LIVRE NEUVIÈME
HISTOBB DU MA1IA6B DB 6ILBBBT BKKBT, PÈHB DB L'iBCHEViQUB THOMAS ,
FiAGmrr d'ohb vis db l'arcsbvéqub pab un db sbs cortbiiporauvs *.
Pater ejus (Tboms) Gilbertus, cognomento Beket, civis londoniensis , mater vero Matildis fait, ambo generis et divitiarum splendore suis nequaquam concivi-
* RayuNiard , Clioiz des poésies origlmles des Troubadoors , t. II , p. a «G. 3 Paplol est le nom da JODgienr de Bertrand de Born.
' Cest le non dégolsé sous lequel le poêle désigne dans on grand nombra de ses plèees Rietaard GcBor de Uon.
* Vita et proeessBs saDctiThon» Gantoariensis, sen qoadripartila hbtorla, cap. ii, M, 8.
bus inferiores. Qnibiis e regione momm ingennitas et pi» oonversatioais innocentia, longe intelleximus, prsminebant. Justitis qnidem actibus iiusistebaiit, et sine crimine et qnereU, nt traditar, conrerBati aont Ntme anlem in principio restât de ipsins patris et matris conjugio inserendiim, nt exinde adYertatnr qnanta cnni et pietate a solis ortn nsqne ad oocasnm tam diverses génère et oonditione oongregavit in nnnm prsdestinatlo nûrîllca Salvatoris , de qnonun sane felici progenie sponsam soam Eodesiam per mnndnm nniversum praevidit soblimaii et trhimpbaliter deoorari.
Prsfatus ergoGilbertDS, «tate jnrenis, cmoem Domtnicam cansa pœnitentÛB YOtivs arripnit Jerosolimam itnms , qnendam de familia sua Ricardnm nomine secum assmnens, ipso solo pro serviente contentas. Qno tandem prospère venientibns, inter christianos et gentiles insidiis babitis loca sancta orationis cansa cnm aliis introrsns qnam licnit visitantes, pariter capii sont et cathenati, atqne in carcere cujnsdam Admiraldi, praeclari principis paganorum, detenti, ntsingnlis diebns victnm laboribns impositis quodammodo oompararent. Qni Gilbertns per annnm integnun et dimidiom in captititate sclaTorum more sernens, com honoratior csteris atqne prsstanXior haberetnr, in ocnlis Admiraldi prs omnibus gratiam et favorem invenit, in tantnm qnod fréquenter coram eo, sed tamen in vincnlis, ad mensam veniret, discnmbentes visitaret, et invicem de terramm notiliis ac gentinm diversarum moribus et ritu conferrent. Molta eciam ob gratiam ipsins coUata sont snis bénéficia concaptivis , procurante insimnl privatim, in qnantnm ]icuit, fi]ia ejnsdem Admiraldi, pnella admodnm curialis et deoora , nnica patris sui , quae ntique miro affecta ipsum Gilbertom, proat patebit inferins, diligebat
Qnâdam autemdie, nacta oportnnitate paella liberins cun eo loqnendi, in* qnisivit ab eo de qoanam terra et civitate extiterat orinndns , de fide edam , de religione et conversatione christianomm, et qu» forent credentinm spes et secnlomm prsmia futaroram. Qui cum responderet quod Angliens esset et Londoniarum inoola civitatis, hiqmsitaqne de fide, prout melins noverat, expotoiaBet, consequenter et ipsa ab eo sciscitavit, dicens : Nom mortem libenter pro Deo tno et fide Christi qaam profiteris conservanda intrépide exciperes ? Libentissime , inqnit, pro Deo meo monar. Quo audito , puella mox quasi ex virtate veifn tota mntata, profitetur se cbristianam fleri ipsins ob causam, dummodo ipsam in coojngem accipere in sua fide sponderet. Tacuit attameu ille secum deïiberans, adquiescere statim noluit, timens nimirum fallaciammulieris, unde tergiversando de die in diem prorogavit, nolens cito precibus illius prsstare oonsensnm. Cumque puella vebementer affligeretur, et in dies ob dilationem, utmoris est mnliemm, plus anxia efficeretnr, Gilbertns intérim cnm snis ooncaptivis de fnga oogitans, post annum et dimidiom, nocte quadam, dimptis cathenis, a carcere anfùgerunt, totnmque noctis residuum, qnousque fines cbrisUanorum attigissent, conciti peregemnt. Mane autem facto, prspositus operum , more solilo, nt eo6 ad opéra mitteret ooniueta, a carcere fracto ipsos evasos vidisset, in mana valida eos inseqnitnr, donec, christianomm terminis obstantibns, omni spe jam frandatus reverteretnr non parum iratus. Puella vero hsc andiens memorata , ex illa hora de profectione sua et fnga post ipsos oogitavit Cumque saper hoc didMis ac noctibos mire eogitativa efflceretur, et in meditatione sua exardrâceret cantins evadendi, nocte quadam, universis sompno depressis, sola, nullo sdente, a»sumpto secum modico quid ad viaticnm necessario, nt expeditins iter agerct satis attemptando, multiplici se discrimini tradidit fugiendi, nicbil cnrans de universis haereditario jure sibi i)ertinentibus, sufflcientiam sibi repntans divitiamm, si desiderinm snnm pio voto posset complere.
0 minodam nimis hujus mulieris tam andaciam qnam amorem tanta dilllcilîa et ardua pnesnmeotis ! Non bssitayit , cnm esset tam ingenti gloria patenue poneaiioms nobilitanda, inecnpabiliter eadem carere. Non trepidavit fragiliset deljêsta panpertatem pœnalem snbire , nec per tôt tenamm spada et nanfra^ gantig maris innnmera periculornm gênera dnïiitaTit sola discorrere , dnm unins IiominiB tam remoti et ignoti qoœreret amorem. Cnm etiam nec de TitA ipsins Tel ittTentione seenritatem luiberet, imo.neodnm secura de conjngio etsl qassitam faomiiiÉm reperiret Proftcisoens igitur paganl^mnm prospère pertransiTit , et cnm qnibnsdam peregrinis et mercatoribus repatriantibns , qni lingnam ejus noyerant, versos Angliam navigabat. Gnmqne , transactis cnnctis pericnlis ob iter obviantibos, Angliam applicnisset ; atque a snis comitibns jam dissociata fuisset, nichil aliud interrogare pro itinere noverat nisi tantnm Londonia, Londonia.
Qno tamdem perveniente, quasi bestia erratica per plateas civitatis incedens, et obviantes quosque exploratoris more circumspiciens , derisn omnibus babeiMttnr, et maxime pueris in eam intendentibus et per vicos incedentibus ob dispaiem ipsius habitom et linguam simul admirantibns. Gontigit autem quod sic per plateas et vicos incedens, contra domum praefati Gilberti ubi manebat, in solempniori scir licet et frequentiori civitatis foro, ubi nunc in bonore saneti Thom» bospitalis domus constmcta est, casu fortuite deveniret; in qua quidem ab introeuntibus dirulgatnm est, quod qusdam juvencula millier quasi idiota, pueris eam et aliis sequentibus et irridentibus, evagaret. Audiens autem Ricardus, serviens Gilberti snperius memoratns, quasi ad spectaculum cnm csteris et ipse accurrit. Qui cum propius aceedeus eam agnosceret, statim cum summa festinatione ad dominum suum recurrit, narrans ei secreto banc filiam Admiraldi esse, ad quam admirationis causa intuendam bominum copia confluebat. Quo audito, supra modum admirans nec credere valens , eo quod impossibile ut sic eveniret omnino videretor, dominus Ricardo non potuit fldem dare , donec ipso in juramento diutius persistente, minus incredulus aliquantulum redderetur.
Gogitans tandem causam adventus ipsius , arbitratus est tamen oonsnltius ei alibi providendum quam eam secum in domo propria retinendam, jussit Ricardo ut ad quandam matronam viduam ei vicinam eam adduceret, qus ipsam tanquam flliam suam in omnibus custodiret. Quem cum videret puella et eum agnosceret, mox quasi mortua cecidit, jacens in extasi resupina. Gumque ab illa mentis alienatione ezpergefacta et ad se reversa resideret, ad dictam matronam Ricardus eam adduxit, sicut ejus dominus imperarat. Gilbertus de adventu puellae secum pertractans, cœpit animo fiuctuare per diversa, et cogitationes concipiens invicem répugnantes , inddit in mentem ejus episcopum londoniensem oonsulendum adiré apud sanctum Paulum, ubi illo tempore sex episcopi aderant super aiduis regni negotiis vel ecclesiae tractaturi. Quibus coram positus cum veritatem rei gests snperius memoratse per ordinem exponeret , mox cicestrensis episcopus pis cseteris propheticam prorumpens in vocem , indubitanter asseruit, banc vocationem non bumanam sed potius fuisse divinam, et necessario magniflci operis prolem edituram , cujus sanctitate et labore universalis ecclesia esset ad Gbristi gloriam sublimanda. Gateris autem episcopis qui aderant in banc sententiam concordantibus , ut idem Gilbertus puellam , dummodo baptizari vellet , duceret in uxorem ; adducta est statu ta die in crastino, in ecclesia beati Pauli in doctorom episcoporum praBsentia , ubi et baptisterimn competenter extitit praeparatom , in quo et illa debuerat baptizari.
Gumque interrogaretur in medio posita , prout mos ecclesiœ exigit , per sspedio-
tnm Ricaidmn Gommimem eornm interpretem, si vellet baptixari, respiondit: a Hdjus rei causa a valde remotis partibus hue advem, dommodo Gilbertus michi YOluerit in coujugio copulari. » Baptizatnr igitor paella, sex episoopis grandi coin solempnitate baptismi sacramentom agentibus, eo qooà pnedari saDgniius esset fcemina, imo vocationis darioris ex gratia admodum divina ; Gilberto traditor mox ab episcopis tu conjugem cum celebritate oonjugali , de fide catbolica prius breviter instrncta. Quam cum ad piopria doceiet , prima nocte mutas in unnm ooDGordiae, sanetam Thomam, fdturom cantoaiiensem aichiepiscopom et maityrem, genuerunt.
ARCIBniE BALLADE 8UI LA CAPTIVITÉ ET LE MAIUGB DE GILBIKT BIKXT *.
In London was Young Beichan bom,
He longed strange countries for to see; But be was taen by a savage moor,
Who bandled bim rigbt cruellie ;
For be viewed the fasbions of that land ;
Their way of worsbip viewed be ; But to Mabound, or Termagant,
Would Beicbam never benda knee.
So, in every sboulder ihey've pntten a bore;
In every bore tbey've pntten a tree ; An they bave made bim trail ihe wine
And spices on bis fàir bodie.
Tbey've casten bim in a dungeon deep,
Wbere be oould neitber bear nor see ; For seven years tbey kept bim tbere,
Till be for bunger's like to die.
Tbis Moor be bad but ae daugbter,
Her name was called Susie Pye ; And every day as sbe took ihe air ,
Near Beiduin's prison she passed by.
And bonny, meek, and mild was sbe,
Thougb sbe was corne of an ill kin ; And oft she sigb'd, sbe knew not why,
For bim that lay tbe dungeon in.
0 so it fell, upon a day Sbe beard young Beichan sadiy sing ;
,fOl. U,p. 117.
PIEGES JUSTIFICATIVES. i43
And ay and eyer in her ears The tones of hopeless sorrow ring.
« My honnds they ail go masterless;
« My hawis they fiée from tree to tree ; « My yoonger biother will heir my land ;
« Pair England again TU never see I »
The dolefùl sonnd, from nnder gionnd,
Died slowly on her listening ear; Bat let her listen ever so long,
The never a word more conld she hear.
And ail night long no rest she got ,
Yonng Beichan's song for thinking on; She*s stown the keys firom her father's head.
And to the prison strong is gone.
And she has open'd the prison doors ,
I woot she open'd two or three.
Ere she conld corne young Beichan at,
He was locked np so curionslie.
Bat when she came yoong Beichan before ,
Sore wonder'd he ihat may to see ; He took her for some fair captive :
« Fair Lady, I pray, of what conntrie ? »
« 0 hâve ye any lands, » she said,
« Or castles in yonr ovn ooontrie , « That ye conld to a lady fair,
« From prison strong to set yon f^ ? »
— tf Near Umdon town I hâve a hall , « With oiher castles two or three ;
« 111 give them aU to the lady fair : « That ont of prison will set me free. »
« Give me the tmth of yonr right hand,
« The tmth of it give nnto me , « That for seven years ye'll no lady wed,
« Unless it he along with me. »
— « m give thee the tmfh ofmy right hand, « The tmth of it 111 freely gie,
a That for seven years 111 stay nnwed , « For the kindness thon dost show to me. »
And she has brih'd the piond warder Wi' mickle gold and white monie ;
She's gotten the keys of fhe prison strong , And she bas set yonng Beichan free.
She's gi'en bim to eat the good spicecake , She's gi'en bim to drink the blood redwine;
Sbe's bidden bim sometimes fhink on her, That sae kindly flreed bim ont of pine.
Sbe's broken a ring from ber finger , And to Beichan half of it gave sbe :
« Keep it , to mind yon of that loye tt The lady bore that set yon flree. »
« And set yonr foot on good sbip-board , « And baste ye back to your own countrie;
« And before that seven years bave an end , « Corne back again , love , and marry mo. »
But long ère seven years bad an end, Sb^ long'd fall sore ber love to see;
For ever a voice witbin her breast Said, « Beichan bas broke bis vow to tbee. »
So she's set ber foot on good ship-boaid , And tum'd ber back on her own conntrie.
She sailed east, sbe sailed west, TiU to fair England's shore sbe came ;
Where a bonny shepherd she espied, Feeding bis sheep npon the plain.
« Wbat news, what news , thon bonny shepherd?
« Wath news hast thou to tell to me ? » — « Such news I bear, ladie , ke says,
ff The like was never in this oonnlrie ,
« There is a wedding in yonder hall, « Has lasted thèse tbirty days and three ,
« Yonng Beichan will not bed with bis bride , . « For love of one that's yond the sea. »
She's pnt ber hand in her pocket , Gi'en bim the gold an white monie :
«c Hae, take ye that, my bonny boy, « For the good news thou tell'st to me. n
When she came to yonng Beieh4li*s g»te«
She tirled softly, at the pin; So ready wa« the piond porter
To open and let tbis lady in.
« l8 ïbis yoiuig Beldiaa's haS , » she said, « Or is thai noble loid irithm ? »
— « Yea, he's in «ht kan anoiff them al » « And thîs îa the day 0^ hia weddiB. »
— « And lias be wed anifher loye ?
« And bas he clean forgotlen me? »
And, Bighin', aaid that gay ladie , « I wish I weie in my own «Huitrie. •
And she bas taen ber gay gold iteg,
Tbat TTith her leye she braka so free ; Says , « Gie bim that , ye pfoud porter,
« And Md the bridegfoom ^eak to me. »
Wben the porter eama bis iord before ,
He kneeled down low on bis knee.
« What aileth thee , my prood porter,
« Thou art flo foll of oonrtesie* ? •
— « l'ye been porter at yonr gaAes,
« It's thirty long years now and three; « But there standtf a lady at them now, « The like o'ber did 1 never see ;
« For on every flnger she bas a ring ,
« And on her mid flnger she bas three; « And as meickle gold aboon her brow
« As would bny an eaildom to me. »
Its ont then tpok the biide's mother ,
Aye and an angry woman vas shee ; « Ye might baye ezoepted onr bonny bride;
« And twa or three of onr oompank. »
— « 0 hokl yonr tongue , thon brid's mother, « Of aU yomr foUy let me be;
« She's ten times daker nor the bride , a And aU that's in yonr iscmipanie. »
« She begs one sheayee of yonr white bread ,
« But and a eup of yoor red yrine ; « And to remember the lady's loye ,
« Tbat last reliey'd yon ont of pine. »
Wben Tommy came Us master before, ^ He Ineeled down npon tais knee ;
■ What tldings hast ttaoo brooxbt, my man, « As tbat ttaoo maies soeh coartesie? »
Ritson's ant. songs, p. SS3.
— « 0 well-a-day I said Beichan Ihen»
. a That 1 80 80on hâve manied fheel
« For it can be none bat Snsie Pye, « That sailed the sea for love of me. »
And qnickly hied he down the stair;
Of fifteen steps he made bat three ; He's ta*en bis bonny loye in amu.
And kist, and kist her tenderlie.
— « 0 hae ye ta'en anither bride ?
« And hae ye qmie forgotten me?
« And hae ye qaite forgotten her, « That gaye yoa life and libertie? »
She looked o'er her left shoolder, To hide the tears stood in her e'e :
« Now fare thee well, yoong Beichan , she says , « 111 try to think no more on thee.
— « 0 never, ntver, Sosie Pye , « For sarely ihis can never be;
« Nor ever shall I wed bat her « That's done and dree'd so moch for me. »
Then ont and spake the fbrenoon bride : « My lord, yonr love it changeth soon ;
« This moming 1 was made yoor bride, « And another chose ère it be noon. »
— « 0 bold thy tongae, thon forenoon bride; « Ye're ne'er a whit the worse for me ;
« And whan ye retam to yoor ovn oonnliie , « A dooble dower 111 send with thee. »
He's taen Snsie Pye by the white hand , And gently led her ap and down;
And ay ashe kist her red rosy lips, « Ye're welcome, jewel, to yoor own. »
Ue's taen her by the milk-white hand , And led her to yoa foontain stane ;
He's changed her name ftom Sosie Pye , And he's call'd ber bis bonny love, lady Jane.
DETAILS SUR LA VIE MONDAHŒ DE THOMAS BEKET, AYANT SON ÉLÉVATION A L'ÉPISCOPAT, DONNÉS PAI GUILLAUME, FILS d'eTIENNE, SON SECRÉTAUIB '.
Canoellarii domos et mensa communis erat omnibus cigiiscunqae ordinis indigentibus ad curiam venientibus, qui probi vel essent, vel esse viderentur. Nulla fers die comedebat absque comitibus et baionibus, quos ipsemet invitabat. Jusserat quaque die, novo stramine vel fœno in bieme, novis scirpis vel frondibus virentibus in lestate, stemi bospitium suum , ut militum multitudinem, quam scamna capere non poterant, area munda et laeta reciperet ; ne vestes eonim pretiosae, vel pulchrsB eorum camisis , ex areae sorde maculam contraberent. Vasis aureis et argenteis domus ejus renitebat, ferculis et potibus pretiosis abundabat; ut siquae esculenta vel poculenta commendaret raritas, emptores ejus nnlla eorum comparandorum repellere deberet cahtas...
GanceUano, et regni Angliae et regnorum vicinorum magnâtes liberos suos servituios mittebant, quos ipse honesta nutritura et doctrina instituit, et cingulo donatos militis, ad patres et propinquos cum bonore remittebat, aliquos rétinebat. Rex ipse dominus suus, filium suum, baeredem regni, ei nutiiundum commendavit : quem ipse cum coaetaneis sibi multis filiis nobilium , et débita eorum omnium sequela, et magistns, et servitoribus propriis, quo dignum erat bonore , secum babuit
Cancellario bomagium infiniti nobiles et milites faciebant; quos ipse , salva fide domini régis, recipiebat, et ut suos patrocinio fovebat.
Transfretaturus interdum sez aut plures naves in sua babebat velificatione, nullumquequi transfretare vellet, remanere sinebat : appulsus gubernatores suos et nautas ad placitum eorum remunerabat. Nulla fere dies effluebat ei, qua non ipse aliqua magna largiretur donaria, equos, aves, vestimenta, auream vel argenteam supellectilem, vel monetam. Sic nimirum scriptum est : quidam erogant propria, et semper abundant; alii rapiunt aliéna , et curts semper abest rei. Tantamque baibebat cancellarius donandi gratiam, ut amor et deliciae totius orbis latini reputaretur. Utcunque erat aetas, ita quemque facetus adoptabat...
Cancellarius régi, clero, militis et populo erat acceptissimus, ob ipsius dotes virtutnm, animi magnitudinem, meritorum insignia, qu£ animo ejus inbaeserant. Pertractatis seriis, colludebant rex et ipse, tanquam costanei pueruli, in aula, in ecclesia, in consessu, in equitando. Una dierum coequitabaut in strata Lundoniae; stridebat deformis hiems; eminus aspexit rex venientem senem, pauperem, veste trita et tenui; et ait cancellario : Videsne illum? — Cancellarius : Video. — Rex: Quam pauper, quam debilis, quam nudus! Numquidne magna esset eleemosyna dare ei crassam et calidam capam? — Cancellarius : Ingens equidem; et ad hujusmodi animum et oculum., rex, babere deberes. Interea pauper adest; rex substitit, et cancellarius cum eo. Rex placide compellat pauperem, et quaeht , si capam bonam vellet babere. Pauper, nesciens illos esse, putabat jocum non séria agi. Rex cancellario : Equidem tu banc ingentem babebis eleemosynam; et injectis ad capitium ejus manibus, capam, quam novam et
< Willelni dm Stephani Yiu S. Tboma, p. 14-33, apQd hist. angl. Script., éd. Sparke. II. 27
418 PIÈCES JUSTiFICATIVBS.
optimam de scarlata et grysio indutns erat, rex canceUario anferre , Ule retôiere laborabat. Fit ibi motus et tamultus magnns : divites et milites, qui eos sequebantur, mirati accélérant scire quffiuam esset tam subita iuter eos causa concertaudi : noa fuit, qui diceret : intentus erat uterque manibus suis, ut alîquando quasi casuri viderentur. Aliquandiu reluctatus cancellarius , sustinuit regem viucere, capam sibi inclioato detrahere, et pauperi donaxe. Tuuc primum rex sociis suis acta narrât : risus omnium ingens : fuerunt, qui cancellario capas et pallia sua porrigerent. Cum capa cancellarii pauper senex abit, praler spem locupletatus , laetatus et Deo gratias agens
AUquotiensque ad hospitium canceUarii rex oomedebat, tnm lndendi causa, tnm gratia videndi qus de ejus domo et mensa narrabantor. Rex yaniebat aliquando equo admisso in hospitium cancellarii sedentis ad mensam; aliquando sagitta in manu , rediens venatu , vel iturus in nemus ; aliquando bibebalt , et yiao cancellario recedebat; aliquando saliens ultra mensam, assidebai et oomedânl Magis unanimes et amid nunqnam duo alii fuerunt temporibus christiaiiis.
Fuit aliquando gravi tentus infirmitate cancellarius Rothomagi apud sanctom Gervasium. Venerunt eum duo reges simul videre, rex Francomm et rex Anglorum, dominus suus. Tandem dispositus ad sanitatem, et convalescens, una dierum sedit ad ladum scaccorum , indutus capa manicata. IntraTÎt eum visitare Ascbetinus, prior Leghcestriae, veniens a curia régis, qui tune erat in Gasconia ; qui liberius eum allocutus, ausu familiaritatis, ait : Quid est boc quod capa manicata utimini? Hœc vestis magis illorum est, qui accipittres portuit: vos Tero estis persona ecclesiastica, nna singnlaritate , sed plures dignitate : Cantnarias arcbidiaconus, decanus Hastingse, praepositus Buverlaci, canonicus ibi et ibi; procurator etiam archiepiscopatus; et sicutrumor in curia flreqeens est, archiepiscopus eritis. Cancrllarius respondit, inter caetera, ad verbum illud : Eqnidem très taies pauperes agnosco in Anglia sacerdotes, quorum cujuslibet ad aichiepiscopatum promotionem magis optarem quam meam : nam ego, si forte promoverer, ita dominum meum regem intus et in cute noYi, necesse baberem, aut ipsius gratiam amittere, aut Domini Del, quod absit, servitium pos^bere : quod et post ita contigit...
Quinquaginta duos clericos cancellarius in obsequio suo habebat : quorum pfairimi in suo erant comitatu , curabant episcopatus et abbatias vacantes , aut ejss proprios honores ecclesiasticos.
Deliberavit quandoque rex Anglorum cum canceUario et aliis quibosdam regni sui maguatibus, petere a rege Francorum fiiiam ejus Margaretam matnmoBio copulandam Ûlio suo Henrico. Placuit consilium. Hsc siquidem regum et magno* mm virorum magna est confcsderatio. Ad tantam petitionem tanto principi fadendam quis mittendus erat, nisi cancellarius? Eligitor : assentitnr. Igitur cancella^ rius rem, personas et offlcium suum attendons, et se tante ni commetiens, juxta illud poeticum :
Mettre quod ailées; DopUiliter se instruit Qui naptias miititur coueiliare ftiivras.
Parât ostendere et effnndere luxus anglican! opulentiam, ixtapnd omnes et ia omnibus honoretur persona mittentis in misso , et missi sua in se. C^ïciler du* centos in equis secum habuit de familia sua, milites, clericos, dapiferos, servientes, armigeros, nobilium fiUos, militantes ei, et armis omnes i&strnctos.
Omues isti et ornais eanim seqnela, novo festïTO fiilgebant ornaUr vestium, quisque pro modo sno. Habuit etiam vigintl quatnor mut|uU>na yestùnoatoriun , onmia fere donanda , et in transmarinift leliiMiiieada, et oqmeio elegantiam vaiiS , grysii/ et peUlum peregmanim , palliorum quoque et tapetum, guibus thaï»mus et lectus episcopi bospitio recepti ornaba&tv. Habuit sec«ea i^&nes, aves, omne genus quo reges Qtimtar et divites. Habuit in comitatu soo octo bigas cuv riles; unamquamque bigam qidiicpie equi trahebant, destraniâ corp^re et mbore simlles : quisque equus suum sibi deputatum babebat fbrtem juTenem no^a tmûea succinctum, euntem cum biga; ipsaque bigasuum veredum et custodem. Dus bigae solam cervisiam (rahebant, factam in aqus decocUone ex adipe frumenti, in cadis ferratis, donandam Francis. Habebat cancellarii capella bigam ^am; caméra snam, expensa snam, coquina suam ; portabant alis escnlentorum et poculentorum aliquid; aliae dorsalia tapeta, saccos cum -vestibus nocturnis, sarcinas et impedimenta. Habuit duodecim summarios. Octo scrinia cancellarii continebant supellectilem, auream scilicet etargenteam, vasculos, cuUulos, patera8,cipbûs, cuppas, urceolas, pelves, salina, cocblearia, cultellas, parapsides. Alias coffr» et clitells cancellarii continebant monetam, m plurimimi cotidianis ejus im* peosis et donis sufflciens, et vestes ejus, et libros aliquotet bujusmodi. Unus sommarius capellae sacra vasa, et altaris ornamenta, et libros portabat, csBterorum pTSBambuIus. Quisque summariorum suum babebat agasonem, qualem et qualiter decuit instructum. Qusque etiam biga habebat canem alligatum vel supra vel subtus, magnum, fortem et terribilem, qui ursum vel leonem domiturus Tideretur. Sed et supra quemque summahum erat vel simia caudata, vel humani Simulator simius ons. In ingressu gaUicanorum villarum et castrorum, pnmi yeniebant garciones pedites quasi ducenti quinquagenta, gregatim euntes sex vel déni vel plures simul, aliquid lingua sua pro more patris sus cantantes. Séquebantur aliquo intervallo canes copulati et leporarii in loris et Iaxis suis, cum concuratoribus et sequacibus suis. Post modicum stndebaut ad lapides platcarum illaB bigae ferratae, magnis coriis animalium consutis coopertœ. Séquebantur ad modicam distàntiam summarii, agasonibus, positis genibus super dunes summariorum, equitantibus. Aliqui Franci, ab domibus suis egressi, ad tantum strepitum qusrebant cujus esset £amiiia. Aiunt illi , quod cancellahus régis Anglonim ad dominum regem Francis missus veniret. Dicunt Franci : Mirabilis est ipse rez Anglorum, cujus cancellarius talis et totus incedit. Sequuntur j)ost summarios annigeri,militum portantes scuta, et trabentes dextrarios; Inde alii samjgeri; debinc epbebi; deinde qui aves portabant; postea dapiferi, et magistri, et ministri domns cancellarii; deinde milites et derici, omnes bini et bini equi- %ntes; postremo, cancellarius, et aliqui familiares ejus circa^mn.
Appolsus in transmarinis , statim piœmiserat domino régi Francorum cancellarins mandans, quod ad eum veniret. Yenit per castrum Medlenti. Rescripserat ei rex Franconmi , quod occurreret ei Parisius , et qua die. Rex itaque volens cincellarium procurare; sicut nobUitatis et consuetudinis gaUicanorum regum est, onmem mortalem ad curiam Francis venientem, quamdiu in curia t'uerit, procurare, edicto Parisius dato probibuerat, ne quis aliquid cancellario, vd suis emptoribus venderet. Quo prscognito, cancellarius prsmiserat suos ad fora vidna, Lamaci, Gorboili, Ponlis Isarei, sancti Dionysii, qui sibi emerent panes, et cames., et pisces, vina, et cibaria, in abundantia, mutato, suppreseisque nomiiûbu£ , liabitu. £t cum Parisius domi Templi hospitium babitaturus ingrederetnr, occuixerunt ei âui diceotes^quod hospitium omnibus bonis instructum ad moram
triduanam inveniret, qnaqae die mille hominibas procurandis. Equidem in divitiis régis Salomonis legitur qnot animalimn carnes qnotidianis ejns impensis snffic^ rent. Equidem nna die, anguillarum unnm*solum ferculnm cancellarii centnm solidis sterlingorum emptum fait : quod omni patriae notum, etiam loco proverbii mnlto tempore mnltis in ore erat. De aliiâ ejus ferculis et impensis sîleo. Ex hoc uno intclligi potest, quod mensa cancellarii smnptuosa et snfficiens ftdt.
Qnaliter emn dominus rex Fiancorum et nobiles illi Franci honoraTenmt, qnaliter ipse vicissim eos , et prseterea qua comitate snscepit scholares Parisins et magistros scholarom et cives scholarinm angligenamm creditores, dicere non sufficio. Legitur de Hannibale, quod, post interfectum Hasdrnl)alem, Romam nuncios misent, dicens eis : ite, et omnem mortalem explete pecunia. Idem forte legit et curavit cancellarius , omnem nobilem Francum, baronem militem, servitorem régis vel reginse régis Francorum, magistros scholarum , scholares civinm nobiliores, muneribus suis explebat Omnia sua vasa aurea et argentea donavit, omnia mutatoria vestimentorum : illi pallium, illi capam griseam, illi pelliciam, illi pallefridum, illi dextrarium. Quid plura? Supra omnem hominem snam gratiam adeptus est, legatione sua féliciter functus est, propositum assecutus est; quodpetiit ei concessum est. In reditu suo Wydonem de La Val, régis Angli» impugnatorem, patrise stratsque publies deprsdatorem , cepit, et conjectum in vincula apud castrum Novi Fori incarceravit. Unde hoc modo se cancellarius Thomas in pacis studio et tempore habuit.
Quid de eo in bellicis negotiis occupato loquar ? In exercitu et obsidione Tbolosae, ubi tota Anglia, Normannia, Aquitania, Andegavis, Britannia, Scotia, in praesidium régis Angliae, militarem manum et fortitudinem bellicam emisit, cancellarius de propria familia lectam luanum militum septingentos milites habebat. Et quidem si ejus paritum esset consilio, urbem Tholosam, et regem Francis, qui favore sororis comitissae Constantiœ se immiserat, sed et improvide sine exercitu et manu forti , invasissent et eepissent, tantus erat régis Anglorum exercitus. Sed vana superstitione et reverentia rex tentus consilio aliorum, super urbem, in qua esset dominus suus rex Franciae, irruere noluit : diccnte in contrarium canceUaxio , quod personam domini rex Francorum ibi deposuisset, eo quod supra conventa hostem se ei opposuisset. Non multo post , vocata et congregata venit in urbem militia régis Francorum ; et rex Angliae cum rege Scotiœ tt omni exercitu suo, inops voti et inefficax propositi , rediit , capta tamen prius urbe Gadurcio, et plurimis castris, in vicinia Tholosse, quœ erant comitis Tholosae, et suifraganeorum ejus, vel quai comes Tholosse régis Angliae fautoribus prius abstulerat. Ad quae omnia retinenda post roditum régis Angliae , comitibus omnibus recusantibus , soins cancellarius cum sua familia, et solo Henrico de Essexia, constabullario et barone régis, remansit. Et postea tria castra munitissima, et quœ inexpugnabilia videbantur, ipsemet lorica indutus et galea, cum suis in manu forti cepit. Sed et Garunnam cum militari manu transiit supra hostes ; confirmataque in régis obsequium tota illa provincia, gratiosus et honoratus rediit.
Postmodum autem in guerra régis Francorum et domini sui régis Anglorum in Marchia, ad communem terminum terrarum suarum inter Gisorcium et Tnam et Curceles, cancellarius, praeter propriae familiae septingentos équités, alios mille ducentos stipendarios milites, habebat quatuor millia servientium, per unam quadragenam. Et cuiqu'e militi , quaque die, dabantur ad equos et armigeros procorandos très solidi illius monetae; ipsique milites omnes ad mensam cancellarii crant. Ipsemet clericus cum esset, cum valente milite Francorum Engelramno
PIÈCES JUSTIFICATIVES. m
de Triœ regione snbditis equo calcariboâ veniente annato, lancea demissa et eqno admisso congressus, ipsum equo dejecit, et dextrariuin Incrifecit. Et in toto régis Anglonim exercitu semper primi erant milites cancellarti, semper majora aodebant, semper prœclare faciebant, eo docente, dncente, eo hortante cavere edactui, Ganere receptai ia lituis suis ductilibns, quos in exerdtn sao proprios, sed universo bine inde exercitni babebat notissimos. Unde ipse hostis etiamet expugnator régis Francorum , et terrae ipsios in igné et ^adio depopulator, in magnam pervenit gratiam ipsius régis Francorum et magnatum totius Gailis, sujfragantibus ei meritis fldei praestantis et nobilitatis su» notissimae : quam gratiam posbnodum temporé opportuno sibi rex exbibuit. Virtus qnippe et in boste laudatur.
LKTTRB DB JEAN DE SALISBUIT A L'aBCHEVÉQUE THOMAS , 8UB LES DISPOSITIONS DU ROI DE FRANCE, DU COMTE DB FLANDRE ET DE LA COUR DB ROME A SON ÉGARD '.
VenerahiU dommo et patri carissimo Thomœ , Dei gratta Cantuariensi ar-^ chiejnscopo et Anglorum primati^ suus Joannes Saresberiensis , salutem et fe- Uees ad vota successus. Ex quo partes attigi cismarinas , visus sum mibi sensisse lenioris auraB temperiem , et detimiescentibus procellis tempestatum, cnm gaudio miratus sum rerum ubique copiam, quietemque et laetitiam populorum. Egredientem vero de navi, servientes comitis Gisnensis ex mandato ejus, procurante Arnnlpbo, nepote ipsius, bonorifice susceperunt; et mibi et meis domum et terram comitis pro vestra reverentia exponentes, liberum ab omni consuetudinis onere, perduxerunt fere ad Sanctum-Andomarum. Quo cum venissem, procurante quodam Marsilio monacbo, qui apud Thilleham et Irulege morari cousuevit , in domo Sancti-Bertini bonestissime receptus sum, et patenter intellexi quod ecclesia illa ad bonorem Cantuariensis ecclesias et vestrum exposita est; et si placet, tam comitiqnam monacbis, oblata vobis opportunitate, gratias referais. Exinde cum venissem Atrebatum, comitem Pbilippum apud Exclusam castrum , a quo tyrannus Iprensis tam longa obsidione exclusus est, esse audivi. llluc itaque divertens. Domino misericorditer iter meum in omnibus prospérante, non longe a strata publica obvium babui quem quaerebam. Ut enim, more divitum, quos oblectat boc nngandi genus, in avibus cceli luderet, fluvios, stagna, paludes et scaturigines fentium peragrans circuibat. Gavisus est se invenisse bominem a quo fideliter audiret Anglise statum, et ego magis, quia eum mibi Deus obtulerat, ita ut sine multo visB dispendio mandatum vestrum exsequerer. Derege et proceribus multa percunctatus est; sed ego temperavi responsum, ut me nec de mendacio conscientia reprebendat, nec temeritatem meam in bis quae ad regem spectant quisquam possit arguere. Vestras vero angustias audiens vobis compassus est, auxiliumque promittit, naves etenim procuràbit, si boc nécessitas vestra exegerit, et ipse ante, ut oportet, admoneatnr. Si vero ad boc vos tempestas impulerit, pra^mittite aut PbiMppum emptorem vestrum, qui et eomitis auctoritate utatur, et cum nantis et
« RecneU des liist. de la France, t. XYI , p. sos.
42î PIÈCES JUSTIFICATIVES.
vectoribus, proul expédient, contrahat Sic a comité reoedens, die seqnenti Noviomnin vftni.
Et nesdo quo prspetis et inquiets fam» praeconio calamitas Anglonmi ecdesiarnmque vexatio, qaocmaqne veniebam, ftierat diinil^ta, nt obi nralta andirem gesta in oonventa londoniensi et urintoniensi, qaœ in Anglîa minqtxam andieram. Et qnidem pleraqne, nt fit, majora et pejora yeris referebantnr : ego antem haac omnia qns per ora popnli volita]MLnt studiosiasime dissimnlabam ; sed nec simuianti prospéra plene credebator, née adtena dissimnlanti. Qnodqne mii^minî, cornes* messionensis, ea die qoa Noviomi eram, (Mnnes articnlos iondoniensis , nescio conciliabiili aut dissilialmli dicam , deoano Ita seriatim exposmt ac si interfoisset omnibns prssens, 'non modo bis qus in pa]atio gesta snnt, sed qnx secretissime ab bis vel ab iUis dicta snnt in conclavi. Nec facile crediderim qnin ibi, sivede suis, sive de nostratibus, cautos exploratores babuerint Galli. Decanus autem noviomensis , vir intogerrima fidei , concussionem vestram non sine multo doloTc andierat; et se ad vos recipiendum praeparat, non modo sua omnia expositonis pro vobis, sed pio cautuariensi ccclesia, si oportnerit, se ipsnm posi^ turus. Decreverat autcm transire ad curiam ; sed q[uia de statu vestro mcestns est et soUicitus , donec certioretur, domi exspectat. Ibi a quibusdam pro certo accepi rj'gcm Francorom esse Lauduni, et prope cum dominum remensem ejus exspectare colloc[uinm. Eos ergo adiré proposui; sed, propter guerras qnas cornes de Roceio et alii qnidam proceres, adrersus domtnnm remensem exercebant, a proposito revocatus , iter Parisins deflexl. Ubl cum viderem victuallnm copiam , telitiam populi ^ reverentiam cleri , et totius ecclesias majestatem et gloriam, et varias occupationes philosophantium admiratns, velut iUam scalam Jacob, cnjus sum* mitas cœlum tangebat, eratqne via ascendentinm et deacendentinm angelorom , l«tae peregrinationis urgente stimulo , coactus snm proflteri quod Vere Domimis fit in Icco ùtOy et ego nesciebam. Illudquoque poeticum ad mentem rediit :
Félix eKilium, cui iucus isie dalsr.
Evobitis autem paucis dlebus in conducendo hospitio et sarcinnlis oomponendis, regem Francorum adii, eique ex ordine cxposui causam vestram. Qnid mnlta? Compjiiitur, promitlit auxilimn , et pro vobis se domino Papae scripsissc anemit, et it(Tum. si oportnerit, scripturum et acturum quod poterit, viva voce. Cmn vero eum ex parte fliise suae, qnam nuper sanam videram, qnando a domina n^ gina licentiam accepi, salutassem, respondit sibi graiissimum esse, siilla jam ab angelis accepta esset in paradiso. Cui cum ego subjungerem quia istud per mis(^ricordiam Dci quandoque eveniet, sed ante multis gentibus laetitiam dabit, respondit rex : « Hoc quidem Deo possibile est; sed longe verisimtUns quod mnl- « torum futur:! sit causa malorum. Sed absit ab illa quod paternus praesagit « animus! quia vix, inquit, spero ut ab ea possit aliquid boni esse. » Regem nostrum Franci timent pariter et oderunt ; sed tamen quoad illos quieto et alto somno dormire potest.
Et quia Remensem adiré non potui, literas meas ad abbatem S. Remi^ amicisSimuni mihi direxi , ut in bac parte suppléât vices meas. Caeterum mihi videtur esse consilium , ut per aliquem monachum Boxle!» , aut alium nnncimn fldelem , literas vestras cum aliqiio muuusculo transmittatis ad dominum remposem, contrahatisque cum eo familiaritatem , quiaille, quisquis sit in persona, magnus est in regno Francorum , et in ecclesia romana multun potest, tam pro
rege, tom pro eminentia eoclasia su». Ad ecclesiam romanam nondmu descend! , declinans quantum possnm, ne snspicio probabilis contra me concipi debeat; et hocipsum, sicnt ex literis domini piotayiensis accepi, domino Pap« et caria satis innotnit. Reoeptis antem litbris vestns, illico scripei domino Henrico et Willelmo Papiensi, et satis explanaTi in qnantam pemiciem ecdesûe romana tendant hac, si proœssam babnerint, qua contra vos prssnmimtur. Distuli antem illnc ire , quia de transita abbatis S. Angustini aut episcopi lexoviensis nihil certum erat s et si ad cuiiam yenerint , nobis per magistrum Henricum , qui ibi moratur, cito poterit innotesoere. Verom qnid ibi tune possimns non cUure video Contra vos enim facluntmulta, pauca pro vobis. Venient enim magni viri, divites in eihisione pecunia, qnam nonquam Roma contempsit , eruntqae non modo sna, sed domini régis, qnem cuna in nullo audebit offendere, anctoritate freti. Ad bac mnniti eront privilegiis ecdesia romana, qua in bnjusmodi cansis nonquam cuicumque episcopo detulit aut raro. Deinde dominus Papa in causa bac nobis semper est adversatns, et adhne non cessât reprebendere quod fecit pro nobis cantuariensis ecclesia amator Adrianus, cnjus mater apud yqs algore torqnetur et inedia. Nos bumiles , inopes , immuniti , numquid poterimus verba dare Romanis ? At illi pridem sunm comicum audietnnt , ut non emant spera pretio.
Sed scribitis ot tandem , si alia via non patuerit, promittamus dnoentas m areas At certe pars adversa, antequam frustretur, tiecentas dabit ant qoadnngentas.
Ne«, si maoeribas oertas, concedet lolas.
Et ego respondeo pro Romanis, quod pro amore domini régis et reverentia nnnciorum mallent plus recipere, quam sperare minns. Stant autem pro vobis, quod pro libertate ecclesia tribulamini; sed, bonestatem causa nostra exténuantes, excusatores régis et amuli vestri boc temeritati quam libertati magis adscribere conabuntur. Et ut eis citius credatur, ipsi domino Papa (quia venas bujus susurri jam audiit auris mea) dabnnt spem veniendi in Aogliam, dicentque regii filii dilatam coronationem , ut manu apostolica consecretur. Et sciatis ad boc promptos esse Romanos. Jam enim quidam nobis insultant , dicentes dominum Papam ad cantuariensem ecclesiam accessurum, ut moveat candelabrum vestram , ibique aliquandiu sedeat. Nec tamen credo quod dominas Papa istud adbuc conceperlt; nam, ut audio, multam ejus pro constantia vestra lud)etis gratiam. Sed nnum procul dubio scio, quia lexoviensis , si venerit , nihil asserere verebitur. Notus enim mibi est, et in talibus expertus sum eju£ fallacias. De abbate quis dubitat? Postremo scripsit mibi episcopus pictavensis , quod adversus abbatem S. Augustini nibil potuerat impetrare , etsi plurimam dedisset operam. Ibimus tamen illnc, auctore Deo, quoniam itapracipitis, et quid possimus experiemur. Sed si frustra, nobis imputari non débet; quoniam , ut ait eUiicus,
Non est in medico semper revéletur m asger. laierdam docla plus valet arto malum.
Gaterum an recte mecum agatis prudentia vestra dijudicet. Nostis enim, si placet reminisci, quoniam, quando recessi à vobis,* boc mihi dedistis consilium, ut Parisius morarer omnino scbolasiicus , nec ad ecclesiam romanam divertf rem , ut vel sic declinarem suspiciones; nec approbastis etiaiu quod duccbam fratrem meom, eo quod sumptus magnos nos facere oporteret , possetque tolerabilius Exo-
m PIÈCES JUSTIFICATIVES.
nis morari. Ad quod cam ego respondeiem ea qos fratiis mei oocasione comês Reginaldus episcopo exonieosi objecerat, meum ooosiliiim appioliastis. Sic ergo discessi , instructojs a yobls ut Parisins sedem figerem; et me studerem omnino scholaribus conformare. Deus rnihi testis est qaod , qaando recessi à yobis , duodecim denarios in toto mundo non habebam, nec aliquid, quod ego scirem ad usum meum. Vascnla quidem habebam pauca fere quinqne marcarum omnibus hospitii nostri sociis satis nota; et eram quidem, quod multi scinnt, aJieno sue , sed meo onere, graviter pressus. Accepi ergo decem maicas mutnas; sed, antequam egrederer Cantuaria, in sarcinulis et instructione clientum très earom expendi. Deinde per manum Willelmi, fllii Pagani, liberalitatis yestrs septem marcas accepi, très adhuc, ut jusseratis, acceptums : quod enim minus factum est, Yobis nequaquam imputandum est.
Veniens ergo Parisius, juxta instructionem vestram, pro tempore, ut videtur , commodum conduzi hospitium et antequam illud ingrederer, dnodecim fere libras expendi; neque enim introitum potui obtinere, nisi in annum totum pretio praerogato. Equos itaque distraxi, et me disposui ad residendum potius quam ad pèregrinandum. Unde et imparatior sum ad circuitus quos prsscribitis faciendos, qui non possunt sine sumptibus fieri , praesertim- ab homine ecclesiasticum babente offtcium notitiamque multorum. Praeterea régis indignationem gratis, conscientia teste, sustineo; et, si me nunciis ejus opposuero, gravius sustinebo. Unde mihi, si placet, in talibus quae aeque commode possentper alios exerceri, magis parcere dcbetis. Et tamen, quantum expensae permiserint undecumque quaesitae, quod jusseritis exsequar : yos autem videritis quid jubeatis. Et quia ecclesia romana est in ea conditione quam nostis, nihil mibi videretur consultius in mundanis, quam duabus rébus operam dare. Altéra quidem est, ut eximatis vos utcumque a laqueis creditorum; altéra, ut domini régis , quatenus sccundum Deum fieri potest, qusratis gratiam. Deus mederi potest; sed ecclesia romana non feret opem , et, ut timeo, rex Francorum baculus arundineus est. Prsterea, si placet, cum Gaufrido, nepote vestro, misericordiam faciatis. Tempus est enim : nam ex quo hospitium meiun ingressus est, quantum perpendere potui, honeste se habet et literis operam dat et diligentiam; exhibuit eum dominus pictavensis antequam veniret, et primo dédit ei quinquc marcas, deinde centum solides Andegavensium. Unde, si placet, cum amicis episcopi pictavensis debetis benignius agere, et in coUocanda fllia Willelmi, filii Pagani, non debetis, si placet, aliquam exercuisse duritiam, saltem pro episcopi reverentia Yalete.
LETTRE EELATIVE AUX INTRIGUES DE HENRI II A LA COUR DE ROME ET A L ENVOI ' DE DEUX LÉGATS EN FRANCE*.
Amiens amico. Actiones gratiarum débitas parturit animus ; sed , ut ait propheta, vires non habet parturiens; nam devotionis eifectum suspendit hactenos persecutionis acerbitas : sed affectum quin in partum gratulationis erumpere ges-
I Recueil des hist. de la France, t. XVI, p. 603.
tiat, nnlla vis potest aut potcrit cohibere. Et quidem, Deo propitiante, jam in eum calculnm Christi et ecclrsiae sus cansa pcrducta est, ut de caetcro periclitari non possit, eoquod schismatis capita defecerant, et anglican» ecclesis maliens , comprehensns in operibus suis , de caetero cui ianit-Uur iavenire non valet. Ventnm erat ad summum , ubi constat babitudines periculosas esse, cum ille qui , sollicitando tam curiam quam schismaticos, Fredericum yidelicet et complices suos, videns se bac via non possB proficere adversus Dominum et adversus Cbhstum ejus, transmissa legatione confugit ad Itali» civitates, promittens Mediolanen^us tria millia màrcarum et murorum suonun validissimam reparationem, ut, cum aliis civitatibus quas corrumpere moliebatur, impetrarent a Papa et ecclesia romana dejectionem Tel translationem cantuarieusis archiepiscopi. Nam, ob eamdem causam Cremonensibus duo millia màrcarum promiserat, Parmensibus mille, et totidem Bononiensibus. Domino yero Pap» obtulit, quia data pecunia liberaret emn ab exactionibus omuium Romanorum, et decem millia màrcarum adjiceret , concedens etiam ut tam in ecclesia cantuariensi, quam in aliis vacantibu^ in Anglia, pastores ordinaret ad libitum. Sed quia fidem multa promis&a levabant, et in precibus manifesta contiuebatur iniquitas, repulsam passus est; et, quod per se impetrare non poterat, régis Siculi viribus conatus est extorquere. Sed nec ille, licet ad boc toto nisu syracusanus episcopns et Robertus, cornes de Bassevilla, multiplicatis intercessoribus , laboraverint , t;xauditus estpro sua reverentia, vel potenUa, vel gratia; quam via eam in ecclesia romana plurimam habeat. Dimissi sunt ergo nuncii régis impotes voti, hoc solum impetrato, ut dominus Papa mitteret nuncios qui pacem procurarent , Gratianum scilicet subdiaconum , et magistrum Vivianum , Urbis-Veteris archidiaconum, qui munere advocationis fuugi solet in curia. Eos tamen ante, prœscripta forma pacis , sacramenti religionc adstrinxit , quod prafinitos terminos non excédèrent, mandatis quoque adjiciens ut a régis sumptibus abstineant, nisi pace ecclesiae impetràta, et ne ultra diem qui eis prsestitus est, aliquam faciant moram. Forma autem pacis quae archiepiscopo «pressa est, nibil inhonestum continet vel quod ecclesiam dedeceat aut personam , nec auctoritatem ejus in aliqu(5 minuit , quiu libère , omni occasione et appellatione cessante , in ipsum regem , in regnum et personas regni, severitatem ecclesiasticam valeat exercere, prout sibi et ecclesiae Dei expedire cognoverit. Consilium tamen amicorum virorumque sapientum est, ut dum pacis verba tractantur, mitius agat et multa dissimulet; postea, si (quod absit!) pax non processerit, gravius quasi resumptis viribus persecutores ecclesiae prostraturus.
Spera ergo , dilecte mi , et quidquid intérim audieris , non movearis , quia Deus in tuto posuit causam suam. Audies forte superbiam M oab , sed memineris quod superbia major est quam fortitudo ejus. Nam territi sunt in Ston peccatores^ possêdit timor hypocritas , qui, nisi revertantur a pravitate sua, expellentur et stare non poterunt. Jam enim securis ad radicem eorum posita est, et ventilabrum habet angélus in manu sua, ut grana discernât a paieis. Prsefati nuncii ad regem profecti sunt , sed quid apud ipsum inveuerint nondum nobis innotuit. Hoc tamen certum est quod se rex verbo et scripto obligavit ad exequendum consilium et mandatum domini Papœ, scriptumque ejus prs manibus est , a quo si resilierit, facile convincetur : sed nec sic credendum censuit ecclesia, antequam vorborum fldem operum testimonio roboraret. Salutatus a te plurimum et affectuosc te rvsalutat archiepiscopus , se ad amorem et honorem tuum exponens promptissima devotione.
LKTTKK DE THOMAS BEXBT AU CAEDINAL AlBEKT, SUB U COKDDlTg DS U COÇ» PB BOMB A son SOABD *.
Thomas, cantuariênsis arehiepiseopus , Alberto eordinaU. Utinam, dilœte mi , aures vestrae sint ttd on nostratom , et andiant illa quae in ignominiam wclesiae romanae cantitantar in compitis Ascalonis ! Aliqmd consolationis novissimi nnncii nostri videbantur a sede apostolica retnlisse in literis domini Pap» ; se<i eanim auctoritas evacoata est missis a latere literis ut in pemiciem ecdesi» Sathanas absolyeretur. Sotnti sont enlm apostolico mandato londoniensis et saresberiensis episcopi , quorum alter incentor schismatis et totius malitis artifez ab initio dignoscitar exstitisse , et tam saresberiensem qnam omnes qnos potnit in crimen inobedientiae impegisse. Nescio qno pacto pars Domini semper mactatur in curia , nt Barrabas évadât et Christns occidatur. Auctoritate cnriaB jam in finem soxti anni proscriptio nostra et ecclesiœ cakmitas protracta est. CondemnantuT apud vos miseri exnles, innocentes , nec ob aliud , nt ex oonscientia loqnar, nisi qnia panperes Cbristi snnt et imbecilles et a jnstitia Dei recedere noluemnt; absolvnntnr e regione sacrilegi ethomicidae, raptores impœnitentes , quos, mnndo reclamante , nec a Petro , si prssideret , apnd Denm absolvi posse , libéra voce« Christo auctore, pronuncio. Ait enim in evangelio secnndnm Ljicam: Si peccaverit in te frater tuus, increpa iilum; et si pœnitentiam egerit, dhniUê itli. Et si septies in die peccaverit in te , et septies in die conversas fuerit ad te, dicens, Pœnitet me, dimitte illi. Nnmquid otiosa snnt verba Cbristi qnibus ait, Si pœnitentiam egerit, si con versus confltnatnr dicens, Pcenitet me? Nequaqnam de otiositate verbi redditurus est in die jndicii rationem , sed potins eos damnatums qui, contra formam quam dédit, iniquos sine confessione et pœnitentia vanis absolutionibus justiflcare prasumunt , et viviflcare animas quae non vivunt. Certe , si res ablata reddi potest , et non redditur, non agitur pœnitentia , sed fingitur. Profccto Spiritus Sanctus , ut scriptum est , eflùgiet fictum ; qooniam ipse Veritas est, et non figmentum. Obliget se qui audet, nec venturi judicis formidet sententiam ; raptoros , sacrilèges , homicidas, perjuros, sanguinarios et schismaticos impœnitentes absolvat : ego quae ecclesia Dei ablata sunt impœnitenti nunquam rcmittam. Nonne nostra , aut potius ecclesis spolia sunt que nuncii régis cardinalibus et curialibus largiuntur et promittunt? Qas iniquitas manifesta est, si illa quBB in ecclesiam Dei apud nos exercetur occulta est ? Nos ecclesis libertatem tueri non possumus , quia sedes apostolica proscriptionem nostram jam in finem sexti anni protraxit. YideritDeus, et judicet; sed pro ea mori parati snmus. In* surgant qui voluerint cardinales; arment non modo rcgem Anglize, sed totnm , si possunt , orbem , in pemiciem nostram : ego , Deo propitiante, nec in vita nec in morte ab ecclesis fideiitate recedam. Gausam suam de cstero committo Deo , pro quo exulo proscriptus; ille medeatur ut novit expedire. Non est mihi ulterins propositum vexandi curiam : eam adeant qui prévalent in iniquitatibus suis , et, triumpbata jnstitia et innocentia captivata, in confusionem eoclesiK redeunt gloriosi. Utinam via romana non gratis pcremisset tôt miseros innocentes! Quis
' ilecueil des hisu de la France, t. XVI, p. Aie.
PIÈCKS JUSTIFICATIVES. 4i7
de caetcro aadebit illi régi i-eàisterc , quam ecclesia lomana tôt trinmphis animayitet armarit exemplo pernidoso ad posteros ? Valeat semper sanctitas vestra , nostrî Aietnor ante Demn.
LBrrtB MB cem^àGnm» D'kni db tbovas bccet au cabdinal albeit , sdb lbs
TOBTB B« ta GOim DB BOME BT LA COIfDmTB DES CABDINAUX .ENYBB8 BUX *.
(am 1170.)
SancHishno domino et patri carisnmo Alberto , Dei gratta S. R. E. presbytero cardinali, mi'eri CantuaHenses totum id modicum quod retictum est exu- Hbus et proscriptis , sincerœ fidêi et verœ dilectionis affèctum. Quantum sit innocentis conscientiae bonum nescinnt qui sinceritatem conscientiaB perdideruut; ncc verelur alienam fonestis infestare consiliis , qui , semel relicta verecundia, in tnrpitndiujs su» defensionem praeclaros viros desiderat habere consortes erroris. Utinam hsec domini Paps sanctitas, cum ecclesiae conftLsione et iutàmia cnris* non esset in nostris experta periculis , eorumque saluti pariter et bonestati r&pngnantia consilia sapientis et auctoritatis qua cunctis praeeminet vigore, ab initio reprobasset , qui persuadere ausi sunt ut innocentium proscriptionem per ^ex annos derisoriis dilationibus protelaret! Certe quisquis et qnantusciunque fuerit ille consultor illico audisse debuerat : Vade rétro, Sathana , quia non sapis ea quœ Dd sunt, Nec persuadebitur mundo quod suasores isti Deum sapèrent; sed potins pecuniam, quam immoderato avaritiae ardore sitiunt, olfecerunt : ideoque , prsdonibus et sacrilegis adhérentes consensu , consiliis instruentes , armantes patrociniis, insurrexerunt in pauperes Christi, acceptantes munera, secuti retributiones. Nec possunt illorum latere nomina, qus tum evidentia operis manifestât, tnm relatio nunciomm partis adverse, tum attestatio literarum quibus gloriantnr apud regem Anglomm se pro eo stetisse viriliter, et quod illis tacentibus erat credibile , persuasisse domino Papae ut prœfati régis immanitatem in tanta patientia sustineret : in quo timendum est ne seductus sanctus erraverit nimis, adeo ut, quod in ecclesiam Dei deliquit, etiam cum voluerit, nequeat emendare ; sic solet Dca» talia plerumque punire delicta, ut qui divinitus oblata gerendorum opportunttate non utitur , eadem illi in perpetuum auferatur. Scrutanti legcm loqnimur et scicnti , qui quod dicitur sibi familiaribus clarum habet exemplis.
Etsi tamen (ut eulpam snam , qnam sic magis auget, purgare curia videatur) ut nuncios nostros retorquet quod ecclesiae Dei de tam manifestis injuriis et damnis justitia non sit cxhibita ; ergo , quasi re bcne gesta , consulunt ut sapientiores mittamus , ac si per se non sit païens injuria , damna sint vel pauca vel modica, s«pe non sit pra^o commonitus, nunciis nostris iUat'p non sint atrociores injurise, diu , immo nimis et ultra omnem modum et contra sequitatem non sit exspectata correctio. Non sunt in nobis, pater, sapientes iUi quos quarunt, non potentes aut divites, quos semper contra ecclesiam Dei et nos habere locum videmus in curia,
« RMfldl 4M hte. dB la France, i. XVI , p. 417.
m PIÈCES JUSTIFICATIVES.
ut assidue redeant cum triumpho. Vix sustentamur aliéna stipe, et fere, nisi nos gratia conservaret, ab ecclesia romana attriti, qui soli in orbe occiduo pro iUa dimicamus , deserere cogimur causam Christi et ecclesix contemnere libertatem. Potnit ab initio in solum regem Anglomm et nostr» prosciiptionis et depn&daitionis ecclesix culpa refundi , qui per se et satellites suos , sine miseratioae aetatis et sexus , sine reverentia dignitatis aut ordinis, circiter quadringentos innocentes addixit exilio « cantuariensem cum omnibus possessionibus et bonis suis confiscavit ecclesiam, bona vacantium sedium occupans, non pennisit in eis episcopos et abbates regulariter ordinari. Dici non potest quot anim» sine confirmationis sacramento excesserint ; quot causs cum ecclesiarum et ii^uste oppiessorum dispendio expiraverint ; quanta injustitia totam possedit Angliam; quanta perditioni animarum janua Sathan» sit aperta, pastorïous ovium Christi aut in exilium actis , aut coactis obmutescere et silere a bonis , aut illectis ut praeberent sub praetextu religionis et dispensationis arma iniquitatis peocato, et ipsos sei^ pentes et antiqui serpentis membra pemidosis oonsiliis toxicarent.
Tantas et tam patentes Christi injurias saepe, immo continue per sex annos, prosecuti sumus in auditoriis vestris , parati in ipsa malomm novitate , cum adhuc essetis Senonis et nuncii régis adessent, appellationes prosequi qua; vel a nobis vel contra nos fuerant instituts. Non placuit ut audiremur tune, quando nobis adhuc aliquid , etsi modicum, suberat fàcultatis, et amicis et a!djutoribus nonnihil spei. Longum erit et vobis , ut timemus , taediosum, si retexamus quoties nos obtulerimus ad agendum ; nec placuit ut audiremur, et adversariis nostris, oppressoribus ecclesis, {ficta est, ut scitis, non prosequendse appellationis indulgentia. Intérim, si pater noster dominus cantuariensis vellet ablata remittere, et pemiciosum compositionis ineimdse cosetaneis et posteris prsBbere exemplnm , pacem facere, vobis non interpoaentibus partes vestras, cum rege potuerat et redire in gratiam familiaritatis antiquae. Scd absit hapc lues a mentibus nostris , ut pro quolibet temporali emolumento jugulemus animas nostras, insanabili plaga conscientias vulneremus , et uefando voluptatis aut avaritiae mercimonio vendamus ecclesiae libertatem , et posteros pravo corrumpamus exemplo ! Faciant hoc , si volunt, alii, ant potins nullus faciat; quia nos ita institut! simius a sanctis patribus qui cantuariensem ecclesiam rexenmt in laboribus multis , et tandem mercedemlaborum recoperunt a Domino. Idem qui auctor propositi , conscientis nostrae testis est Dcus, quod dominus cantuariensis prœelegit in exilio mon, quam pemiciosam ecclesiae et probrosam inire concordiam : et si haec (quod absit I) aW tentaret, rarus est inter nos, si quis tamen, qui deinceps illius posset dominium aut consortium sustinere.
Nobiscum de pace ecclesis mediantibus amicis tractabatur, cum Joannes de Oxeneford Romam proflciscens, et manifesto multis justificatus perjurio rediit triumphator, et ab apostolica sede furenti , quasi per se non satis insaniret, cornua attulit peccatori. Ab ea die proscriptio nostra, quae antea soli régi et suis poterat imputari, ecclosiam romanam dissimulatione vel consensu auctorem habuit, cum persccntori in malitia pcrduranti sit indulta dilatio , et quodanmiodo licentia prsstita incubandi ecclesiis et torqueudi innocentes ; et nobis si quid solatii videbatur esse porrcctum , statim e latere nunciis aut literis impediebatur, ne votivum aut debitum sortiretur effectum. Nobis etiam tacentibus, rerum eventus ita esse convincit. Ecce enim cum pax nostra , sicut multi noverant , esset in jaunis , et ecclesia solatium , ut putabamus , efflcax a sanctissimo Pâtre romano pontifice aocepisset , supervenientes nuncii régis abstulenmt pacem , et , ahsolutis excom-
mnnicatis nostris, etiam spem reconciliationis visi sunt prsBclnsisse. Siquidem denunciaverunt iis et aliis adversariis nostris nt, si libuerit, ses annonim ap- • pellationes, qiias toties prosecuti smnus et interdum obtinuimus, prosequantor in festo beati Locœ, scituri quod nuUiim eis honoris, offlcii, beneflcii aut fams dispenâium generabitur ex hoc quod tanto tempore excommonicati faemnt. Namqne in eo, maxime apud nostrates, jnstitia viget ecclesiastica , qnod qui per annum excommunicationem sustinent, notari soient infamia. Sed ecce ab hujus noTitatis exemplo et quasi apostolico privilégie quod continetur in literis , solutns est ecclesiasticus yigor. Quid ergo superest nisi ut nuUius momenti sit apud provinciales sententia, quam sine omni pœna vident tam facile posse dissolvi t
Jnraverunt tamen, ut dicitur, se staturos mandate domini Paps; sedprscipitur esse absoonditum. Deus bone ! quid rei est quod quae contra ecclesiam fiunt , libenter pnedicantur in foro ut trahi possint ad consequentiam ; et si quid pro ecclesia fit , cujus exemplum possit esse laudabile et prodesse in posterum , illud apostolica sedes jubet abscondi? Gum ergo sic apud vos, prsvalentibus fautoribus régis aut potins maliti» aut pecuniae amatoribus , causa Christl tractetur, cur a nobis exigitur ut mittamus nuncios sapientes , quasi vos ipsi non dcbueritis tam justam causam, tam manifestam, defendere, etiam tacentibus universis? At enim estis in mundi cardine constitutif ut liberetis pauperem a potente, ut justittam decematis et faciatis inter fibos hominum. Nos sane viros honestos et literatos credebamus, quos via romana absorbult : quae tandem nobis utilitas in sanguine eorum? Numquid mittemus plures ut ipsi moriantur, ut innocentium minuatur numerus vel annuletur, et tyrannus, illis extinctis , Ucenter dominetur ecclesia, nullo contradicenie? Si appellationes prosequend» sunt, quare, cum nascebantur aut nondum expira verant, non sunt examinatœ? Satins enim fuerat nobis eas tune expidiri aut saltem denunciari nobis , ut aliquid aliud negotii agcremus , quo vitam nostram possemus utcumgue transigere , et causam suam Deo committeremus expediendam. Spohati et nudi sumus : satis hactenus delusionibus hujusmodi fatigatis consultons esse credimus, utvitan»in orationibus quam in litibus finiamus , domesticis exemplîs edocti , ne de caetero non modo opéra et impensa nobis periclitetur, sed et anima. Ghristus, cui eam committimus, ecclesiae suse sit patronus et causae.
Sed fortasse dicet aliquis , quoniam pro bono pacis et quae praemisimus gesta sunt , et toties indulta dilatio et dispensandi ratio admissa est. Utique , si pax exspectatuT a Deo, peccatiset bis quae contra legem flunt procuranda non est; si a Deo futura non est, nec est ecclesiae necessaria, nec alicui utilis. Bouorum nostrorum non indiget Deus, sed certe peccatorum nostrorum minus, ad expediendam justitiam et misericordiam suam : et fortasse tamdiu dilata est pax , quia non via Domini, sed humana procurabatur astutia. Excessimus modum; sed urget nos nécessitas , quae nec modo nec regulae necessitate arctatur ; et Spiritus Sanctus, qui in vobis est, persuadebit ut necessario excedentibus indulgeatis et compatiamini. In summa , pietatis vestrae genibus provoluti , supplicamus attentius ut haec omnia intimetis domino Papœ, et persuadeatis ei ne de caetero circumventoribus credat, qui, amore sordium allecti, ipsum conantur inducere, ut in lapsioiip uostra animam snam perdat et causam Christi.
i.10 PIECES JUSTIFICATIVES.
LVmS DE /EAN DE SAtlSBUBT, SÎJtL LE DÉBARQUEIfEirr DE THOMAS BEKET ET SA EéCEPnOR EN ANGLETERRE "*.
Joaruies SarwheriênsU Petro abl^iti San^ti-AAm^ï. Mora mea lectisaÔBe po* teiat accnsari, si non eam nécessitas excusaret Debueram enim , ex. <iik> primuai in Angliua pedem posai , nunciuin xemisisse, per (foem. vestra di)60tio de atauB* nonun suomm statu posset certioraxi ; £ed , quia mihi in ipso navis egressu oora et stapenda rerum faciès occumt« alium certiorare non potni, qui ex variis opinienibus et verbis boaùnum reddebar inœrtus. Nan , tridoo anteqoam appUcaiem , omnia bona domini cantoarienfiis et suorum anaotata fuerant, procnratoribus suis ab administratione sununotis, et in portubos edicto publioo inhibitum est sub interminatione exilii et pioscriptionis, ne quis nostrorum , si forte An* gliam vellet ezire, transveheretor. Piissimi tamen oCfidales domini régis provida nimis cautela ti perniciosa nobi^ circamspectiooe praBcaveraot , nt aichiepisa^Ntt et sui ab exilio redeuntes nibii prorsus aut minimum invenirent prêter domw Tacuas ex magna parte consumptas , et borrea demolita , et areas nndas , et boc ad consolationem diutums proscriptionis et emendationem sacriiegii perpetiatL Et cum pax nobis in festo beat» Magdaleoae fuisset reformata , et serenissinuis dominus noster rex fiUo suo novo rogi literis patentibuis prscepisset ut acchiepi* scopo et sms omnia restituercntur in iutegrum , prout fuerant tribus meusibus antequam Ai^Iiam egrederentur, omnos tamen redditus nomine ejus prieropti sunt , qui usque ad Natale Domini percipi potuerunt. Plures possessiones et ecdesias quas , ipso jure et ratione pacti çonventi^ resUtui oportebat ecciesi^ contuariensi, adbuc publicâe potestatis audoritate occupant cunales. Ego inter 4:jeteros una ecclesia privatus suii^ , quœ quadraginta marcas annuas solvebat antecessori meo. Gontigit autem me tridùo applioare ante octavas beati Martini, et in ipais octavis crat Cantuariae sy nodus celebranda , in qua me vices absentis arcbiepiscopi gerere oportebat. Cum itaque praeter spem , et contra boaam opinionem et honzs promissiones domini régis , sic omnia turbata reperissem , ut de pace nosira et de reditu archiepiscopi desperaretur ab omnibus , et me tanquam in carcere positom Gcignovissem, vultu bilaxi et animo oonstanti Gantuariam petii, ubi a déco et populo cum magno bonore et quasi angélus Domini xeceptus sum, fidelibus jam exadventu meo meliora sperantibus, eo quod ois persuasum erat quod me nullo miodo arcbiepiscopus prsemisisset , si non esset in brevi secutums. Inde , synodo celebrata, adnovum regem profectus sum et satâs bumane receptus , licet concustodes sui aliquid timoris praetenderint , suspicantes pacem nobiscum non simpUciter factam esse , sed rancoris palam remissi firmius bxrere radices. Quod etsi ex variis signis patenter adverterem, sic egi ac si omnia ad votum procedere arbitrarer. Festinanter inde ad inatrem meam deflexi iter, quam jam aUero languentem anno , et amodo jam diem Domini cum gaudio praestolantem, ex quo me vidit, vestris et sanctorum quibus cohabitatis orationibus precor attentius commendari. Receperat autem ^responsum a spiritu, se mortem non visuram, donec me et fratrem meum videret ab êxilio redeuntes.
• Recaeil des bist. de la France, i. XYI , p. 6i2.
PIÈCES JCSTIFICAÏIVKS. 431
Intérim illi veteres amid domini canCuanensis et eodenastîca libertatis propagnatores , doBiiniu eboracensis, episoopiis londoniensia et complices eorom, cunsilimn inierunt corn publicanis, legatioiie transmissa ad domkram regem, ne prsfatom cantoariensem in Angliam redire pateretur, antequam renunciaret legatioois offlcio, et restitueret ei nnlTersas literas qoas emeruerat ab apostoliea sede , et repromitteret se regoi jura iaviolabiliter servatnrom, nt sob obtenta can* tionis hnjns ad observantiam consuetadinum arctaietnr. Dicebant quod reditus ejns domino régi damnosns et probrosos fatums erat, nisi ista procédèrent. Feœrant etiam de singolis vacantibiis ecclesiis senas evocari personas, in qaas de pastore eligendo universitatis arbitria conferrentur, nt electiones de eoclesia in aliod regnnm et palatium protraotae celebrarentur ad nutum régis : nbi, si eautoBiiensis ob reverenUam canonum pro officii soi debito obloqneretur , regiam offenderet majestatem; si consentiret, rens esset in Deum, et convinceretnr in oonstitutiones ecclesiasticas mcidisse. Sspe dictas antem cantaariensis ex mandato domini régis Rotomagum venerat, inde ex promisse liberandos ab obligatione creditomm, et cum honore in patriam remittendos. Sed fefellit eom opinio, Jeanne de Oxenrford afférente literas domini régis, qnibus rogabat etmonebat ut sine mora rediret ad ecclesiam suam , et antedicti Joanois conductu et solatio in itinere fraeretnr. Parait archiepiscopus , et in redenndo âemulonun per amicos machinamenta cognoYit, qui jam ad mare profecti ventum commodum exsp^tabant, archiepiscopo nostio in opposito littore similiter exspectante. Ubi cnm de transita eommet machinatiQnitous certior fieret, oonatns corum via qna potnit elisit, mittens arcbiepiscopo eboracensi Uterasapostolicas, quibos ipse et dunebnaosis episcopos propter usnrpatam novi régis coronationem ab episcopali officio snspenduntar. Alias qmoque porrexit nnndns londoniens! et saresberiensi episcopis , quibus in sententiam anaûiematis revocantnr , et suspenduntur omnes episcopi qai pfr»£at£ coronatitmi interfaernnt. Qno facto , prosperior anra spirans a Flaudria dominnm archiepiscopnm in Angliam felici navigatione perduxit , venientemqne ad portam oui Sandwicas nomen est, regii satellites excepernut, custodiis per yttora dispositis^ ut creditar, ad nocendnm, et armatis perstrepentibus : quos anteiatas Joannes de Oœeneford cofaibnit et compnlit arma deponere , non tam , ut putatur , favore nostrorum, qoam ne temeritas eorum dominom regèm et liberos snoB nota prodiftionis innreret. Exegernnt tamen ut alienigen» qui cum archiepiscopo renerant, sacramentom prsestarent de servanda fldelitate régi et regno. Nec appaœbat quisquam alienigena praeter Simonem, senonensem archidiaconum, qui ad pittstandam jununentnm facile fuisset inductas, si archiepiscopus permis sisset : qoi, exempti peraiciem veritus , respondit bonis moribas hoc prorsus esse oontrarium, ut inaudita barbarie compcllaatur hospites et peregrini ad hujus lûodi juramenta. Et fortasse satellites yim parassent , nisi eos oompescoisset tumultas popularîB, verentes plébis impetum , qase sic de recepto pastore gavisa est ac si de'cœlo inter homines Ghristus ipse descenderet.
Gam vero se die seqoenti Cantuariae recepisset, venerunt ad eum alterius ai^ chiepisoopi et episcoporum suspensorum nuncii, ad sedem apostolicam appellantes, licot eis indubitanter oonstaret quod summus Pontifex omnem appellandi praecluserit facultatem. Venerunt ex alio latere domini régis officiales , suo rogantes nomine et publica denunciantes auctoritate , ut apohiepiscopos latam in archiepiscopum eboracensem et alies episcopos sententiam rt.«laxaret, nisi régis et regni vellet decemi publicus hostis, utquinovo régi corônam moliebatur auferre. Ad quod archiepiscopus respondit se nuHo moJo impugnare regiam dignitatem , sed
potins vires , opes et gloriam pro viribns in Christo argninentatiiiiim : hoc tamen nolla ratioae impetrari posse , qidn adversns praestimptoies episcopos ecdesix sus jnstitiam proseqnatur. Illis autem instantibos acrius, adjecit quod pro honore domini régis , licet ei pencnlosnm esset et vires ejns excederet , qpïa. jndex inferior superioris non potest relaxare sententiam , paratns erat dnos episcopos absolvere, recepto ab eis prius, secnndnm morem ecclesise, jnramento, qnod domini Pap», qui eos vinxerat , mandatis obcdirent. Officiales antem non permisemnt ut fieret , dicentes hnjusmodi jnramentum ab episcopis non debere pra^tari, qnia regni oonsuetndines impngnabat Replicavit ad hœc archiepiscopusqnod, cum domimim Papam modis omnibus antea sollicitasset ut eos absolveret a vincnlo anatbematis qno solius cantuariensis ecclesise auctoritate fnerant innodati, nonuisi praestito juramento solvi potuerunt. Quod si necessarimn fnit ad unins episcopi sententiam dissolvendam, quas longe inferior est edicto summi pontificis, Ince clarius est quod sententia apostolica sine eo, praesertim a jndice inferiori, solvi non débet. Ad hnjusmodi et similes allegationes episcopi moti sunt» et sicut pro certo relatnm est , ad arcbiepiscopi clementiam confugissent, nisi eos saepe nominatus eboraœnsis seduxissct , dissuadens ne quid rege facerent inconsulto , quem patronum habnerant in omnibus operibus suis.
Illis itaque cum indignatione properantibns ad dominnm regem, noster archiepiscopus ad novum regem iter arripuit. Cum vero Londonias pcrvenisset, denunciavit ei rex junior ne progrederetur, nec civitates ejus ant castella intraiet, sed reciperet se cum suis infra ambitum ecclesiœ su» ; et suis denunciatum est ne rcgni fines exeant, ne prodeant in publicum, sed, sicut se ipsos diligunt , caveant sibi. Qua denuncialione pnblicata, se et snos Cantuariae recepit aicbiepisoopus , ibique salutare Dei cum multo discrimine prsstolamur. Neque nobis via consolationis aut securitatis alla patet , quam ut vcstris et sanctorum orationibus évadamus insidias eorum qui ecclesiae sauguinem sitiunt, et qusBrunt ut de terra penitns avellamur, aut cclerius pereamus in ipsa. Licet autem persecutid'gravissimasit, et ad archiepiscopum rarus de numéro divitum et honoratorum visitato^ accédât , ipse tamen cunctis ad se venientibus pontiflcali gravitate jus reddit , deducta prorsus acceptione personarum ac munerum. Frater meus ad nostmm exoniensem, quem mihi nondum ticuit visitare , profectus , lateri ejus adheret in timoré mnlto et jugi soUicitudine. Longum erit, et vereor ne tasdium generet , si cunctas angustias nostras cœpero replicare; sed quas desunt epistolae supplebimtur officio portitoris. Sit itaque , si plaoet , miserationis vestrae sollicitare sanctum prioran et amicos Cbristi de Monte-Dei et Valle-Sancti-Petri, et abbates sanctorum Nicasii et Crispioi, et aliossanctos familiares vestros, quatenus nobis apud altissimum snifragentur, ut eorum meritis salubriter libercmur , qui periclitamur ex nostris. Garissimos autem firatres nostros et dominos , qui beatissimo Remigio famulantur , vix sine gemitu et suspiriis aut madore lacrymarum possum ad animum revocare, recolens me quondam instar paradis! féliciter incoluisse, dum illorum'^raesentia fhiebar, et caritatis experiebar imaginem quae in aetema vita speratur. lUos, quaeso , diligentius sollicitate , ut alumnomm suorum meminerint in orationibus suis. Quamcito Deus prospéra donabit, vobis currentium hterarum ministeno, Christo propitiante, communicare non diiferam. Valeat semper et vigeat sanctitas vestra, et totius ecdesiae prosperitas in bonis omnibus provehatur, et , si plaoet, pauperem sacerdotem Sancti-Gosmae commendatum habeatis.
nriAiT D'um lbttib di jvah de sàlisbuit, uunyB au heuitib
Dl THOMAS BKUT ^ (AN 1171.)
Passnnis antem in eoclesia , ui dictam est , coram altari Ghristi martyr , anteqnam feriretur, cnm se andisset mqniri , militibus qui ad hoc vénérant in turba Glericonun et monachomm vociferantibQS , Ubi est archiêpUcûpus? occomt eis e giadn qoem ex magna parte ascenderat, vnka intrepido dioens : Ecce êgo : quid 9ulti9? Gui unns fonestorom miUtum in spiritn fnroris intitalit : Ut modo mo^ riarû, Impotsihiïê enim est ut ulterhu viviis. Respondit autem archiepiscopns , non minori conatantia yerbi qoam.animi , qoia (qnod omnium martymm pace ex animi met sententia fidenter dixerim) nnllns eorum videtor in passione isto fuisse oonstantior : Et ego jpro Deo mort paratus sum , et pro assertione justitiœ et ecclesiœ liber tate. Sed , si caput meum qwBritis , prohibeo ex parte omnipotentis Dei et suh anathemate^ ne cuiqiMim aUi, sive monacho^ sive laico, majori \>el minori y m aUquo noceatis, sed sint immunes a pœna sicut extiterunt a causa. Non enim iUis, sed mihi imputandum est si qui eorum causam laborantis ecclesiœ suseeperunt, Mortem Ubenter amplector^ dummodo ecclesia in effkisione sanguinis mei pacem consequatur et Uhertatem,
Quis isto Yidetor in caritate ferventior , qui , dnm se pro lege Dei persecntoribus ojferebat, in id solom erat soUicitus ne praoûmi in aliqno Isderentur? Verba ejns nonne Christum videntor exprimere in passione dicentem, Si me quœritis , skiite hos abire? His dictis , yidens camiflces ednctis gladiis , in modmn orantis indinavit caput , haxi novissima proferens verba : Deo , beatœ Mariœ , et sanctis hujus ecclesiœ patronis^et beato LHonysio^ commendo me ipsum et ecclesiœ causam, Gaetera qais sine suspinis, singnltibus et lacrymis référât? Singola perseqni pietas non permittit , qase camifices immanissimi , Dei timoro contempto , et tam fidei qoam totins humanitatis immemores , commiseront. Non enim suffecit eis sanguine sacerdotis et nece profanare ecclesiam et diem sanctissimum incesiare, nisi, corona capitis qoam sacri chrismatis unctio Deo dicaverat ampntata, qood etiam dictn boiribile est, funestis gladiis jam defùncti ejicerent cerebmm, et per pavimentom cnm cruore et ossibns cmdelissime spargerent, immaniores Ghristi cruoifixoribus, qui ejns crura quem obiisse viderant, sicut adhuc viventium« non censuemnt esse frangenda. Sed in his omnibus cruciatibus invicti animi et admirands constantiœ martyr nec verbum protulit, nec clamorem emisit , nec edidit gemitum , nec brachium aut vestem opposuit ferienti ; sed caput inclinatum , quod gladiis exposuerat , virtute admiranda, donec consummaretur , tenebat immobile, et tandem in terram procidens recto corpore , q^c pedem movit aut manum.
- Gamiflces antem , non minus cupidi quam crudeles, inde tam in régis potestatis quam divin» majestatis injuriam ad ecclesise palatium redeuntes , uni versam supellectilem et quidquid in scriîiiis aut cliteUis archiepiscopi et suorum potnit inveniri, sive in auro sive in argento , aut vestibus aut variis omamentis , aut libris aut privilegiis , aut aliis quibuscumque scriptis, aut equitatnris , insa-
< Recueil des hist. de la Fnnce, U XVI, p. 616.
