis praelatis obtulimus et dedimus memoratis.Ea vero, quae de archidiaconis praemittentur eisdem, in dicta Ambianensi ecclesia praesentibus clero et populo nominatis legi et consequenter in vulgari exponi fecimus diligenter ; quae etiam in locis praefatis Bolonia supra mare etc. et alibi, ubi expedierit, publicari iubemus denominans autem, quod Cantuariensis ecclesiae suffraganeos Herefordensem, qui in Francia, et Roffensem, qui in Romana curia trahit morain, episcopos excipimus et ad ipsos generalem citationem praedictam de suffraganeis ipsis factam volumus aliquatenus non extendi. Acta lecta et exposita sunt ista in saepe dicta Ambianensi ecclesia astantibus t. et. t. talium et diocesium abbatibus t. praedicatorum prioribus t. guardianis minorum fratrum de tali loco etc. magistris ac aliorum fidelium multitudine copiosa. Anno Domini t. inductione t. pontificatus t, etc.

o) Edictis citationi etsententiis nec non lecturae et expositioni praedictorum interfui ego t. Nos cum testibus praelibatis, prout in suprascripta forma plenius continetur, anno loco et indictione praedictis et de mandato dicti domini cardinalis haec scripsi. Ut autem praemissa citatio posset melius ad dictorum praelatorum notiam pervenire, eam per t.ett. magistros capellanos duos apud talem locum t. ett. publicari mandavit volens et praecipiens, quod ego t. notarius de huius modi publicationibus publicum facerem instrumentum ; idem vero magister t. et t. in tali loco et dictis t. in tali anno, indictione et die, praesentibus me dicto notario et testibus infra scriptis, videlicet t. ett., et aliorum fidelium multitudine copiosa clero et populo congregatis perlectis publice prius tam apostolicis quam eiusdem domini cardinalis

litteris in latino et postmodum in vulgari expositis citationem publicavit eamdem et sic de aliis publicationibus.

Postmodum cum dicti barones per dictos suos nuntios cum domino rege Franciae condixissent, quod t. die eidem barones mitterent ad eum magnos nuntios Boloniam supra mare, et dictam diem postea ad t.diem prorogassent, dictus dominus cardinalis eamdem diem praeveniens venit Boloniam t. dié et rexdie sequenti intravitet eadem die venerunt tunc hospitalarius et tunc templarius afferentes litteras regis Angliae continentes, quod in sequenti t. festo vel in crastino rex idem Angliae per suos nuncios regi Franciae mitteret formam pacis, quam ïinierat cum baronibus, cum prius actum esset non de pace facta,, sed potius de tractanda. Dictus vero cardinalis videns illusiones baronum, qui nihil ipsi scribebant nec nuntios, prout conductum fuerat, destinabant, die t. subsequenti congregatis in ecclesia beatae Mariae Boloniensi clero et populo et aliorum fidelium multitudine copiosa contra eosdem barones processit in hunc modum.

Guido... Ad perp. rei memoriam.

a) Dudum in Anglia delituisse creditur et inter moras incrementa sumpsisse praelatorum plurium et baronum perniciosà conceptio de non levibus scandalis regi suscitandis et regno quaedam nobilem damnosum demum erumpens in partum; regnum tam inclitum tam pacificum, tam devotum valida tempestate concussit, et post quasdam leges iniquas et execrabiles sanctiones olim Oxoniae sub

nuda specie piétatis a quibusdam baronibus et praelatis callida machinatione conflatas, quas conditores eorum astutia propria colore nominis honestioris obductas provisiones seu providentias nuncuparunt, evacuata regis potentia et inalios miserabili sorte transfusa baronum aliqui cum praelatis praedicti regni regimen regisque tutelam,violentiam ad litteram in caput liberum, potestatem sibi totaliter usurparunt.

b) Cumque haec horum notitia in aures felicis memoriae domini Alexandri quarti summi pontificis ascendisset, ipsi regiet regno, quod a Romana tenetur ecclesia ad homagium et in feudum, miseratione paterna compatiens per patres venerabiles t. archiepiscopum et t. episcopum et t. thesaurarium vel duos ex ipsis vel archiepiscopum ipsum solum praelatos et magnates et alios a iuramentis, quibus se ad observationem statutorum huiusmodi seu ordinationum astrinxerant, praecepit absolvi de plenitudine apostolicae potestatis et facta colligationes hac occasione dissolvi.

c' Dicto vero domino Alexandro viam universae carnis ingresso et sanctissimo patre nostro ac domino Urbano divina providentia nunc summo pontifice eidem m honore et onero substituto potestas eadem fuit eisdem archiepiscopo, episcopo et thesaurario per eumdem summum pontificem innovata verbis expressioribus additis, ut videlicet de plano et sine iuduci strepitu in irritum revocarent easdem et carere decernerent omni robore firmitatis nullis obstantibus iuramentis, quorum duo, scilicet episcopus et thesaurarius, existentes in Anglia agente tune tertio in partibus cismarinis in commisso sibi negotio processerunt et mandatum apostolicum, prout decuit, executi sunt.

d) Sed in processu temporis dilabentis radix amaritudinis rursum germinans praelatos et baro-

nes eosdem vel eorumdem aliquos provocavit ad duriora scandala suscitanda rursumque regem suppeditantes et regnum hunc et illud iugo longe graviore presserunt et inipsis initiis sepulta justitia illam peccandi dederunt vel occasionaliter vel causaliter impiis libertatem, ut episcopi et clerici caperentur in Anglia, quorum nonnulli affgcti et bonis omnibus spoliati carcerales angustias numquam evadere potuerunt, donec magna pecuniae quantitate per amicorum manus ubicumque mendicando collecta vexationes proprias redemerunt, quibus ad summi pontificis fratrumque suorum perlatis auditum mirari pariter et dolere ceperunt. Quisenim audiens non stuperet regnum illud ecclesiae Romanae tam peculiare tam carum tot provectum honoribus tot suffultum auxiliis ab eadem tot laboribus et vigiliis per eiusdem ecclesiae providentiam ab hostili liberatum incursu, regnum etiam longis immo longissimis retro temporibus in devotionis et fidei sinceritate firmatum in arcum pravum tam subito fuisse conversum et abiecta sedis apostolicae reverentia, quae eiusdem auctoritate fuerat reprobata et irrita nuntiata, auctoritate propria contra deumet iustitiam omneminstaurasse.

e) Tactus summus pontifex pius pater et regni dominus principali dolore cordis intrinsecus totisque visceribus filiorum ruinis compatiens, netotus, quod absit, oriens novis erroribus partes involveret occidentis, de communi fratrum consilio provisiones supradictas Oxoniae seu statuta, quatenus de facto processerant, irrita cassavit et per discretum virum magistrum Guillelmum de Minpillen archidiaconum in ecclesia Parisiensi irrita nuntiari praecepit. Et postmodum sinistris rumoribus de pessimo statu regni diebus singulis increscentibus legationem in Angliam de sanctissimo süuo latere censuit dirigendam ad pacem in ea salubriter

reformandam et omnia facienda, quae ad officium pertinent sedis apostolicae legatorum.

t) Huius autem legationis onere imbecillibus humeris nostris imposito et a nobis sub divina fiducia pietatis cum tremore suscepto apud Urbem Veterem substitimus aliquandiu de domini papae et fratçum beneplacito suspensis corde et auribus expectantes, quis esset exitus compromissi, quod in serenissimum regem Franciae rex Angliae fecerat cum baronibus ipsarum partium iuramento vallatum, cuius demum auctoritate rex Franciae memoratus in praesentia partium vel procuratorum ipsarum proferens dictum suum, saepe dicta statuta, et quidquid ex eis fuerat subsecutum, baronum et magnatum consilio communicato cassavit alia multa adiciens, quae dictum regem Angliae tueri poterant in suae plenitudine potestatis, quae omnia fuerunt postmodum, sicut a domino rege francorum probata fuerant, apostolicae sedis auctoritate firmata, quae, si a partibus servata fuissent, a labore prolixioris itineris essemus forsitan liberati.

g) Sed audito post tempus modicum, quod supradictum domini regis arbitrium barones Angliae non servabant, necesse habuimus urgente superioris intantia proficisci et cum iter iam arripuissemus iniunctum et de multis liberati periculis fines Italiae transissemus diocesim tandem Cunensem ingressi, tristes rumores accepimus, bella videlicet plus quam civilia, immo verius incivilia in partibus Anglicanis commissa inter regem et subditos dominum et vassalos, ius insuper datum sceleri, potentemque populum in viscera sua conversum, Angliae et Alamanniae regibus et eorum filiis primogenitis captivatis. Inde sane profecti, cum parisius venissemus et nostrum quemantea regi praelatis et baronibus Angliae

satis a longe praenuntiaveramus, adventum et vicino significare vellemus, eisdem nostros solemnes nuntios viros expertos, providos et fideles, magistrum t.ett. iuris peritos ante faciem nostram misimus, qui et eis nostrum accessunt praedicent et per eos securum nobis ad regnum aditum prepararent praemissis nihilominus ante praeditos solemnes nuntios duobus cursoribus et reliogioso viro fratre Alano de ordine fratrum minorum post ipsos pro conductu eisdem nuntiis a rege et baronibus obtinendo.

h) Verum ïiidem nuntii nostri venientes Vizantum longaque mihi praestolatione suspensi, cum de postulato conductu nullum possent habere responsum, ad nos vacui rediverunt hoc solum in ambigo reportantes, quod quidam miles et alter clericus ad nos abipsis baronibus mittebantur, qui viso prius inclito domino rege Franciae ad nostram erant praesentiam accessuri.

1) Post dies autem aliquos baronum nuntii, t. videlicet clericus et tt. miles, quasdam nobis ipsorum baronum litteras praesentarunt sigillis quattuor baronum, t. videlicet et t. sigillatas, ex quarum serie litterarum verbisque consonis nuntiorum evidenter perpendimus firmatum esse consihum apud Anglicos, quod nec nobis nec nostris nuntiis in partes Angliae hac vice probaretur ingressus ; sed si quem de pace salubriter reformanda cum eisdem vellemus inire tratactum, ad nos personias mitterent, quae in partibus cismarinis Boloniam, scilicet supra mare, tractatum admitterent et prosequerentur eumdem addentes insuper, quod si ad nostram praesentiam praelatos Angliae vocaremus, eos minime venire permitterent,nisi per nos prius idoneae caveretur eisdem, quod nulla circa eos fieret innovatio, sedin eodem statu redirent ad propria quo nostro se conspec-

tui praesentarent. Licet autem praefati barones haec et alia multa nobis in superbia et abusione scripsissent, quae sufficere potuerunt ad eorum effrontem pertinaciam censura ecclesiastica feriendam, adhuc tamen experiri volentes, an, si morem gereremus eisdem, suam satagerent insolentiam consilio meliore purgare, processum nostrum tunc aliquatenus duximus suspendendum, praesertim quod cum domino rege Franciae condixerint nuntii eorumdem, quod pro pace tractanda certo die quae iam prateriit, scilicet t. die personae idoneae pro baronibus venirent Boloniam supra mare ; et ideo nobis placuit diem praedictam et promissi tractatus exitum praestolari.

k) Quam cum int. diem sequentem prorogassent et inclinato 1am die memorato regi nihil scripsissent, sed scribi ei per regem Angliae, quem habent in manibus,procurassent pacem inter ipsum suosque barones optime reformatam, quam instante festo assumptionis vel die sequente dicto domino regi Franciae nuntiaret, nos certo certius cognoscentes, quod tam regi quam nobis verbis et actionibus et morosis ambagibus illudebant, tantum nostri et in nobis apostolicae sedis contemptum ulterius dissimulare nolentes contra barones Angliae, quorum consilio regnum regitur vel subvertitur, rex ipse ducitur et seducitur, et contra eius Londonenses et habitatores quinque portuum, qui etiam, ut audivimus, in ïllis partibus barones vulgariter appellantur, rigorem iuris multa mansuetudine temperantes procedendum duximus in hunc modum.

1) Attendimus siquidem diligenter, quam irreventer quam improbe in apostolicae sedis opprobrium,quae fidei mater est et magistra et directum habet dominium regni dicti, nobis in propria venientibus aditum denegarunt et per nostras

en ———

moniti litteras, ut redirent ad dexteram de sinistra, nedum parere quin etiam verbo respondere vel scripto minime vuluerunt ; quod etiam autoritate summorum pontificum et dicto serenissimi regis Franciae quod se observaturos iuraverant, reprobata statuta de principali iudicio non sine nota sacrilegii disputantes rursum erigere praesumpserunt ; quod etiam personas quaslibet ad nos venire volentes de partibus Anglicanis vel omnino praepedierunt transitu denegato vel adigunt iuramentis, quod nec aliorum ad nos verbo ferant vel litteras nec a nobis ad alios in reditu suo reportent. Sed et illud attendimus, quam indecenter regem et dominum suum tractent, cui quemdam honorem umbratilem exhibentes sub eius nomine scribunt et sigillant, quae volunt, ipso rege vel penitus ignorante vel in civitate nolente, sed contradicere non audente, cui nova subducta familia novis officialibus institutis novisque servitoribus sibi datis ad extremam eum inopiam redegerint, cum nec sua nec suos ei reliquerint nec se ipsum. Nec ommittimus, quod ecclesiarum libertas ipsis vel facientibus vel scientibus et patientibus in Anglia conculcatur. Spoliati sunt clerici propriis beneficiis et bonis mobilibus per potentiam laicalem, et qui de Anglia non traxerunt originem, per eamdem potestatem exclusi, ct haec Omnia, prout publica fama refert, in illis partibus adeo sunt notoria, quod nulla possunt tergiversatione celari.

m) Monemus igitur eos, Simonem de Monteforti, comitem Leycestriae, t. et t. et omnes alios barones et nobiles adhaerentes eisdem nec non supradictos eius Londonenses et habitatores quinque portuum et eis, qua fungimur auctoritate, praecipimus coram clero et multorum nobilium et aliorum fidelium multitudine in nostra praesentia congregatis, quatenus infra kalendas Septembris

588 APPENDICÉ

proximas aditum Angliae nobis et nostris aperiant et securum parent ingressum, et quia ex praecedentibus se nobis in pluribus rcddiderunt certo die suspectos, caveant nobis idonee iuxta nostrum arbitrium de securitate ingressus in regnum, morae in regno et reditus ab eisdem partibus, sociis et familia et clericis universis, quos in idem regnum ducendos duxerimus, qui tamen non sint in regno certa et rationabili, de qua nobis constare valeat, causa suspecti — et hanc securitatem intelligimus pro personis et rebus intrando morando etexeundo terra marique — salvandis.

n) Quod si infra praedictum terminum hoc non compleverint, eos ex tunc excommunicationis mucrone percellimus et omnes, eisdem auxilium vel consilium dederint seu favorem donec plene de omnibus satisfecerint et ad ecclesiae redierint unitatem, civitatem etiam Londonensem et quinque portus omnia loca civitates et terras eisdem baronibus adhaerentes vel quae in postérum eisdem baronibus in sua contumancia persistentibus adhaerebunt in Anglia, Vallia seu Ibernia ecclesiastico supponimus interdicto.

o) Monemus insuper eos et eis eadem auctori tate praecipimus, ut infra diem praedictum regem Angliae in omnibus et per omnia solitae et antiquae restituant libertati ac plenitudine liberae regiae potestatis tam in iudiciis quam extra ijudicia exercendae ; nec non et eius primogenitum lhiberent, quem detinent sine causa captivum non obstante, quo pro quodam compromisso tenendo inter regem et ipsos inito dicitur obses datus, cum dictum compromissum ab electis sex abitris receptuim non fuerit et tres ex eis, praelati videlicet, suas nobis patentes litteras destinaverint, quod in se nullo tempore recepcrunt nec in futurum recipient huiusmodi compromissum. Et monitionem

APBPENDICE 589

consimilem simileque praeceptum eisdem facimus de primogenito rcgis Alamanniae liberando, qui ex eadem causa, quae recidit ad non causam, ab eisdem baronibus detinetur. Quae autem diximus de restituendo rege in statum pristinum et eiusdem regis et fratrissui primogenitis liberandis, sic intelligimus : Nisi videlicet dicti barones iustam et veram causam seu rationem alligent, propter quam ad ea, prout diximus, adimplenda minime teneantur, ad quam proponendam et probandam dictum diem kalendarum septembris eisdem baronibus et Londonensibus et quinque portuum communitatibus praefigimus terminum peremptorium.

p) Et ad hoc insuper, quod personaliter ipsi barones vel per solemnes procuratores et sufficienter instructos et dictae communicates per sindicos idoneos vel actores ad nostra recipienda et implenda mandata coram nobis compareant eodem die vel in hac parte vices nostras gerentibus apud Gravilengas Morinensis diocesis daturi nobis cautionem idoneam de securitate praedicta et abiraturi statuta facta quondam Oxoniae, quae provisiones appellant et si quae alia ad robur addiderunt ipsorum, et aliis nostris inauditis, quae deo propitio iusta semper dare proponimus ct honesta fideliter et humiliter parituri ; nec timeant iuramenta si quae forsitan fecerunt de servandis colligationibus et societatibus vel statutis super his editis absolute vel invicem praestitis, ad quorum observantiam inclitos regem Angliae et reginam et natos eorum praelatos et barones et alios quoscumque apostolica sede autoritate suffilti denumtiamus penitus non teneri, alioquin, licet inviti gravius contra Iipsos, quantum poterimus, ratione praëevia procedemus. Verum ut baronibus et aliis supradictis praetendendi, quod ad regnum Franciae sit dubius transitus vel suspectus, occasio

adimatur, denuntiamus aperte ad eorumque volumus notitiam pervenire serenissimum regem Franciae nobis dedisse litteras de tuto conductu omnium personarum, quae de regno Angliae ad nostram praesentiam duxerimus evocandos, quarum autoritate quoad ipsum dominum regem et regnum Franciae securum eis damus et offerimus transitum moram et ingressum.

q) Ceterum ne prece vel pretio vel alio modo quolibet in suarum perniciem animarum aliarum nomines notionum barones eosdem cum suis sequacibus in erroribus suis foveant et foventes eorumdem iniquitatibus inquirantur, auctoritate qua fungimur, sub divini testatione iudicii praecipimus universis et singulis Christi fidelibus cuiuscumque conditionis, nationis, ordinis, dignitatis vel gradus existant, quod eisdem et eorum fautoribus sequacibus, donec coepta rebellione relicta nostris mandatis paruerint, cum armis auxilium nullum ferant nec colligationem aliquam ineant cum eisdem nec in Angliam bladum vinum vel aliquid ad victum pertinens, arma insuper vel equos deferant, faciant, ne defcerri, sed neque naves seu navigia quaelibet eis tradant vel ducant ex causa quacumque vel etiam naviuminstrumenta, sed nec ad robur eorum firmandum vel augendum opem consilium vel favorem quoque modo inpendant publice vel occulte. Omnes autem, qui contra fecerint vel in fraudem praecepti nostri huiusmodi aliquid fuerint machinati, ex tunc excommunicationis vinculo innodamus, et si qui talium de |[Coloniensi et Traverensi]| provinciis feverint, terras eorum subiectas ecclesiastico supponimus interdicto ex data nobis super hoc speciali a summo pontifice potestate. Omnibus etiam, qui de aliis nationibus ad eorum subsidium transiverint, districte praecipimus auctoritate praedicta, quod

infra festum instans nativitatis beatae Virginis ab eorum recedant auxilio ; quod si non fecerint, eos ex tunc pari excommunicationis sententia volumus et decernimus subiacere. Porro, ne quid sub verborum astutiis in fraudenm aliquid huius nostrae provisionis attemptent transeuntes in Angliam quasi regi et non baronibus servituri, prohibemus aperte, ne sub colore regii nominis haec praesumant, quamdiu rex eum eisdem baronibus fuerit veriusve sub ipsis, omnes tales simili excommunicationnis sententia innodantes. À praedictis autem excommunicationum sententiis illustrem regem Angliae sacerdotes et clericos ad capellae suae servitium per eum specialiter deputatos excipimus, quos, licet cum baronibus conversentur, mente tamen ipsis non credimus adhaerere. Idem etiam rex per suos sacerdotes et clericos supradictos in locis, quae in praemissum inciderint interdictum, libere sibi faciat divina officia celebrari voce suppressa, ianuis tamen clausis et excommunicationis et interdictis exclusis.

r) Ut autem omnibus liceat,in qua haec facimus petestate, praesertim extra legationis terminos et in baronum absentia praedictum litteras apostoli- Cas, quarum autoritate innitimur in hits omnibus, publice hic exhibitas legi fecimus in latino et exponi postmodum in vulgari, quarum hii sunt tenores : Urbanus etc. Acta lecta et exposita sunt haec etc. astantibus t. et testibus t. anno t. indictione t. die; nos vero in praemissorum testimonium praesenti pagina nostrum facimus Sigillum appendi. Praedictis monitionibus citationibus et sententiis nec non lecturae et expositionibus pradictorum interfui ego t notarius etc.

Post haec cum t. die frater Rogerius et t. et t. venissent Boloniam, reddiderunt, praedicto domino cardinali patentes litteras illustris regis Angliae in haec verba: Henricus Dei gratia rex Angliae etc. Inter quasdam praelatorum Angliae litteras formam pacis, quam dicebant ordinatam inter regem et suos et barones communitates Angliae etc. Dictus vero dominus cardinalis regi Angliae in haec verba scripsit :

Serenissimo principi etc. Severitatis vestrae litteras vidimus et pacis formam, quam ex parte vestra latores earundem perhibere curaverunt. Ad id ergo, quod petitis, quod pacem huiusmodi acceptareet approbare velimus, quamvis peti praepropere videatur contra Deum et omnem iustitiam regni vestri et nostri aditu nobis clauso, tamen, ne vestrae magnitudini, quod aliis aperuimus, occultemus, scire volumus, quod pacem acceptare non possumus, quam deo credimus non acceptam, cum per eam evacuetur in omnibus regiae maiestatis auctoritas et sedis apostolicae censura perimatur et regnum Angliae, quod sedes eadem sincere diligit, multis scissuris in posterum tribus creatis regibus exponatur. Ubi vero de pace tractandum fuerit, stare dicitur immobile fundamentum regni vestri, videlicet penes vos tantum residens libera monarchia, qua distracta per alios vel ligata, quaecumque superaddatur, conventio pacis habere poterit nomen nudum, pax tamen vera non erit, sed materia schismatum, radix amaritudinum et dissensionum origo. Poro stante fundamento, quod diximus, quia nostro incumbit oflicio, ad pacem

tractandam daremus fideliter et ex animo opem et operam efficacem. Datum etc.

Iterum rescripsit praeditis episcopis Angliae in haec verba: Guido etc. talibus episcopis salutem et sinceram in domino caritatem.

a) Licet ex probabilibus coniecturis magnorum et gravium personarum opinio fulciatur, quae credunt et asserunt liberum vobis esse ad nostram venire praesentiam et quae praetendunt impedimenta baronum in solis nudis ac puris consistere intellectibus nec inniti specie veritatis, quia nec versimilia prorsus negare volumus, nec asserere quaelibet incerta, ad vestras conscientias vos remittimus et illis iudicium, quem non latent occulta cordium, et cuius oculis nuda sunt omnia et aperta. Unum scimus, quod, cum vestram prudentiam latere nequiverit clausus nobis legationis aditus, qui nec lippos latere potuit nec tonsores, ad impedientes barones debuissetis accedere et ipsorum temeritatem arguere et ex nostro officio censura ecclesiastica coercere, si tamen apostolicae sedis doleretis iniuriam, si nostra sentiretis opprobria, praesertim si canonicae meminissetis sententiae, quae illos scrupulo societatis occultae iudicat non carere, qui manifesto facinori desinunt obviare. Haec hactenus — nam de eis suo tempore disputabitur, cum illuminabuntur abscondita tenebrarum et consilia cordium — circa finale iudicium patefient.

b) Ad id sane, quod petitur, quod per pacis cuiusdam, in quam cum baronibus dicitis convenisse, optatum obtinendum effectum erga daminum regem Franciae, reginam Angliae, alios adherentes eisdem in sermonis et operis efficia labore-

mus, ita vobis duximus. respondendum: In primis mirari possumus et debemus assensisse vos paci, quae libertatem regiae potestatis evacuat, quae uno rege deposito vel sepulto triumque regum soliis elevatis multiplicatis capitibus multis - periculis et schismatibus Angliae regnum exponit, quae summi pontificis auctoritatem evacuat, quae definita ab :illo cassat et irritat, quae iuris solitum confundit ordinem summa substernens infimis et praeferens ima summis. Mirari rursum possumus et debemus, qua nos armari suadetis audacia ad serenissimum regem Franciae inducendum, ut pacem illam promoveat, quae prolatum ab ipso arbitrium et per summum pontificem postea confirmatum per articulos singulos abolet et exterminat et eidem in omnibus et per omnia contradicit. Non hoc apud nos meruit potius vel demeruit rex Franciae, ut non et credamus utilius dictum suum ab aliis sua praesumptione dissolvi, quam, quod ipsemet ore proprio decrevit, evertens malitiosam vel erroneam'se protulisse sententiam saltem tacite fateatur.

c) His igitur causis et aliis vestrum desiderium, quod appensum inventum est minus habens ad praesens, nequivimus adimplere, quamquam parati simus ad pacem deo placitam et consonam aequitati sollicitudinem omnem impendere et eamdem tractantibus dare consilium et auxilium et favorem. Vos autem ad nos, si dignum duxeritis, venietis et super regni vestri negotits audiemus vos extra regnum ; sed in regno libentius, quamvis tam intus quam extra contra rebelles quoslibet simus per dei gratiam sufficienter armati. Datum etc. Anno nativitatis Domini et indictione praedictis die t. apud. t. Ilocum t. et t.

Milites in praesentia mei notarii t. praedicti et testium subscriptorum, videlicet t. et t. ac plurium aliorum, praesentaverunt se coram domino cardinali ex parte baronum Angliae reddentes ei ex parteipsorum quasdam litteras clausas tribus sigillis sigillatas a tergo, quarum litterarum tenor talis est :

Venerabili in Christo patri etc. t. et t. salutem cum omni reverentia et honore.

a) Rumore, de quo nulla certitudo nec ullus potuit certus auctor reperiri, ad aures nostras his diebüs deferente, quod vos quosdam de nobilibus regni — sed quos et ad quem diem aut propter quid, omnino sumus incerti — ut ad praesentiam vestram apud Gravilengam accederent, Boloniae publice proppsito citationis edicto evocastis, miramur simul universi,isi vera sunt, quae referuntur, quomodo ad Jlocum, in quo vel iuxta quem non longe hostiles nobis parantur insidiae et quem nobilibus regni Angliae minus tutum immo evidenter suspectum ac periculosum esse lippis et tonsoribus est publice manifestum, cum nec hoc latere vos credamus, aliquos de regno Angliae, qui etiam ex indulto sedis apostolicae extra regnum ipsum vocari non debent, citare voluistis, his praesertim temporibus, quibus nonnulla in nostri ac totius regni status subvertionem dolose machinantibus armatorum multitudine undecumque collecta nos invadere festinant, contra quos vires resumere et défensiones praeparare nos oportet ex adverso, ut sic circatractus alios, dum instans dura persecutio, sicut alias vobis rescripsimus, vacare, nedum

regnum exire nequeamus, et licet in hoc dubio, quod nimis creduli simus, merito nobis possit imputari, ubi et si certi essemus de his, quae sub ambiguo relatu referuntur, ex praemissis rationabiliter excusari deberemus. Ut tamen devotionis zelum et affectionis puritatem, quam erga apostolicam sedem et eius missores sincero corde gerimus, plenius agnoscatis, dilectos nostros t. et t. nuntios et excusatores nostros una cum praesentibus litteris ad haec vobis insinuanda ad vestrae paternitatis praesentiam destinamus,quos, si placet, benigne admittere et in his, quae ad excusationem nostram pertinent, patienter audire velitis ad haec.

b) Nuntiis domini nostri regis Angliae illustris nuper de partibus Franciae redeuntibus mirantes admodum intelleximus per eosdem vos pacem quamdam inter dominum nostrum regem et nos provide et non signe magna deliberatione ordinatam ac a domino rege, praelatis et procivibus omnibus ac communitate tota regni concorditer acceptatam, ex abrupto et sine omni causae agnitione quassasse ac quassatam penitus et irritam nuntiasse de publica, ut videtur, quodammodo turbatione puritum et ad discordiam potius quam ad concordiam suspensum habentes desiderium.

c) Plura siquidem alia aspera et dura de processu vestro et ab diversis diversa nobis referuntur sub incerto, quae nostrum exasperant animum vosque, si vera sunt, nobis reddunt manifesta ratione suspectum. Sed his, quibus possimus ‘appellationum remediis occurentes, supplicamus reverenter, quatenus ad pacem, pro cuius reformatione vos tanquam pacis angelum transmissum fore credimus, benignius inclinantes et reformatae paci, in quam omnes unanimiter consentiunt, assensum vestrum probare, et statum regni

Angliae et nostrum, contra quos, prout nostis, multimodae praeparantur insidiae, quae nobis ad aliud forsan, prout deberemus, nos vacare non permittunt, oculo compatiente considerantes processum vestrum contra nos mitigare velitis, ne, quod absit, nos offensorem sentiamus, quem potius sperabamus habere défensorem. Valeat etc. Datum etc.

Dictus vero dominus cardinalis praedictus baronibus per eosdem milites suas rescripsit litteras in haec verba.

Guido etc. salutem in Domino.

a) Litteras vestras, quas nobis t. die t. t. milites reddiderunt apud t. locum benigne recepimus, diligenter perlegimus, verba fideliter ponderavimus et earum sententiam pleno collegimus intellectu, ad quarum seriem hoc ordine duximus respondendum: Ad id enim, quod in capite {scribitis litterarum incertos vos exstitisse, quos ex nobilibus regni Angliae ad quem diem, propter quid ad nostram praesentiam apud Gravilengas accedere mandavimus proposito apud Boloniam publicae citationis edicto, nec modicum vos mirari, quod de regno Angliae aliquos vocavimus extra regnum contra apostolicae sedis indulta et maxime ad dictum locum vobis et aliis regni dicti nobilibus minus tutum. immo periculosum et evidenter suspectum, utpote in quo veliuxtaquem vobis insidiae parantur hostiles et armatorum agmina congregantur, vobis taliter respondemus.

b) Certificamus nos siquidem, quod, quia tam nobis quam nostris nuntiis aditum Angliae hactenus perclusistis, nos iuxta sumimi pontificis providentiam et ab eo traditam nobis formam nostrae

LA

legationis officium in homines legationis eiusdem et quosdam alios in cismarinis partibus exercemus ; vocamus, quos credimus evocandos, publicis edictis propositis nullis locorum, pcrsonarum vel ordinum obsistentibus privilegiis; cum per ea dominus papa decreverit processus nostros impediri non posse.

c) Ex hoc autem auctoritate t. die apud Boloniam constituti in ecclesia beate Virginis coram nobis cleri et populi multitudine congregata praesentibus etiam fratre Rogerio procuratore fratrum [de saccario militiae templi et fratre Thoma] domus hospitalis sancti Johannis Hierosolymitani nuntiis regis Angliae et aliis multis Anglicis, nos monuimus et publice vobiset civibusLondonensibus etquinque portuum habitatoribus vestram absentiam de sua praesentia supplentes praecepimus, quod infra dictas kalendas septembris nobis aperiretis nostrae legationis aditum, quem clausistis, nobisque daretis ad nostrum arbitrium idoneam cautionem de securo ingressu in regnum, mora in regno et reditu ab eodem, alioquin excommunicationis sententiae vos subiecimus et terras vestras et vobis adhaerentes et nominatim civitatem Londonensem et quinque portus ecclesiatico supposuimus interdicto. Monuimus vos nihilominus et dictos t. et tam vobis quam ipsis ibidem praecepimus, ut infra terminum supradictum regem Angiiae in omnibus et per omnia libertati restitueretis pristinae et antiquae acipsius regis et fratris eius primogenitos liberaretis, quos sine causa detinetis captivos, nisi iustam et veram rationem allegaretis sive causam, propter quam ad restitutionem et hiberationem huiusmodi minime teneamini adimplendam, ad quam proponendam et probandam diem kalendarum septembris vobis et aliis supradictis praefiximus terminum peremptorium; et ad hoc insuper, quod vos personaliter

vel per solemnes procuratores et dictae communitates per idoneos svndicos vel actores ad nostra recipienda et implenda mandata coram nobis vel in hac parte vices nostras gerentibus ea die curaretis apud Gravilengas Morinensis diœcesis comparere daturi nobis cautionem idoneam de securitate praedicta et abiuraturi statuta facta quondam Oxoniae, quae provisiones appellatis, et si quae alia ad robur addidistis ipsorum, et aliis nostris mandatis fideliter et humiliter parituri.

d) De loci vero assignatione suspecti scire vos volumus, quod domino regi Franciae visum fuit locum illum vobis fore Bolonia gratiorem; et tamen cum per t. ett.intelleximus in loco praedicto vobis imminere discrimen et esse locum Boloniae tutiorem eis, diximus et per eos vobis mandavimus nobis placere, quod die praemissa Boloniam veniretis ad praemissa omnia facienda, quae apud Gravilengas fieri iusseramus.

e) Verum quod de pace inter vos et inclytum regem Angliae concorditer ordinata querimini non ex causa, ex abrupto et sine causae cognitione quassasse ac quassatam et irritam nuntiasse, firmiter teneatis nos nihilindecens vel sinistrum in hac parte fecisse nec vestram affectare discordiam, sed evidentissime reprobam etsummi pontificis ordinationi contrariam approbare non possumus nec debemus, nec notoria causae cognitionem requirunt, in quibus ordo iuris est iuris ordinem non servare, praesertim cum nec quicquam super hoc definiendo dixerimus, sed petitioni regis et praelatorum respondimus iniusta petentibus iuste denegantes assensum.

f) Quod vero subditis dura vobis et aspera de nostris processibus adversis sub incertoreferri,quae animos vestros exasperant,temperatius scribi deberat, cum tantos viros non deceat omni spiritui

6oo ABPÉNDICÉ

credere nec tam graves personas ad incerta moneri, cum cite credentes scriptura indicet leves corde; porro licet appellationum occursum contra iustos et ordinatos processus valut stipulam arbitremur, si tamen crederemus in aliquo vos gravasse, irrequisiti gravamina [tolleremus, et ubi fuerimus legitime requisiti ct gravamina | nobis ostensa fuerint idem offerimus nos facturos, cum tamen conscientiam habeamus, quod ad vobis multipliciter aggravati nec vos in universum gravavimus nec etiam quemquam vestrum.

g) Demum de pace, quam petitis acceptari, vobis aliud respondere non possumus, quam regi responderimus et praelatis : Pacem enim his non credimus parem ; si quis tamen contrarium nobis ostenderet, eum libenter super hoc audiremus. Miramur autem non modicum, quod praelatos ad nos venire non sinitis, prout scribunt, cum id vobis prohibere non liceat, et si hoc facitis, eo ipso excommunicationis sententiam, quam in prohibentes tulimus, incurratis. In hoc etiam utilitati propriae manifeste videmini contraire, cum nec regnum nos ingredi patiamini nec ad nos praelatos accedere, quorum consiliis tam in pace quam aliis regni negotiis indigemus.

h) Quo circa monemus, . vos iterum et iterum obsecramus per viscera misericordiae Dei nostri, quatenus vestrae salutis memores, quam sitimus, oflicium, quod iniunctum suscepimus nec ambivimus, exercere nos libere in vestris finibus permittatis, cum nostrae semper intentionis fuerit pacem quaerere, regni statum in melius reformare et in omnibus, licet nec Deum offendere vellemus nec homines,plus tamen Deo quam hominibus complacere ; nec possumus non dolcere regni videntes dispendia cirea rerum imminentem 1acturam, stragem corporum et, quod est longe deterius, perniciem

APPENDICE 6o1

animarum. Angelus magni consili mittat consilium salutare. Datum etc.

Eadem die praesentibus met. notario et testibus supradictis tres clerici videlicet t. et t., praesentaverunt se coram eodem domino cardinali ex parte quorumdam praelatorum Angliae reddentes ei quamdam patentem litteram sigillo tamen Londoniensis episcopi sigillatam a tergo, cuius tenor talis est : |

Reverendo in Christo patri etc. sui humiles et devoti, scilicet Londoniensis t, et t. salutem cum omni subiectione reverentia et honore.

a) Oleum effusum nomen vestrum, quod sapientia benignitate sanctitate ac imponendae pacis praerogativa speciali praeter alia dona charismatum, quibus insigniti dicimini apud nos sic clare refulget, ut huiusmodi praelati praesentia turbato regno Angliae foret opportunissima his diebus, ut vestrum ad nos vel ad vos nostrum gratum admodum reputaremus accessum, dum tamen nostro in hac parte proposito non obstarent laicorum potentia violentior et vis maior. Nec debet, si placet, ad credendu m contrarium quorumlibet aliud suggerentium opinione non tam arundinea quam scirpea infirmitate suffulta constantiae vestrae basis solida aliquatenus commoveri ; cum teste illo, cuius oculi vident sole lucidius conscientiarumque nostrarum, ad quod in hac parte nos remittitis, iudicio poenae capitalis nec non et omnium bonorum direptionis sententiae nobis sint publice comminatae, quibus, etsi gratis, nos vel-

lemus exponere, esset tamen aggressus difficilis et progressus impossibilis, cum nobis sint ad maris transitum tam nautarum gubernacula quam navium vehicula penitus denegata. Haec sciatis, pater, esse verissima nec more universalium in solo intellectu credatis consistere, sed sic esse sensibilia teneatis, ut et ipsa lippi videant, tonsores non lateant, sed et caeci sensiant in effectu ; et sensu procul dubio egeant, qui haec negant vel per quos nobis talia suggeruntur. Hanc certe matris nostrae dolemus iniuriam et vestrum non solum sentimus opprobrium, sed et in ipso gravius cruciamur, et licet altissimi testimonio barones et magnates huismodi instanter fuerimus allocuti, nequeunt tamen per censuram ecclesiasticam, quae more solito non timetur, a rigore revocari concepto, sed magis excitata multitudo provocatur ad peius.

b) Haec ad nostram excusationem in hac parte supplicamus admitti, de quibus, si forsan aliquatenus haesitetis, patefient suis loco et tempore luculenter ; nec habendam super his disputationem ante finale iuducium, de qua innuitis, formidamus, dum tamen aequum disputationis iudicem rei gestae non lateat veritas nec eius pervertant iudicium mendacia perversorum.

c) Dolemus autem plurimum. quod provisam concorditer inter dominum nostrum regem et suos proceres formam pacis nec ad eam firmandam .ob haec ducitis laborare arguentes nos non modicum, quod consensimus in eamdem.EËt certe, pater, ut salva semper pace vestra loquamur, videre non possumus nec intendimus, quod regiam evacuet aliquatenus potestatem, maxime cum omnes regnicolae sine exceptione quacumque ipsum regem nostrum agnoscant ut dominum et agnoscere sicut antea velint in posterum et tamquam principem revereri, neC ipsos praedicti domini regis minis-

tros et consiliarios praecipuos, quos reges vocatis, volumus regem esse, nec imposita eis laboriosa sollicitudo et labor sollicitus interpretationem huiusmodi nominis patiuntur, cum magis servi quam domini, magis milites quam principes inspecto fine officii sui iure debeant nominari,

d) Et ut super constitutione ministrorum huiusmodi tam de summis quam de infimis sumamus exempla, ecce rectorem universitatis altissimum cϾlo scimus dedisse motorem, qui sub ipso infe- -riora dat cuncta moveri luciferumque vesperumque pleiades et stellas ceteras coelique concentum similiter ordinasse ad inferiorum naturale regnum eorumdem. Summus pontifex etiam nos, sicut et ceteros sanctae Romanae ecclesiae cardinales sibi ut fratres et coniudices facit in proferendis iudiciis assidere vel ad ipsa etiam proferenda delegat ; et tamen plures deos aut papas penitus abnegamus, licet praemissa sub eis non minimam habeant, sicut praediximus, potestatem. Populi insuper Israelitici Moysem ducem et rectorem electos per ipsos de suis tribubus viros sapientes et nobiles absque sui magisterii detrimento constituere principes legimus praecepisse.

e) Nec videmus insuper, prout et videre vellemus, quod forma pacis huiusmodi pontificis auctoritatem minuat aut domini regis Franciae arbitrio contradicat, cum in ipsum regem tantum super praeteritis Controversiis statum regni Angliae tunc contingentibus per ipsum dominum regem Angliae et quosdam alios respectu -totius regni, NUNC paucissimos, exstiterit compromissum.

f) Et ut brevitate, qua possumus, calamum suspendamus ad evitandum pericula et alia inconvenicntia Maiora, quae saepe dicto regno hoc tempore hoc evidenter perpendimus imminere, salvis tamen statu ecclesiae et domino nostro rege prae-

dicto fidelitate praestita et quia aliqua pacis forma eidem regno posset esse damnosa multique, quod tamen de vobis non dicimus, provisam pacis for- . mam reprobant et iudicant minus bonam, qui in similem consentirent suppliciter et devote, dum tamen guerrarum incommoda, quibus saepedictum regnum Angliae irreparabiliter est dilapsum, nobiscum vel in modico persensissent : et licet, ut praediximus, venire ad vos plurimum peroptemus etin portu maris exspectaverimus omnem, quam potuimus, ad transeundum diligentiam adhibentes. Quia tamen nec personaliter veniendi nec procuratores mittendi potuimus aliquatenus licentiam obtinere, ad vestram praesentiam dilectos, clericos magistros t. et t. ad excusationem nostram et languores nostros transmittimus plenius exponendos. Datum etc.

Lé

Praefatus vero dominus cardinalis rescripsit praedictis praelatis per eosdem clericos suas patentes litteras in haec verba: Guido etc. venerabilibus fratribus etc. salutem et sinceram in Domino caritatem. |

a) Si super universis et singulis, quae vobis scribimus vel vos nobis, prolixa tenditur disputatio brevioribus omissis epistolis iam ad Tongos latosque codices veniemus, cum locorum distantia collationis in talibus necessariae opportunitatem impediat, quae verborum extensionem inanium fructuoso compendio coartaret. Hac sane volumus vice subsistere nec sermonem possumus continere conceptum, quin ad litteram sub vestris conscriptam nominibus uniusque vestrum pro omnibus sigilli munimine roboratam pro ingenti nostri modulo vera prorsus et omnino simplicia verba reddamus nec illorum sequimur vestigia, qui ser-

monum involucris assueti partim dorice partim hebraice disserentes aut volunt penitus non intelligi aut verborum perplexitatibus lectorem anxium occupari. Insuper quidem vos omnes et singulos ad vestras remisimus concientias, quas cum accensa lucerna totaliter evertistis sede apostolica summo pontifice et eius legato parte modica sui temporis inoffensis : bene vobis et plane responderimus gloriam dare Deo. Nos enim ad praesens nihil habemus ulterius in hoc articulo, quod dicamus, cum dudum didicerimus occulta cordium divino tantum examini reservanda et peccata latentia [humanam] non habere vindictam. Vestram sane prudentiam diligentius petimus intueri, an vosilla tangat sententia, qua punitur, qui procuratorem non mittit excusatore transmisso, cum par esset facilitas ad utrumque. Nec excusat, si dicitur, quod barones procuratoria deferri minime permittebant, cum enim ad nostram praesentiam excusatores tres missi venerint ; si procuratores cuncti fuissent, etiam uno sive duobus pro tertio testimonium prohibentibus fides vobis fieri poterat de procuratoribus singulorum et hoc poterat celari baronibus, nisi forsan liberet dicere, ut totius itineris prohibitio sequeretur. Nosigitur, qui interdum a longe alta cognoscimus, non, quoties peccant homines, fulgura nostra mittimus, sed armati clipeo patientiae contumelias et opprobria sustinemus in tempore misericordiae expectantes reditum aberrantium, poenitentiam transgressorum ; nam ct nos in multis offendimus, qui ad misericordiam, prout sumus, quia ea frequenter et plurimum indigemus, haec hactenus descendimus.

b) Nunc ad pacem veriusve non pacem, in quam cum dictis baronibus confitemini consensisse! Nec videtis, ut dicitis, quod regiam potestatem evacuet

vel apostolicae sedis auctoritatem evertet, quod equidem admiratione non caret, cum sitis viri profundi pectoris et homines timorosi. Sed ut a capite vestris obiectionibus occurramus : Si coeli rectoret conditor, quam nobis in exemplum proponitis, cum motore ab eodem, ut dicitis, ad motum primi mobilis deputato, quamvis a quibudam verius videatur, quod illum sacratissimum gyrum coeli sola circuit sapientia increata sic, ut angelico in hac parte non indigeat ministerio, si, inquam,dominus omnium infalhbili providentia cuncta disponens ad singula ministeria novit utique, quos elegit, nec: purgato semel illo spirituum supernorum collegio in suis electis angelis reperit postea pravitatem talemque coeli motorem constituit, [si quis fuit}, quem utique ab aeterno providerat sibi creditum ministerium prudenter atque fideliter impleturum, talem tamen praefecit huic officio, ut nulla se lege constrinxerit, quin proprio posset arbitrio committere illud alii; sed eum, cui credidit, talem fecit, utalium non oporteat subrogari; certe reges, qui. ex hominibus assumuntur, quorum -incertae sunt providentiae, quibus omnia in futurum servantur incerta nec, quos eligunt, tales habent, nec sua sic possunt stabilire consilia, quin pro diversitate temporis et varietate causarum absque nota qualibet inconstantiae ipsa valeant variare, hac in re suae potestatis libertate privantur, si necesse habent certarum regere personarum consilio, cum sit necessitas semper contraria libertati, prout civili cautum est sanctione : Quid de Christi vicario nobis obicitis! habet utique cardinales et eorum consiliis utitur, non ligatur; numquid enim si duae partes consentiant cardinalium in re aliqua, papa cogitur eorum sententiis acquiescere? Absit hoc, absit a venerabili coetu nostro ut sub obtentu necessitatis urgentis hoc nobis privilegium defendamus. Eius

enim libertatem in summo supremum reputamus honorem.

c) Videte, quaesumus, pacem vestram, et quae sit potestas trium novorum principum et novem inferiorum discutite, et quid possint tres et auctoritate regia et in quibus casibus eorumdem status finem, et videbitis duabus dominii speciebus, quas in vero jure didicimus, in regno vestro tertiam superadditam, ut in eo ‘videlicet Romana ecclesia directum dominium habeat, barones utile, rex inutile, quia tantum nominale. Audivimus dicentem christianissimum regem Franciae, cum huiusmodi formam pacis audiret, quod mallet post aratrum glebas frangere quam huiusmodi principatum habere. Memento patres et fratres carissimi, quod Roma condita sustinere non potuit duos reges ; numquam Anglia tres reges et novem subregulos sustinebit ? et consequenter ostendimus sedis apostolicae praeiudicium, quod, utinam altius pungeret corda vestra, ordinationes et statuta iuramento vallata fecistis in Anglia, quae rex Franciae ex arbitraria potestate quassavit summorum pontificum inhaerens vestigiis, cuius arbitrium summus pontifex ex certa scientia confirmavit et denuntiari praecepit eos, qui ea iuraverant ad iuramenti talis observantiam non teneri. Nostis enim, quod princeps ecclesiae doctor fidei, veritatis amator, si fuissent licita, quae fuerant iuramento firmata, ad denuntiandam eis nullum fuisse ligatum minime processisset. Unde satis eo ipso monstravit in se fuisse illicita, quae prius fuerant ordinata. Quisquis ergo raedificet Jericho, quisquis leges etformas reprobas a summo pontilice reprobatas nova pactione corroborat! Videat, obsecramus, an Petri successorem offendat quippe; si post sententias seu edicta summorum pontificum regni status correctione aliqua indigebat,

ad patrem patrum fuerat recurrendum, cui suberat posse, cum vellet, iure vel gratia regnicolarum angustiis et regni necessitatibus subvenire.

d) Non hoc enim scribimus contendendi. Nos enim consuetudinem huius modi non habemus:; sed quia veritas ad vos non potest ingredi, quam mutuae collocutionis suffragiodiscusserimus lubentius, modo; quo possumus, clauso nobis hostiliter, hostis pulsantes a foris praedicamus; et cum alia desunt auxilia, publicis edictis prepositis eam utcumque volare facimus, quia certum non invenit delatorem.

e) Habetis igitur causas legitimas, quae repulsis excusationibus, quas pretenditis, viam nobis aperiunt contra vos libere procedendi, cum ad diem peremptorium vobis datum nec veneritis persona- - liter nec iuxta citationis formam procuratores miseritis suflicienter instructos, quos tamen, ut praediximus, sicutexcusatores misistis, ita procuratores mittere potuistis. Ut adhuc temporis spatium aliquod habeatis, quo vobis liceat, quod non est factum, facere, quod omissum est, instaurare sine vestrae praeiudicio libertatis, nostrum ad praesens processum duximus suspendendum ïllum in ea libertate, qua sumus, cum nobis placuerit, resumpturi. Et si ducti consilio meliore potius feceritis, quae viderimus, noster in deo spiritus exultabit : alioquin, quod eidem credemur acceptius, etiam si vos oneret non sine maxima cordis amaritudine, prout expediens nobis videbitur, persequemur. Credimus autem et pro constanti tenemus, quod vobis expediens esset et regno, dum sumus in Boloniae partibus, nos videre et super agendis familiariter conferre nobiscum ; ad exterorum enim consilia compellemur habere recursum, si faciem nostram fugiunt et aditum nostrum exhorrent, qui de regno traxerunt originem, quibusque prae cete-

ris regni status carus esse debet. Nec enim ambigimus, quod si vobis nec monitis nec vocatis manum ad fortia misissemus, clamasset Anglia querula de contemptu. Sicque laqueum inicit et non nobis, dum 1ïllos subtrahit evocatos, quorum consiliis et rectius et honestius poterat provideri. Scire vere vos volumus, quod festo nativitatis beatae Virginis Boloniae celebrato ad partes remotiores proponimus nos transferre. Datum etc.

Ut vero idem dominus cardinalis quicquam de contingentibus non omitteret,ad dictum diem apud Gravilengas capellanum suum magistrum t. destinavit suas et tradens patentes litteras, quae formam hanc continebant :

Guido etc. capellano nostro salutem in Domino. Cum nuper baronibus Angliae kalendas septembris diem peremptorium et locum apud Gravilengas nec non civibus Londoniensibus et habitatoribus quinque portuum Angliae super quibusdam articulis assignaverimus publice Boloniae super mare Morinensis dioecesis etc., ut constituti coram nobis vel aliis vices nostras gerentibus per se vel per procuratores idoneos compareant, audituri et facturi, quae per nos et alios ex parte nostra dicentur et iniungentur eisdem, et nos ad locum praemissum aliis occupati negotiis personaliter accedere nequeamus, discretioni tuae praesentium tenore comimittimus et mandamus, ut ad locum eumdem accedens praemissis baronibus et aliis seu eorum procuratoribus, si qui ad ipsum locum die praemissa venerint, ex parte nostra indices, ut per quatuor dies immediate sequentes inibi remaneant

et exspectent audituri et facturi, quae nos eis per nos vel per alios vices nostras gerentes dicenda duximus et etiam iniungenda. Quod si barones praemissi et alii seu procuratores eorum ad locum ipsum non venerint et aliquos excusatores duxerint destinandos, excusatores huiusmodi diligenter audias et eorum excusationes et dicta in memoriali monumento recondas provisurus attente, quod et ista et illa, quae in ipso loco aperte ac coram te super his facta et dicta fuerint, nobis omni mora et intervallo postpositis per te vel per alios documentis legitimis studeas fideliter intimare. Datum etc.

Cum autem idem capellanus apud Gravilengas venisset convocatis testibus infrascriptis, videlicet t.et t., eademdie dictis baronibus et aliis assignata, scilicet kalendis septembris, in praesentia mei.t. notarii et testium praedictorum, protestatus fuit et obtulit se publice vice et nomine dicti domini cardinalis paratum audire dictos barones et cives Londonienses et quinque portuum habitatores vel eorum procuratores syndicos vel actores aut nuntios, si venirent aliqua proponere volentes, nec non et eis dicere et proponere, quae sibi fuerant per dictum cardinalem iniuncta, offerens nihilominus eis securitatem per litteras domini regis Franciae de conductu, quas ibidem legit in praesentia mei notarii et testium praedictorum. Cumque per totam diem et in crastino usque ad horam primam exspectasset ibidem nec aliquis comparuisset de dictis vel pro dictis baronibus aut aliis supradictis, rediit ad dictum dominum cardinalem. Anno et indictione praedictis diet. magister Dalmatius, capellanus dicti domini cardinalis, vocatus a dicto comite Leycestriae in Angliam de ipsius domini

cardinalis licentia transfretavit, cui postmodum post paucos dies in suo regressu Londoniensis episcopus suas ei scripsit litteras in haec verba:

Discreto viro etc... . salutem. Quia suffraganei Cantuariensis provinciae ad praesentiam eiusdem domini Sabinensis episcopi apostolicae sedis, ut dicitur, legati nuntios destinare proponunt,ut, quod non est factum, faciant et, quod et omissum, instaurarent, quam citius commode poterunt, ita quod ad ultimum die martis in crastino nativitatis beatae Virginis fuerint ad mare ad transfretandum parati, discretionem vestram rogamus ex parte dictorum suffraganeorum affectu, quo possumus, ampliori, quatenus praedictos sufilraganeos erga ‘antedictum dominum, quod' propter hoc citra dictum festum nativitatis ad ipsum non possunt transmittere excusare velitis scientes, quod si permissum eis a procivibus regni fuisset, multo libentius personaliter accederent, quam nuntios excusatores destinarent. Valeat etc.

Anno etc. dictus dominus cardinalis intellecto, quod quidam praelati et nobiles ad eum venire disposuerant, si de securo conductu provideretur eisdem, t. servienti domini resis Franciae, qui portum custodiebat Vizanti, suas de ipsorum conductu scripsit patentes litteras sub hac forma :

Guido etc. dilecto in Christo t.servienti etc. ... salutem. Auctoritate serenissimi dominti regis Franciae et potestate nobis ab eodem concessa vestrae discretiont mandamus, quatenus omnes illos de Anglia, sive praelati sive milites aut aliae

personae quaecumque ad nostram praesentiam accedentes cum sociis et familia et rebus eorum, ad nos recto itinere conducatis secure. Datum etc.

Quibus litteris ad dictos praelatos et dictum servientem perlatis comes Leycestriae et iustitiarius Angliae supradicti dicto domino cardinali scripserunt clausas litteras duobus sigillatas sigillis cum quadam cedula eisdem litteris interclusa, quarum quidem litterarum tenor talis est :

Venerabili in Christo patri etc. t. etc. salutem. Vestra noverit paternitas, quod hac die Jovis praeterita venimus apud Dovariam cum quibusdam nobilibus aliis ac praelatis ad praesentiam vestram transfretare parati ; sed inspectis litteris de eorum conductu a vestra paternitate transmissis conductus nobis insufliciens videbatur, cum de adventu tantum ad vos, non de mora et recessu nobis prospectum foret per easdem. Propter quod rogamus, quatenus litteras vestras, per quas ipsos omnes, qui ad vos venturi sunt, tam praelatos quam alios, in vestrum et domini regis Franciae conductum recipiatis, ac de mora secura et libero et absoluto reditu, cum eis placuerit, prospiciatur, nobis, si placeat, apud Dovariam exspectantibus transmittatis ; insuper et litteras domini regis, si praesens fuerit, alioquin vestris in praedicta forma contenti erimus. Valeat.

Tenor autem cedulae est iste: Guido episcopus Sabinensis apostolicae sedis legatus universis etc... salutem. Noveritis nos recepisse in salvum

et securum conductum vestrum per dominum regem Franciae illustrem [ex speciali potestate ab eodem domino rege hoc nobis attributa tam praelatos quam magnates regni Angliae illustres ac| barones regni eiusdem pro ipsius regni negotiis in partibus Franciae sunt transmissuri tam in veniendo et morando quam redeundo ; quos et, cum eis placuerit, liberos et absolutos redire permittemus, universitatem vestram rogantes et auctoritate praedicti domini regis Franciae firmiter iniungentes, quod eisdem, cum venerint, per vos liberum et securum transitum et, si necesse fuerit, salvum conductum habere faciatis non inferentes eis vel inferri permittentes damnum molestiam impedimentum seu gravamen in cuius etc. |

Quibus diligenter inspectis idem dominus cardinalis eadem die per eumdem servientem suas patentes litteras de securo conductu praefatis praelatis et nobilibus destinavit sub forma cedulae supradicta, addita illa clausula, videlicet praesentibus post instans festum beati Michaelis minime velituris. Datum etc. Post haec anno et indictione praedictis VIII. kalendas octobris H. Londoniensis episco pus t. et t.episcopi et t. clerici ett. nobiles de Anglia venerunt Boloniamcoram dicto domino cardinali exhibentes ex parte regis et baronum Angliae sua procuratoria, quorum tenores sunt isti : |

H. dei gratia rex Angliae, dominus Iberniae et dux Aquitaniae omnibus, ad quos praesentes litterae pervenerint, salutem. Noverit universitas nostra, quod nos ordinamus et constituinus venerabiles patres Henricum Londoniensem et t. episco-

pos et t, nobiles etc, procuratores et nuntios nostros solemnes dantes eis potestatem tractandi in praesentia magnifici principis domini scilicet dei gratia regis Franciae illustris et venerabilis patris Guidonis Sabinensis episcopi apostolicae sedis legati vel alterius eorum super reformatione status regni Angliae et,quod in hac parte provisum fuerit, acceptandi et firmandi ac omnem securitatem faciendi, quam negotii qualitas requirit et quam nobis seu regno praedicto viderint opportunam ; dantes insuper praefatis potestatem iurandi in animam nostram, quod nos, quicquid ipsi in praemissis nomine nostro duxerint faciendum, ratum habebimus et acceptum. Volumus autem huic paginae per aliquam scripturam prius confectam praeiudicium generari, in cuius etc. Datum etc.

In eadem forma scripserunt Simon de Monteforti, comes Leycestriae, et alii multi barones Angliae pro se et aliis baronibus eiusdem regni; eadem die venerunt t. et t. clerici et procuratores illustris reginae Angliae et domini Eduardi filii sui ad compromittendum cum consilio inclyti regis Franciae et dicti domint cardinalis vel alterius eorum:;: et cum praedicti clerici timerent procedere in negotio per tractatum tamquam ignari facti nec de personis, in quas esset compromittendum, possent cum aliis convenire, dilato negotio usque in diem Jovis sequentem, scilicet VIL. kalendas octobris, idem dominus cardinalis dictis procuratoribus regis et baronibus Angliae in sua praesentia constitutis, ne forte decommisso sibi legationis officio dubitarent, exhibuit eis et per magistrum t. legi fecit ibidem lhitteram apostolicam suae legationis.quae ad praelatos Angliae dirigebatur, et obtulit aliam, quae baronibus sub forma per omnia fere simili mitte-

batur, et aliam litteram apostolicam continentem, quod in his,quae ad legationis suae non spectabant officium, si in suis processibus ei occurerent, committebat summus pontifex vices suas, et est ipsius litterae tenortalis : Urbanus etc. Item ei duas alias litteras, quarum una erat de potestate vocandi seu citandi personas suae legationis extra fines eiusdem, prout crederet expedire; altera vero de potestate exercendi legationis officium extra fines, quoquomodo contingeret eius ingressum in Angliam impediri. Item et aliam litteram de monendis et inducendis et per censuram ecclesiasticam compellendis praelatis et baronibus Angliae ad restituendum regi Angliae civitates,castra, villas et fortalitias et alia, quae ad potestatis regiae pertinent libertatem, cuius tenor hic est: Urbanus etc. Et eadem die Jovis in sero venerunt dominus electus Lugdunensis et t. milites, sed quia tarde veniebant, continuata diein crastinum tam ipsi quam procuratores regis et baronum Angliae coram dicto domino cardinali iterum convenerunt. Et post multos de compromisso faciendo tractatus Angliae procuratores obtulerunt eidem domino cardinali hanc formam :

a) Actum est in praesentia venerabilis patris et domini Guidonis dei gratia Sabinensis episcopi apostolicae sedis legati, quod super reformatione status regni Angliae compromittatur in patres venerabiles O. dei gratia Rotomagensem archiepiscopum et H. eadem gratia Londoniensem episcopum ac nobiles viros dominos P. dictum Cambellanum, et Henricum Dispensatorem iustitiarium Angliae et vencrabilem patrem Guidonem, dum tamen id placuerit illustri regi Angliae et comitibus et baro-

nibus regni eiusdem post deliberationem super hoc habitant cum eisdem. ;

b) Forma compromissi talis est : Si quatuor de praedictis personis primo nominatis in tractando super reformatione regis et regni Angliae in unam concordaverint sententiam, stabitur eorumdem, definitioni quinto minime requirendo, quod, si tres aut duo concordes fuerint inventi, nullatenus eorum stabitur sententiae, donec a quinto fuerit approbata ; alioquin in omnem eventum expirabit arbitrium. Potestas arbitrorum in hoc consistet, quod domino: regi et regno consiliarios eligent de Anglicis et indigenis tantum, quos regi et regno magis crediderint utiles et necessarios. Et ut res omni suspicione careat, antequam ad electionem procedent tactis aut inspectis sacrosanctis evangeliis iurabunt primi quatuor, quod fideliter id exsequentur. Postquam eos nominaverint. de idoneitate consiliariorum non quaeretur à partibus. Potestas consiliariorum in his consistet : In primis utatur rex eorum consilio et eis credat rex in iusticia singulis sine exceptione personarum exhibenda. Idem faciat de antiquis chartis tam de hibertatibus quam de foresta et articulis, quos proprio natu contra oppressiones iustitiarum vicecomitum et ahiorum ballivorum dudum publicari fecit per Angliam, in perpetuum futuris temporibus observandis. Provideant quoque, quod rex immoderatas expensas non faciat nec immensas liberalitates exerceat, donec antiquis debitis fuerit revelatus et de suo vivere possit absque mercatorum et pauperum gravamine etin hoc et dicto et provisione consiliariorum suorum acquiescat. Actum est etiam, quod valletur compromissum utrimque, si partibus placeat, per traditionem obsidum et castrorum. Actum est, quod rallato et bene firmato compromisso, liberentur

obsides pacis ; ita tamen caveant idonee de pace servanda, quod in omnem eventum, quo exspirare poterit arbitrium, novam guerram aut discordiam non suscitabunt in regno, sed volentibus guerram aut discordiam suscitare totis viribus resistent alia nihilominus securitate, quam ab aliis comitatibus et baronibus praestari contigerit, ab eisdem praestanda ; quo dicto seu sententiae arbitrorum praedictorum parebunt, ut alii eiusdem regni comites et barones.

a) Super hac autem forma pars utraque deliberare voluit cum his, a quibus mandatum receperat veniendi. Sciendum tamen, quod dicta die venerit dictus dominus cardinalis praesente me t. notario et testibus infrascriptis, videlicett. et t. et aliis pluribus. Interrogavit episcopos Angliae supradictos, an ipsi consentirent cum baronibus, quod rex Angliae ad certos habendos consiliarios et eorum praecise sequendum consilium arctaretur. Et responderunt sigillatim, quod sic. Electus vero et eius collegae praedicti obtulerunt in praesentia praedictorum praelatorum et nobilium Angliae ac plurium aliorum, quod regina Angliae et dominus Eadmundus filius eius et adhaerentes eidem parati erant tenere dictum, quod protulerat inclytus rex Franciae, et si quid credebatur mutandum, super hoc stare voluntati et ordinationi eiusdem domini regis vel cardinalis praedicti.

b) Et cum pars altera se non hoc posset facere diceret, quia mandatum limitatum habebat recesserunt eadem die dictus electus et collegae eius et eadem die Vintoniensis episcopus petiit ab eodem domino cardinali Hicentiam recedendi, cui praecepit in virtute oboedientiae idem dominus cardinalis, quod cum audisset ex ore ipsius latas

excommunicationis sententias in barones cives Londonienses et habitatores quinque portuum et omnes impendentes eisdem, consilium vel auxilium vitaret dare eisdem in omnibus, in quibus excommunicati secundum canones sunt vitandi ; et in eadem forma praecepit eidem, quod servaret et in eius civitate et diocesi faceret observari sententias interdicti quas tulerat in omnes terras et loca eorumdem baronum et eis adhaerentes, et quod,si pacem tractatam contingeret,non procedere denuntiaret per se et per alium in suis civitate et diocesi excommunicationis et interdicti sententias supradictas.item monuit eumdem episcopum,quod iuxta formam mandati apostolici, quod super hoc dominus cardinalis recepit,recedat ab omni coniuratione colligatione et confœderatione cum baronibus vel aliis personis inita vel etiam iuramento firmata et statutis, quae ex eis hactenus processerunt. Dictus vero episcopus his auditis, absolvi petit, si in aliquam de subditis sententiis inciderat, saltem ad cautelam ; et idem dominus cardinalis liberaliter absolvit eumdem et sic Hicenciatus cum ipsius benedictione recessit promittens, quod ad pacis reformationem fideliter laboraret.

c) Eadem vero die in sero recesserunt cum licentia dicti domini cardinalis Hugo Dispensator iustitiarius et Simon Petrus de Monteforti praedicti, ut consulerent barones Angliae super formam comprommissi praedictam, et remanserunt Boloniae Vigorniensis t. et t. Londoniensis episcopi et Oxoniensis archidiaconus supradicti.

d) Post haec t. die venerunt pro baronibus, qui htteras sibi traditas, ut dicebant, exhibere non potuerunt, quia nautae, qui eos attulerant, eis relictüisin littoreterriti a Boloniensibus aufugerant cum dictis litteris et aliis rebus eorum. Dixerunt tamen, quod haec erat sententia litterarum, ut sciatur,

quod pax inter regem et barones Angliae concordata provisa fuit in bona fide; placet regi et baronibus suis, quod archiepiscopus Rotomagensis t. et t. videant et audiant occasiones et rationes, propter quas fuit ita concordata ; et si invenerint eam ‘rationabilem et bonam, dicti quatuor remaneant, si vero aliquid fuerit, ibi emendandum vel ratificandum perdictos quatuor vel tres eorum emendetur vel ratificetur praestito iuramento ab eis, quod hoclegaliter faciant et dicant dictum suumin Anglia etinfra pascha. |

e) Hanc autem formam scriptam ostendit dictus dominus cardinalis Petro Marescallo canonico Lugdunensi et cuidam alteri, qui venerant pro regina ; qui dixerunt eam diminuatam, cum de deliberatione obsidum non fieret ibi mentio, Ad quos dixerunt episcopi, qui remanserant se recipere super se, quod adiciatur ille.articulus qui continetur in forma nuper edita et incipit : Actum est, quod vallato etc. Dicti viri Petrus Marescallus et eius socius sub obtentu requirendae reginae et sui con: silii recesserunt, et die Veneris subsequenti dicti episcopi recesserunt causa plenioris deliberationis habendae, quibus ante recessum dedit dictus dominus cardinalis mandata, quae dederat Vintoniensi episcopo, et postmodum manu propria tradidit suas patentes litteras, quarum tenor talis est :

Guido etc. venerabilibus patribus Londoniensi et Vigorniensi episcopis et aliis ecclesiae Cantuariensis in reeno Angliae suffraganeis salutem. Cum nos viros nobiles Simonem de Monteforti comitem Leycestriae t. et t. et alios barones Angliae eorum complices et adhaerentes eisdem et tales cives et habitatores quinque portuun: Angliae nec non et

620 APPENDICÉ

illos, qui bladum, vinum et alia victualia, arma equos eis deferrent vel deferri facerent, naves etiam traderent vel navium armamenta, et omnes, qui eis impenderent, auxilium consilium vel favorem etetiam omnes, qui nobis et etiam aliis praelatis Angliae vocatis a nobis seu ad nos venire volentibus transitum prohiberent, culpis eorum exigentibus excommunicationis sententia innodaverimus et eorumdem baronum terras et omnes alias eisdem baronibus adhaerentes et specialiter civitatem Londoniensem et quinque portus Angliae ecclesiae supposuerimus interdicto, prout de ipsis sententiis et causis, propter quas latae fuerant, non solum per vos t. et t. Buloniae super mare in nostra praesentia legi fecimus, sed ad pleniorem vestram et aliorum instructuram iussimus postea vobis tradi, vobis universis et singulis, qua fungitur auctoritate, et in oboedientiae virtute praecipimus, quatenus dictos excommunicatos velitis in omnibus, in quibus excommunicati secundum sacros canones sunt vitandi, et dictas interdicti sententias observetis et in vestris civitatibus et et diocesibus faciatis a singuli observari.

b) Et si infra dies quindecim dicti barones nobis reconciliati non fuerunt, simili modo vobis praecipimus, quod dictos barones, quos nominatim excommunicavimus, cives etiam Londonienses et habitores quinque portuum et generaliter omnes adhaerentes eisdem baronibus, ut superius continetur, publice excommunicatos per vos vel per alios denuncietis et per eivitates vestras et dioceses denuntiari singularis faciatis exceptis ad praesens viris nobilibus Hugone Dispensatore iustitiario et Petro de Monteforti, quod ad nos venientes, ut cum eis de pace tractare possimus, fecimus nuper absolvi.

c) Praecipietis tamen eisdem ex parte vestra,

quod ab aliis excommunicatis baronibus in consilio et auxilio et favore discedant et de hoc dent nobis vel vobis, venerabili fratri Londoniensi episcopo, iuratoriam et aliam idoneam cautionem, quod, si facere detractaverint seu noluerint, eos, quos ex tuncin pristinam sententiam reducimus cum aliis, vos universi et singuli excommunicatos per vos vel alios publice nuncietis et has sententias fratribus praedicatoribus et minoribus et aliis religionibus intimetis nullis obstantibus privilegiis districtius observandas denuntiantes eisdem, quod, si eas non servaverint, merito poterunt formidare, ne omnibus indulgentiis et privilegiis eis ab apostolica sede concessis privemus eosdem iuxta datam nobis a summo pontifice facultatem.

d) Terras autem baronibus adhaerentes non solum eas interpretamur, quae sunt de dominio eorumdem, sed etiam omnes alias sive sint inclyti regis Angliae sive etiam ecclesiarum, scilicet civitates, castra, villas et burgos, domos mameria et fortalitias, quae partem eamdem tenent et fovent cum ipsis baronibus non obstante, si etiam ad mandatum eiusdem regis hoc faciant, cuius assensum reputamus invalidum, quamdiu in statu fuerit, in quo ab eisdem baronibüs detinetur.

e) Vobis insuper universis et singulis sub poena excommunicationis, in quam incidatis, si contra veneritis, firmiter et directe praecipimus, ne decimam vel aliquotam portionem vel aliquod genus subsidii dictis baronibus assignetis, concedatis vel etiam faciatis ad firmandum robur eorum vel ipsorum expensas seu oneéra supportanda nec a subditis vestris assignari concedi aut fieri faciatis vel etiam permiftatis. Vobis autem, venerabiles fratres Londoniensis et Vigoriensis episcopi, simili modo pr'aecipimus, quod aliis coepiscopis vestris Cantuariensis ecclesiae suffraganeis litterarum presen-

tium, quam citius poteritis, copiam faciatis nec non et illarum duarum, quas vobis misimus, una in narratione incipit : Referente, altera vero : Dudum etc.

a) Item sciendum, quod eidem Londoniensis et Vigorniensis episcopi et archidiaconus supradicti rogaverunt eumdem dominum cardinalem, quod sequentibus diebus lunae Martis et Mercurii invenirent securum conductum apud Vizantum, qui redeuntes conducerit ad cardinalem eumdem usque Mosterolium, quo se idem cardinalis translaturus erat de consilio dictorum episcoporum ; quod etiam factum fuit. Sed nec episcopi venerunt nec miserunt, nec aliquis venit pro ipsis nec baronibus in aliquo praedictorum dierum.

b) Die tamen sabbati subsequente sero quidam miles regis Angliae venit prope Vizantum et noluit in terram descendere. Sed in mare tradidit quamdam pixidem custodibus portus Vizanti plenam litteris eidem cardinalireddendam, quae fuit missa a dictis custodibus eidem domino cardinali apud Mosterolium die Lunae post festum beati Michaelisin mane, in qua erant patentes litterae regis Angliae continentes formam pacis a dicto rege ab Eduardo et filio regis praelatis et procivibus omnibus. et communitate tota regni Angliae communiteret concorditer approbatae, quae incipit « Ad reformationem » et supra per ordinem continetur in actis ; item alia littera eiusdem regis et comitum Levcestriae et Gloverniae sigillis roborata super quadam forma pacis alterius tractatae apud Cantuarium etc. Item et diversa procuratoria dicti regis baronum et magnatum Angliae ; item et litterae diversae Londoniensis et Vigorniensis

episcoporum, in quibus nitebantur se excusare de reditu ad dictum dominum cardinalem territi, ut

dicebant, a Bolonia: item significabant, quod rex et barones Angliae formam pacis, quam ipsis per eosdem episcopos miserat dictus dominus cardinalis, nullatenus acceptare volebant nec ab altera dictarum duarum formarum, quas eorum nuntii ad ipsum dominum cardinalem detulerant recedere. Forma vero pacis, quam miserat eis cardinalis et quam recusabant, talis est :

Quia laboriosum est ire toties et redire nec citra mare invenietur episcopus, qui compromissum, de quo tractatur, velit accipere nec esset sapiens, si acciperet, deliberent Londoniensis et Vigorniensis episcopi de hac forma. Ponatur absolute totum negotium in manu legati, cuius dicto stetur in omnibus, quae dixerit cum assensu alterius eorumdem episcoporum vel Hugonis iustitiari vel Petri de Monteforti ; et de hoc sit securum per litteras et iuramenta regis et reginae et filiorum suorum et baronum Angliae, qui in Anglia sunt vel extra. Et conveniant dicti duo episcopi et duo nobiles cum legato in partibus cismarinis ; et si tractatu cumeis habito simul vel singillatim, prout sibi videbitur, cum altero 1llorum poterit convenire, non definiet tunc negotium, sed dicet coram dictis quatuor : ego etc, convenimus, et tunc dabitur ei ab utraque parte maior securitas : ita quod castrum Dovariae et personae obsidum ponentur in manu eius, quas poterit tenere, ubi voluerit, et castrum munire de personis, quas voluerit, cum . consilio domini regis Franciae talibus, quae neutri parti astiterint in hac guerra. Et ex altera parte ponetur in manu legati unum bonum castrum

et forte citra mare et persona domini Eadmundi, et hoc castrum muniet et personam tenebit ut supra. Praecipiet nihilominus alias securitates verbales, scilicet per iuramenta partium et promissiones poenarum tam a partibus quam a civitatibus et locis solemnibus Angliae ; et his peractis expedientur quaestiones regis et comitis Leycestriae et dictus legatus receptis omnibus securitatibus supradictis excommunicatos a se absolvet et interdicti sententias relaxabit et perferet, -ubi voluerit, dictum suum cum altero ‘1llorum quatuor, prout praedictum est. Si vero cum nullo eorum concordare potuerit, habebantur omnia pro infectis. Sciendum tamen, quod dicti quatuor, si forma placeat, liberi venient ad tractatum; hoc est nullo pacto arctati nulliscommunicationibus territi vel alia qualibet arte vel machinatione ligati vel: perplexi quominus libere et impune valeant in his, quae iusta vel aequa viderint, consentire legato; et hoc, si legato placuerit, dicti episcopi in verbo sacerdotiset dicti nobiles suo iuramento firmabunt.

Anno Domini etc. praesentibus me t. notario, et testibus infrascriptis, videlicet t. et t. dictus dominus legatus exhibuit et per me dictum notarium legi fecit quasdam litteras H. Londoniensis et W. Vigorniensis episcoporum sivillis eorum cereis pendentibus roboratas; et habebat sigillum eiusdem Londoniensis episcopi in sua circumferentia inscriptionem t. etc., et sic de alio sigillo. Praedicta siquidem sigilla ego praedictus notarius et testes superius nominati inspeximus diligenter et recognovimus,prout superius sunt descripta.Tenorautem litterarum huiusmodi talis erat :

Universis praesentes litteras audituris salutem H. Londoniensis et W. Vigorniensis divina misericordia episcopi, salutem in Domino. Noveritis, quod nos in praesentia nobilis viri domini Petri dicti Cambellani inspectis sacrosantis evangeliis iurati promisimus, quod liberationem domini Eduardi, domini nostri illustris regis Angliae primogeniti, proiurabimus infra decem dies. Postquam nobis per dominum Henricum, filium domini regis Alemanniae, constiterit, quod exercitus, qui apud Radam congregatus. ut dicitur, ad impugnandum regnum Angliae ab eodem loco recesserit vel maior pars eiusdem et abimpugnatione dicti regni ex toto destituerit. Si vero dicti domini Eduardi liberatio infra dictum tecmpus non procuretur, sub debito dicti iuramenti promisimus et tenemur redire ad partes Franciae et in comitatu sancti Pauli, ubi comes eiusdem loci disposuerit moram facere, donec, quod superius promisimus, fuerit adimpletum; quod, si aliquo casu impediri contingat, quominus ad partes Franciae redire possimus, morabimur in regno Scotiae sub districtu cuiuscumque alterius dicti regni, quem dictus comes sancti Pauli ad hoc duxerit eligendum, quousque cum effectu ipsius liberatio per nos vel per alios fuerit procurata.Nec quamdiu postmodum detentus fuerit, erimus parti baronum Angliae in aliquo consulentes aut faventes, sed ipsum detinentibus erimus adversantes, quousque fuerit liberatus. Datum etc.

Ego t. sacrosanctae Romanae ecclesiae auctoritate notarius supradictus his interfui una cum testibus supradictis. Anno loco et indictione praedictis et demandato dicti domini cardinalis haec scripsi et in formam redegi publicam et signavi.

Ex praemissis itaque intelligens praefatus dominus cardinalis dictorum baronum Angliae malitiam induratam contra eos in hunc modum processit.

Guido... Ad perpetuam rei memoriam.

a) Precluso nobis nostrae legationis aditu per viros nobiles Simonem de Monteforti, comitem Leycestriae,Gilbertum de Clare, comitem Gloverniae, Roger, comitem Norff, Hugonem Dispensatorem, iustitiarium Angliae et per magnates alios regni Angliae, ad quod necnon et partes Walliae et Hiberniae nos sanctissimus pater noster et dominus Urbanus divina providentia summus pontifex pro exercendo legationis eiusdem officio destinarat, nos, quibus ab eodem summo pontifice specialiter est indultum, ut quocumque modo nobis huiusmodi aditu impedito ea, quae ad officium nostrum pertinent, exercere in cismarinis partibus valeamus, eosdem comites et iustitiarium ac omnes alios barones et nobiles adhaerentes eisdem necnon et cives Londonienses et habitatores quinque portuum Angliae in ecclesia beatae Mariae in Bolonia supra mare. Morinensis diocesis coram cleriet populi multitudine coram nobis solemniter convocata, iuxta datam a summo pontifice nobis formain die Martis ante festum assumptionis beatae Mariae proximo praeteritum, videlicet secundo idus augusti, monuimus et eidem praecepimus, quod infra kalendas septembris nunc praeteritas tunc instantes ingressum, quem nobis clauserant, aperirent : Et, quia se nobis reddiderant multiplici ratione suspectos, caverent nobis idonee ad nostrum arbitrium de securitate ingressus in regnum

di

morae in regno et reditus ab.eodem, quae, si infra terminum praedictum non facerent,eosdem excommunicationis extunc sententiae cum omnibus, qui eis darent consilium vel favorem, decrevimus subiacere, sed et terras eorum et omnia loca eisdem baronibus adhaerentia et nominatim civitatem Londoniensem et dictos quinque portus ecclesiastico supposuimus interdicto. Omnes insuper, qui eis in praedicta rebellione manentibus arma, equos, bladum, vinum vel alia victualia ferrent in Angliam vel ferri facerent naves vel navigia vel earum armamenta ex quacumque causa eis traderent, pari excommunicationis sententia innodavimus.

b) In quas excommunicationis praedicti barones et aliet dictae terrae interdicti sententias, cum contumaciter nostris monitis et mandatis non paruerint, inciderunt. |

c) Sane dieet loco praedictis, scilicet secundo idus augusti, in ecclesia beatae Mariae Boloniae supradicta barones eosdem secundum speciale mandatum domini papae per suas litteras nobis datum monuimus et eidem praecepimus, ut infra terminum supradictum kalendarum septembris nunc quidem praeteritarum sed tunc instantium inclytum regem Angliae in omnibus et per omnia solitae et antiquae restituerent libertati ac plenitudini liberae regiae potestatis tam in iudiciis quam extra iudicia exercendae. Rursum eosdem ex oficio nostro monuimus,ut eiusdem regis ac fratris sui regis Alemanniae primogenitos liberarent,quos detinebant et adhuc detinent sine causa captivos, licetsub inani coloreverborumeos ut obsides tenere se dicant occasione compromissi cuiusdam facti, ut dicitur, in sex arbitros sed ab eisdem arbitris non recepti,quin potius a tribus ex eisdem arbitris, sicut a nobis per patentes eorum constitit litteras, refutati. Addidimus etiam monitioni et praecepto

prope dictis hanc clausulam : Nisi videlicet iidem barones iustam et veram rationem seu causam proponerent et proferrent, propter quam ad ea, quae praecepimus, adimplenda minime tenerentur, ad quam proponendam et proferendam easdem kalendas septembris eis praefiximus terminum peremptorium in eadem ecclesia beatae Mariae Boloniae etin praesentia multitudinis supradictae. -- Tam etiam ex officio nostro quam secundum speciale domini papae mandatum per suas litteras nobis datum de solvendis societatibus et coniurationibus ac statutis factis in Angliae in praeiudicium regiae libertatis et cogendis baronibus ad abiurationem eorum ibidem et eodem die et corameisdem praedictum ipsis baronibus terminum assignavimus ad abiurandum statuta facta quondam Oxoniae:

(quae provisiones appellant), et si quae alia ad robur addiderant eorumdem, loco eis ad hoc assignato apud Gravelingas diocesis Morinensis coram nobis vel in hoc gerentibus vices nostras.

d) Nosigitur attendentes, quod barones praedicti contemptum addentes contemptui, sicut in aperiendo nobis legationis aditu et danda idonea cautione de securitate ingressus morae et reditus non paruerunt, sic et praedictis nostris monitionibus et mandatis contumaciter recusarunt, in eosdem et eorum consiliarios, fautores et complices in hoc facto congregata coram nobis apud Hisdinium Morinensis diocesis cleri et populi multitudine copiosa excommunicationis sententiam propter haec tulimus iterato et terras eorum ac alias eisdem baronibus adhaerentes. et quae ipsis, quamdiu in huiusmodi rebellione fuerint, adhaerebunt, ecclesiastico supposuimus interdicto. Nullis obstantibus privilegtis seu indulgentiis apostolicis personis dignitati locis vel ordini ab eadem sede concessis, cuiuscumque tenoris existant; quia,quod ad nostros

processus attinet, illorum efficacia per datas nobis ab eadem sede litteras penitus est exclusa. A praedictis autem excommunicationum sententiis illustrem regem Angliae, sacerdotes et clericos ad capellae suae servitium per euim specialiter deputatos excipimus, quos, licet cum baronibus conversentur, mente tamen ipsis non credimus adhaerere. Unde et concessimus, quod idem rex per suos sacerdotes et clericos supradictos.in locis, quae in praemissum inciderint interdictum, libere sibi faciat divina officia celebrari voce suppressa, ianuis tamen clausis et excommunicatis et interdictis exclusis. Acta sunt in tali.… praesentibus... notario et testibus infrascriptis, videlicet t. et t. die t. indict. t. anno etc. Ego praedictus notarius.

Postmodum dictus dominus cardinalis praedictas sententias per regnum Franciae et alibi publicari mandavit, ut sequitur.

Venerabilibus in Christo fratribus Dei gratia archiepiscopo Senonensi et eius suffraganeis ac diversis iuris vacantium ecclesiarum, si quae sint vel fuerint in eadem provincia, officialibus. Guido etc. salutem etc. Precluso nobis etc. ut supra. Nos igitur attendentes etc. usque congregata coram urbisapud Hisdinium diocesis Moriensis cleri et populi multitudine copiosa excommunicationis sententiam propter hoc tulimus iterato et terras eorum ac alias eisdem baronibus adhaerentes, et quae ipsis quamdiu in huiusmodi rebellione fuerint adhaerebunt, ecclesiastico supposuimus interdicto nullis obstantibus etc. usque penitus exclusis. À praedictis autem excommunicationis sententiis

illustrem regem Angliae sacerdotes et clericos ad capellae suae servitium per eum specialiter deputatos excepimus, quos, licet cum baronibus conversentur, mentetamen ipsis non credimus adhaerere. Unde et concessimus, quod idem rex per suos sacerdotes etc. usque interdictis exclusis. Quo circa discretionem vestram rogamus attentius et requirimus vobis, qua fungimur auctoritate, mandantes, quatenus pro sedis apostolicae reverentia, de cuius iniuria agitur et contemptu,has nostras excommunicationis et interdicti sententias per universas ecclesias vestrarum civitatum et diocesium, in quibus legatorum vel delegatorum aut ordinariorum iudicium sententiae consueverint clero et populo publicari, singulis diebus domininicis et festis exStinctis candelis pulsatis campanis per vos aut alios publicetis, ita videlicet, quod viri nobiles comes etc, et t. et t. comites nominatim et ut severe omnes alii adhaerentes eisdem seu qui eis consilium vel auxilium dederint seu favorem, et expressim cives Londonienses et habitatores quinque portuum Angliae excommunicati publice nuncientur nec dictarum sententiarum denuntiatione cessetur sine sedis apostolicae vel nostro speciali mandato. Hoc igitur nostrum mandatum tam attente curetis implere, ut et sedis eiusdem dolere iudicamini vicem et oboedientiae bonum, quod victimis est praesentius, tam salubriter quam prudenter amplecti. Has autem praesentes litteras retento transcripto ipsarum earumdem Îlatori reddatis singuli vestrum cum vestri appositione sigilli. Datum etc.

In eumdem modum scripsit dictus dominus cardinalis Rotomagensi, Bituricensi, Narbonensi et

APPÉNDICE 641.

aliis archiepscopis regni Franciae et.partium adiacentium et eorum suffraganeis nec non et vaçantium ecclesiarum officialibus in provinciis earum-

dem (1).

(1) Bibliothèque du WMusée Calvet d'Avignon, cote 2758. recueil ms, page 165.

J. Heidemann, Papst Clemens IV. Eine. Monographie, Munster Schoningh 1903.

TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES

Abbeville (Girard d') 459.

Accurse, professeur, 23.

Acre (Syrie), 46, 51.

Acta Sanctorum,.xvi.

Adelaïde de Tarascon, 9.

Adricn IV, 291.

Agro Romano, 443.

Aiguesmortes (Gard), 45, 46. 233.

Alain du Lusarches, évêque de Sisteron, 279.

Albert de Parme, notairc apostolique, 313.

Albigeois, 34. 36, 39, 58, 74.

Aldebrando Aldebrandinl.

quier Siennois, 432.

Alix de Méranie, 218.

Alexandre IV, 68, 91, 292, 317, 395.

Alphonse, comte de Castille, 137, 375, 381, 393, 395.

Alphonse, comte de Poitiers et dc Toulouse, 34, 45, 321, 332, 455.

Alphonse, roi du Portugal, 293.

Alphonse de Tarascon, neveu de Clément IV, 9, 159.

Ambelard, Templier, 115.

ban-

Amiens, (Somme), 106.

Anagni (Italie), 371.

Ancher, neveu d'Urbain IV, cardinal de Sainte-Praxède. 130, 151.

Annibal (Jean et Pierre), 387.

Annibaldi de Molaria, cardinal des 12 apôtres, 130, 324, 329, 463.

Aquilée (patriarche d’), 396.

Arcis Hugues d’), 46.

Arcis (Jean d’), senéchal de naïissin, 37.

Ardant Gabriel, 443.

Arezzo (Italie), 343.

Argence (Gard). 68.

Arlempdes (Hte Loire), 207.

Arles iB. du Rh.\, 40, 43, 535, 367.

l'Eglise du

Ve-

Armand, recteur de Mont d'Or, (Uzès), 233.

Armand, évêque d'Astorga (Espagne}, 172.

Assise (Italie), 342.

Asti, (Piémont), 317, 363.

Athies (Pierre d'’) sénéchal de Beaucaire, 53.

Atréasbe, chevalier, 174.

Auch (Gers) 40.

Augi (comte d'}, 359.

Aurel (Drôme), 206.

Auriole (Jean), 38.

Austorge de Montaigu, 641.

Authon (Guillaume d'), de Beaucaire, 53 à 56.

Auxerre, évêque d'), 344, 352.

Avignon, (Vaucluse) 47.

sénéchal

Ayglier, archevêque de Naples, cardinal, 155, 451.

B Babet (Raymond), lecteur des Dominicains d'Arles, 41.

Bacon Roger, 164 à 171.

Barcelone (Espagne), 342.

Bargavel, xvi, 511.

Barral de Baux, 38,39, 173, 317.

Bartholomeo d’Arrigo, Siennois, 427.

banquier

Battandier, xvu1, 14.

Béatrix de Provence, 285, 351.

Beaudoin, empereur, 311.

Beaucaire (Gard), 16, 46, 47, 51, 52.

Beaufort (Drôme), 207.

Beaumanoir (Philippe de), 31.

Beaumont (Drôme), 208.

Beauzac, (Hte-Loire), 207.

Béguinot, évêque de Nimes, v vin.

Bela, roi de Hongrie, 235.

Bellegarde (Gard), 53, 54.

Bémont (Charles), xvr. 105.

Bendocdar,sultand' Egypte 235,288.

Bénévent (Italie), 173, 354.

Benoit XIV, 445, 477.

Benoit, dominicain, 294.

Béquet, xvi, 31.

Bérard, notaire de Clément IV. 351.

Bérard de Naples, professeur, 272, Bérenger Gilles, 175.

Béranger Puisséguier, 74.

Bernard d'Anduze, 55.

Bernard, abbé du Mont-Cassin, 411.

Bernard de Languissel, 364.

Bernard Pelct, 222.

Bernard du Portail, 185.

Bernard Pierre, 52.

abbé de St-

Barnier,

TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES

Bertrand, évêque d’Avignon, arch.

d'Arles, 233.

Bertrand Raymond, hérétique, 340.

Berthier (le général) 4614.

Bessarione, xvit, 308.

Bevilacqua, chanoine de Viterbe, x11, 466, 485.

Béziers (Hérault\, 342.

Biéda, près Viterbe, 337, 338.

Bigod Roger, 116.

Bigorre (Htes Pvrénées), 208.

Bions (Gard), 183.

Blanche de Castillle, 27, 32, 45, 51.

Bocard comte de Vendôme, 344.

Bologne {Italie), 31.

Bonaventura di Bernardino, banquier Siennois, 427, 429.

Boniface d'lporégia, franciscain,

Bonnecor (Guillaume de, chevalier, 166.

Bordeaux (Gironde), 40.

Boso de Dovara, 382.

Boulogne-sur-Mer (Pas-de-Calais), 114. :

Bourges (Cher), 24, 40,344.

Bracciano près de Rome, 442.

Brague (Portugal), 234, 292. Braiselve (maréchal de), 383.

Brayda xvi, 399 à 419.

Brescia 350.

Brion (Simon de) cardinal, 94.

Brives-Charensac. (Hte-Loire), 70.

Broue (Guillaume de la) archevè que de Narbonne, 48.

Bulœus. xv. 10. 482, 508.

Caissargues (Gard), 185.

Calvisson (Gard). 53, 245.

TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES

Cambellan (Pierre), chevalier, 118, 252. | Cantorbéry (Angleterre), 113, 218.

Capocci (Angelo), sénateur de Rome, 369.

Capoue, 355.

Carcassonne (Aude), 52, 213.

Carena, (Cesar), 16.

Caromb (Vaucluse , 10, 37.

Castanet de 'chapelain de Clément IV), 261, 272.

Castellaneta dans l'Apulie, 339.

Castelnau (fr. Jean de), 50.

Castille, 22.

Catel, xvi.

Cave, xvi.

Cazilhac (Hérault\, 231.

Cayres 'Hte Loire), 207.

Ceprano, 355.

Cervaloni, 23.

Ceyssac Hte Loire). 207.

Chaise-Dieu (La) Hte Loire, 203.

Chalençon Drôme), 206. | Charles d'Anjou, xx, 145, 313, à 4398.

Chaspinhac ‘Hte Loire, 207.

Chaussard, prieur de Caissargues.

Chazeaux (Ardèche), 207

… Chevalier (Ulysse). 7.

Chevreuse (Gui et Hervé de), chevaliers. 46.

Christophe (Guillaume, évêque de Maguelone., 56.

Ciaconius, 14.

Civita Vecchia. 337. 398.

Clare (Gibert de) 115. 155.

Clari. évèque de Viterbe. x11. 466, 484, 439.

Clément (Claude), xvi, 482.

Clément IV, passim.

Clément VIT, 445.

Clévio (Jordan de), 7.

Codolis (Guillaume de), 63.

Comtat Venaissin. 34. |

Cologne, (archevêque dei, 394.

Conrad d’Antioche, 382, 392, 411.

Conrad de Cappocio, 373, 381, 382.

Conrad Trinza, 373, 382.

Conradin, 144, 373 à 381.

Conques (Pierre de), évêque de Maguelone, 56.

Corconne (Gard), 53.

Corda, xvi, 35.

Coucy {sire de), 29.

Courfraud (Geoffroi de':, sénéchal de Beaucaire, 93.

Coursan (Pierre et Bertrand de), 73.

Cosenza (Calabre), 260, 322.

Cosenza (archevêque de’, 344.

Cunéo, 319, 345.

Dalmace, chapelain de Gui Fulcodi, 117.

Damiette, 45, 46.

Dante, 402, 411, 417.

Derras, xv.

Décan, sgr d’Uzès, 197.

Denifle, xvu. .

Denys des Essarts, 520,

Despenser (Hugues), 116, 117, 123.

Dorna, archiacre de Béziers, 67.

Douais, évêque de Beauvais, 76.

Douce de Mormoiron, 37.

Douvres (Calvados), 121.

Drague, peintre d'Avignon, 14, 506.

Dumas Jean, frère mineur, 260.

Dunhac (Guillaume de), professeur

Dunières (Hte Loire). 207.

Durand, évêque d’Albi, 38.

Durand, évêque de Mende, 28, 31

Durfort {Gard) 54.

Edmond, fils du roi d’Angleterre,317 Edouard, fils du roi d'Angleterre, Embrun (Htes Alpes, 40.

Engraissoles (Raymond-Alfred d'), 10, 141, 167, 470.

Eric, roi de Danemark, 305.

Ermengaud de Melgueil, 172, 296.

Etienne, cardinal de Preneste, 129.

Everlange (chanoine d°), 467.

Evesham (Angleterre), 127, 148.

Exeter t Angleterre), 112.

Fabrège, XI, XV111, 139, 484.

Fazio di Giunta, banquier Siennois,

Fazio di Berignone, banquier Siennois, 432.

Fay (Drôme), 207.

Feraud de Barras, 283, 285.

Feret (abbé:, xXv 1.

Florence, 143.

Florensac ‘Hérault), 74.

Folquin Guillaume, chapelain de Clément IV, 234. | Fontainebleau, 367.

Fontaines (Pierre de},avocat, 31,58.

Fontevrault (Maine-et-Loire). 45.

Fossombronc (Italie, 328.

Foulques de Puvricard, 381.

Frachet (Gérard de}, 43, 44.

Fraissinet de Fourques (Lozère),

TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES

Francesco di Guido, banquier siennois. 428

Franquevaux (Gard), 16.

Frédéric IF, 144.

Frédéric d'Antioche, 385.

Frédéric Lancea, 382.

Fredol (Bérenger de). 73, 213, 218.

Frizon, 14.

Fulcodi Gui, passim.

Fulcodi (Egidia), 1v, 9.

Fulcodi (Marie), vi, 9. 40, 43.

Fulcodi (Cécile), 141, 143.

Fulcodi (Mabilie). 141, 142

Fulcodi (Pierre), 8, 10. 15, 137.

Galiote, 391.

Galvano (Lancea), 359, 380, 382, 413

Gantelme (Jean de), 314, 320.

Geoffroi d'Alatri, cardinal de St- Georges, 130, 351.

Geoffroi de Beaumont, 340.

Geoffroi de Sarzanne, 241.

Gérard comte de Pise, 391.

Germain, historien, xvi.

Germaine, mère de Clément IV, 8, 62, 494.

Gilon. connétable, 355.

Girard de Rampillion, 238.

Gissev, S. J. 3, 13.

Goudet (Hte-Loire), 207.

Grasselli, archevêque de V'iterbe, v, VIH, 237.

Gravelines (Nord), 117.

Gratzen Stvrie, 457.

Gregorio di Gonnella, banquier Siennois, 429.

Grégoire IX, 32, 222.

Grégoire X, x1H1, 220, 312, 463, 474 à

TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES

Gièzes (Hte-Loire), 208.

Grosseto, 365, 383.

Gui d'Auvergne, 217.

Gui de Mellot, 219.

. Gui de Montlaur, 220.

Gui de la Tour, 219.

Gui de Montefaltro, 386.

Gui de Bourgogne, cardinal de St-Laurent, 130, 305.

Guido Guerra, comte de Toscane,

Guido di Giunta, banquier Siennois, 428.

Guido Novello, 361, 373, 382.

Guidon (Jean), dominicain, 294,

Guillaume de Boulbon, 10, 141

Guillaume de Forcalquier, 16.

Guillaume IV, évêque de Carpentras 37.

Guillaume de Bray, cardinal de St. Marc 130:

Guillaume IT, empereur d'Allemagne 45.

Guilllaume Bertrand, inquisiteur,

Guillaume de Brosse, 237.

Guillaume de Monteils, 221.

Guillaume de Laudun, 56.

Guillaume de Nangis, 458

Guillaume de Minerve, 57.

Guillaume de St-Amour 126 à 164

Guillaume de Sieure 82, 193.

Guillaume de la Roue, 201.

Guillaume (Pierre), bibliothécaire,7.

Guillaume de Saanne, 269.

Guillaume de Rampollion, 105.

Guillaume Séguier, 272.

Guillaume de Tonneins, domini-

cain, 383.

63; Guillaume de Paris, 382.

Guillaume de Villlaret. 335.

Guillaume de Villehardoin, 312.

Heidemann,historien, xvir, 108, 631.

Hélène, fille de Michel II, 369.

Hildebolde, arch. de Brème, 211.

Henri III, 104 à 148.

Henri, arch. de Nazareth, 144,

Henri de Castille, 368, 370, 379, 411.

Henri de Cosenza, 260, 388.

Henri, duc de Pologne, 453.

Henri, évêque de Londres, 117.

Henri de Suse, cardinal d’Ostie, 129.

Hubert de Coconato, cardinal de St-Eustache, 130.

Hubidos (abbé), 187:

Hugues Florent, chan. d'Arles, 233.

Hugues de St-Cher, 215.

Hugues, card. de Ste-Sabine, 64.

Hugues de Revel, Gd M: de l’H6pital, 281, 283.

Hyères (Var), 51.

Innocent III, 279.

Innocent IV, 214.

Innocent V, 278.

Innocent XI, 454.

Iscles (les) (Gard), 189.

Isnard Hugolin, 320.

Îtier, chanoine de Brives, 220.

J Jacopo di Egidio, banquier Siennois, 428.

Jacopo di Grégorio, banquier Siennois, 428.

Jacques Savelvi, cardinal de Ste- Marie, 130, 324, 329.

Jacques I, roi d'Aragon, 69, 272, 299.

Jager, historien, xv.

Jean, d'Angleterre, 331.

Jean, évêque de Winchester, 117.

Jean de Courthenay, arch. de Reims.

Jean, fils du comte de Soissons,344.

Jean Gaétan Orsini, card. de St- Nicolas, 130, 324 à 329, 361, 397,

Jean de Tolède, card. de Porto, 129,

Jean de Villausico, chan. de Reims, 237. :

Joly (Claude), historien, XI, 482

Jordan (Ed) xvu, passim.

Jordan Pironti, card. des S. S Cosme et Damien, 130.

. Jourdain, 16.

Junas (Gard), 53.

K Kopp, card. de Pologne, 455.

Lafarre (Hte-Loire), 207.

Langlois, 259.

Lapte, (Hte-Loire), 207.

Largentière col de), 345.

Lasteyrie (Robert de), 186 Lavena (Robert de), 390, 410.

Lavoûte (Hte-Loire), 207.

Léon \1n1, 441, 443, 447, 406.

Lésignan (Hérault), 212.

Levis (Guiot de), 74.

Loisel (Antonin), 509.

Londres, im.

Longueval, xv.

Lotto di Ugolino, banquier Siennois, 429.

Louis de Bavière, 382, 435.

TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES

Luca Savelli, 369.

Luc (Drôme), 207.

Lucérie, 356.

Lucques, 321. 341.

Lunel (Hérault), 38.

Lunel-Vieil (Hérault), 390.

Maguelone (Hérault) x1, 55, 342.

Mahazan. chapelain de Clément IV, 198.

Malet, chanoine du Puy, 64.

Malboë (Simon dei, 32.

Malferrat, arch. d'Arles, 68.

Malgarini Angela, xvir, 419.

Manfred, 137, 144, 314 à 358.

Manfred Malet, 382.

Manosque (Basses-Alpes) 280.

Marché (Jean de), 54.

Marcoussy (Jérôme de), 28, 482.

Maréchal, curé de Montbrison ,120.

Marerio (Jean du), 382.

Martène, xvi, xX1X, passim.

Martin (J.-B.) xviu.

Martin de Lonay, 179.

Maurin, inquisiteur, 293.

Maurin, archevêque de Narbonne, 74, 97, 211, 213.

Mathieu Rosso, cardinal de Ste Marie, 130, 337, 342, 351.

Mazer, Min, XV1, 1, 57, 422.

Medicis, 3, 512.

Meirieu, évêque de Digne, x.

Melchior, arch. d'Embrun, 216.

Melgueil ou Mauguio (Hérault), 55,

Ménard, xvL

Mercœur (Hte-Loire), 207,

Mery del val, 448.

Messine, 381.

TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES

Mezères (Hte-Loire), 207.

Michel, Despote d'Epire, 312.

Michel Paléologue, 307; 312.

Michel {Robert}, Xvu, 55.

Milan, 345.

Millau (Aveyron), 45.

Milon, doyen de Lyon, 219

Minerve (Hérault), 213.

Modène, 31.

Molinier, 57, 456. 479.

Montalembert, 5.

Montaren (Gard), 54.

Montaut (Rostaing de), 56.

Montaigut (Foulques de), 67.

Monteux, (Vaucluse), 59.

Montefeltro (Tadeo de), 390.

Montecompatri, 443.

Montefiascone, 361. . |

Montferrat (marquis de), 340, 345.

Montfort (Simon de), 33, 74, 115, 118, 120, 127.

Montfort (Henri de), 111, 113.

Montfort (Pierre), 117, 120.

Montfort (Philippe), 156, 173.

Montlaur Drôme), 207.

Montlaur (Guy de), doyen du Puy, 64, 204.

Montpellier (Hérault), 44, 56, 197, 230, 293.

Montréal. (Drôme), 207.

Montredon (Gard), 53.

Montregard (Hte-Loire, 207.

Morèse, arch. d'Arles, 68.

Mormoiron (Vaucluse), 27.

Mothon ‘Pie) x11, 489.

Motous, (Manche) 122.

Mure (Jean Marie de la), xv,1, 483.

Nangis (Guillaume de), xvt

Napoléon (Jacques), 387.

Narbonne (Aude) vis, 31,

Nazareth, 144.

Nice (Alpes Maritimes), 109.

Nicolas IT, pape, 472.

Nicolas, recteur, de Vallabrègues,

Nicolas de Pise, sculpteur, 292.

Nimes. (Gard), v, vi.

Nourrit de Marseille, x111.

Novarre 345.

Octavien des Ulbadini, cardinal de Ste-Marie, 120, 362.

Odilon, (abbé de St-Gilles!, 194.

Odo, cardinal de Tusculum, 129.

Oldoini, 14

Olozargues (Gard), 245.

Orange (Vaucluse). 37.

Orlando di Bonsignore, banquier siennois, +4, 29

Orléans (Loiret), 23, 24.

Orsini (Napoléon et Mathieu des Ursins), 380.

Orvieto, 129, 361, 365.

Othocar, roi de Bohème, 374, 395.

Ottobon Fieschi, cardinal de St- Adrien, 130, 147, 154. 218, 287, 348. 360, 381.

Ouveilland {Raymond d'), 73.

Oxford, 104.

Palerme, 380.

Pallavicini, 132.

Paltinieri, card. de St-Martin, 130, 146, 326, 359, 361. 459.

Paolucci, arch de Viterbe, 467.

Paris 24.

Patru, 29.

Paul V. pape, 445.

Pavie, 377, 383.

Pelerin Latinier, sénéchal, 35, 262.

Pernes (Vaucluse), 334, 336.

Pérouse, 9, 129. 138, 361.

Pretz, x vi.

Peuchet, 421.

Peyraud Guillaume, prieur des dominicains de Lyon, 215.

Peyriac-sur-mer (Aude), 73.

Peyronnet, xrn1.

Philippe, chapelain d'Alphonse, 46 Philippe, archevêque d'Aix, 52.

Philippe de Savoie, élu de Lyon 214 à 219.

Philippe de Bénac, abbé de St-Pé,

Philippe, frère mineur, 50.

Pian (Guillaume de) sénéchal, 46.

Pie VI, 445.

Pie VIL, 445.

Pie IX, 446.

Pie X, 441. 448.

Pierre, abbé de St-Hilaire de Poitiers. 4357.

Pierre André, chan d'Arles, 233.

Pierre de Charni, arch de Sens 237 Pierre, roi d'Aragon, 331.

Pierre de Christa. fr. mineur, 308.

Pierre Giraudi, chapelain de Clément IV, 357.

Pierre de Moras, fr. mineur, 3u8.

Pierre, not'" apostolique,318, 323.

Pierre de Laupies, chan. de Valence, 221.

Pierre [IL arch. de Tarentaise, 216 Pierre de Tarentaise, provincial des dominicains, 220.

Pierre de Tarascon, neveu de Clément [\, 9, 470.

TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES

Pietro di Oderisio, sculpteur, 465.

Pise, 376, 383.

Pitigliano (comte de), 365.

Platine, xvi, 28, 459, 481, 509.

Po, 377.

Podiobonizi, 376.

Polignac, (Hte Loire), 207.

Polignac, (évêque du Puy), 63.

Pologne, 452. |

Pomerols. (Hérault). 74.

Pons d'Astoaud, 38. 46.

Pons, évêque de Béziers, 223.

Pons, de St-Gilles, dominicain, 19. 52, 67.

Pons de Villeneuve. 38.

Portalésius, commandeur d'Orange, 37. |

Potthast, xvi, passim.

Pradel, dominicain, x11, 490.

Pradelles (Hte-Loire), 207.

Procida (Jean de) médecin du pape, 394.

Psalmoldi (Gard), 183.

Ptolémée de Lucques, 3, 23, 459.

Puy :le) (Hte-Loire), vil, 23, 201 à Puymoisson (Hérault) 31.

‘Q Quillan (Aude) 213.

Ragonesi, évêque de Colombie, 490.

Raimbaud de Caromb, 10, 159, 280.

Ranerio di Jacopo, banquier Siennois, 431.

Raoul, card. d'Albano, 94,120. 174, 351, 360, 374.

Raymond, évèque de Lodève, 73.

Raymond de Dions, 185,

TABLE ALPHABÉTIQTE DES NOMS PROPRES

Raymond de Nimes, médecin du pape 397.

Raymond V et VI, 15, 36.

Raymond VII, 27, 36 à 38, 45, 53.

Raymond de Barjac, 35; 262.

Raymond Gaucelin,sénéch. 38,47,70.

Raymond, évêque de Toulouse, 49.

Raymond du Puy, 278.

Raynaldus, XV.

Ré (île), 208.

Reginald de St-Gilles, 20.

Requin (abbé) xvir, 334.

Revoil, 24.

Ricavas de Caromb, 37.

Richard Annibaldi. cardinal de St- Ange, 130, 324, 329, 351.

Richard de Cornouailles, 137, 381,

Richard de Pofi, 338, 363.

Richard, archidiacre d'Oxford, 115, 117. |

Rieti, 346.

Robert, fr. mineur, 52.

Robert de Bare, 361.

Robert de Flandre, 344.

Robert Guiscard, 331.

Robert d'Uzès, évêque d'Avignon,

Roche (Amalric de).56,278,287.290.

Rodolphe d’Aubusson, 269.

Roger de Clariac, chan.de Valence,

Roger IV, comte de Foix, 39.

Roger, Templier, 114.

Roger de Ver, prieur des Hospitaliers, 115.

Rohrbacher, xv, 151.

Rome, 379.

Roncelin de Fos. Gd-Maître du Temple, 281.

Ronchères, sénéch. 69.

Roquefeuil (Guillaume de), 73.

Rostaing.de Tarascon. 9.

Rouen 'Seine-Inférieure), 269.

Rousselin, sgr. de Lunel, 303.

St-Amant ( Aveyron), 289.

St-Antonin, xVIH, 9.

St-Bonaventure, 74, 179, 459.

St-Dominique, 292:

St-François d'Assise, 74.

St-Gens (Vaucluse), 59.

St-Gervais-de-Fos (B -du-Rh). 190, St-Gilles-du-Gard, v,1 à 8, passim.

St-Haon (Loire), 13. j

St-Joire (fsère', 13.

St-Louis, 28, 45, 239 à 268, passim.

St-Martin-de-Fugères (Hte Loire),

St-Maurice-de-Senlis, 367.

St-Pé (Htes-Pyrénées , 297.

St-Pons (Hérault, 212. |

St-Robert, abbé de Molesmes, 296.

St-Quentin-Chaspinhac(H'e-Loire)

St-Thomas d'Aquin, 89, 175.

Ste-Edwige, 452 à 455.

Ste-Elisabeth, 452.

Ste Rose de Viterbe, 473.

Santa Fiora (ldibrandini comte,

San Germano, 355.

San Miniato, 383.

Sanssac (Hte-Loire), 207.

Sauve (Gard), 53, 56.

Savelli (Jean et Luc), 380.

Saverdun (Ariège!, 39.

Schouppe, s. j. 309.

Seneuil (Hte-Loire), 207.

Sens (Archev. de), 344. ‘

Sibile d'Alais, 55.

Sicard d'Alaman, 38, 47, 161.

Sienne, 197, 365, 376, 383.

Simon d'Alvernia, fr. mineur, 308.

Simon de Brie, card. de Ste-Cécile, 130, 216, 284, 322, 344, 348, 359 379, 429, 458.

Sinicius, 429.

Sissey, Templier. 281.

Sixte-Quint, 445.

Sommières ((:ard), 53, 56.

Sorbon Robert), 270, 459.

Sylvestre Carbonagio, 337.

Syracuse, 381.

Tagliacozzo. 387.

Tancrède de Scherligno, 319.

Tarascon (B. du Rh.), 43, 54.

Tende (col de}, 345.

Tépuli Laurent, 174.

Termes, (Olivier de), 35, 160.

Theillière ( abbé), 138.

Thibaud IL, roi de Navarre, 137.

Thierry de Bavière, 211.

Thomas, fr. Hospitalier. 114.

Thourote (Jean de). 29.

Tillemont (Le naïin de). NV 1.2

Timothée, évêque de Zagabrie. 2145,

Tiranges. (Hte-Loire , 207,

Tivoli, 339.

Torretan, 379.

Toscanella, 443.

Toulouse, 45. 45.

Tour Maubourpg, (Septime de la) 464, 469.

Trebnitz, 452.

Trelis. 58.

Trente, 377.

TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES

Ucel (Ardèche). .

Ugo di Jacopo, banquier siennois, Urbain, [Y, 87, 91,94, 97, 106. 129, 395, 478.

Ursaut (Gaillard d') prieur domin.

d'Arles. 44.

Uzès. (Gard). 35, 232.

Vaissette, (Dom), passim.

Valence (Drôme), 221.

Valéry (Erard de). 389.

Vallabrègues (Gard), 55.

Vasseur, (Dom le) xvi, 17, 10%.

Vauvert (Gard), 245, 303.

Velly, xvi.

Vénéjan (Gard), 54.

Venise, 349.

Verceil, 345.

Véroli (Malateste de), 390.

Vérone (l'élu de}, 317, 376.

Vico. (l'ierre de), 316, 326. 337, 347, 350.

Vienne (Isère). 40.

Villanova (G. de), 262.

Villefort (Lozère), 192.

Villette ((ieoffroi de), 31.

Villevieille (Gard), 53.

Vinay, député de la Hte-Loire, 50.

Vincens-St-Laurent, 423.

Vissant (Pas-de-Calais), 111-112.

Viterbe, vi1r, 361 Viviers, 35-36, 263.

É Z Zahn, Directeur des Archives de Gratz, 497. w Walter,évèque de W'orchester, 117.

Winchester (Angleterre), 122, Worchester (Angleterre), 117.