AH
Alêxandro, Dei gratta sutnmo Ponti/M, Bênrictu rêx Anglorutn , et dux Normannorum et AqîUtanorum , et Cornes Andegavorum , salutefi^ et iMritam devotionem. Ob revereatiam romauffî ecclesiae et amorem vestram, qoem, Deo teste, fldeliter qussivi et constanter nsque modo servayi. Thoms cantoarieasi archiepiscopo , juxta vestri formam mandat!, pacem et possessionmn saamm plenam restitutionem indnlsi, et cum lionesto commeatu in Angliam transfk^tare concessi. Ipse vero in ingressu suo non pacis laetitiam, sed ignem portavit et gladirnn , dnm contra me de regno et corona proposuit qnaestionem. Insnper meos scrvientes passim sine causa excommunicare aggressus est. Tantam igitor protervitatem hominis non ferentes , excommunicati et alii de Anglia limeront in emn, et, quod dicere sine dolore non valeo, occideront. Quia igitur iram qnam contra illum dudum Gonceperam , timeo causam huic malefido prœstitisse, Deo teste, graviter sum tnrbatus. Et quia in hoc facto plus famœ mes qoam oonsdenti» timeo , rogo serenitatem vestram nt in hoc articulo me salubris eonsilii medicamine foveatis.
LETTRE DE HENBI II AU PAPE , AU SUJET^ DE LA IBBXLLIOll DE SES FILS s.
Sanctissimo domino suo Aleasandro^ Dei gratta cathoUcœ eoclesim amimno Pontiflci, BenricuSf rex Anglim^ dux Northmanniœ et Aquitaniœ , cornes andiegavensis et cenomanensis , salutem et devotœ suJl^ectionis obseqmum. In magnorom discriminum angustiis , uhi domestica concilia remedium non inveninnt « eorum suffragia implorantur quorom prodentiam in altiorihus negotiis experientia diutumior approbavit. Longe lateque divulgata est flliorom meorum malitia, qnos ita in exitium patris spiritus iniquitatis armavit , ut gloriam reputent et trinmphum patrem persequi, et filiales aifectus in omnibus diffiteri, pnevenlente meorum exigentia delictorum. Ubi pleniorem voluptatem contulerat mihi Dominas , ibi gravius me flagellât ; et quod sine lacrymis non dico, contra sanguinem meom et viscera mea cogor odium mortale concipere , et extraneos mihi quaerere succèssores. Illnd praeterea sub silentio prffiterirc non possum , quod amid met reœ»serunt a me, et domestici mei qusrant animam meam. Sic enim familiarium meorum animos intoxicavit clandestina coojuratio, ut observantia proditoriae censpirationis universa posthabeant. Malunt namque meis adhsrere filiis contra me transfugsB et mendici, quam regnare mecum et in amplissimis dignitatibus praBfnlgere. Quoniam ergo vos extulit Deus in eminentiam officii pastoralis, ad dam-
• Recoeil des hUt. de la France, t XVI , p. 470. ' Recoeil des hitt. de la France, t. XVI , p. «49.
PIÈCES JUSTIFICATIVES. 4il
dam icéênliam uUutk plèbi ^jus , licel absens corpore , prssens tamen animo me vestris advoWo genibus , oonsilium salatare deposcens. Vestne juisdictioiiis est regnnm Angliie, et quantum ad feudatarii jnris obligationem, yobis dimtaxat obnoxiBs teneor et astringor. Expeiiator AngÛa quid posait romanns pontifex ; et quia materialibus annis non utitur, patrimonium beat! Pétri spiritoali gladio tneator. Gontomeliam fUiorum poteram annis lebellibns propulsare, sed patrem non possnm exnere. Nam. et Jeremia teste, niêdavêrutU lamiœ mafnmas suas; lactavsrunt catulos suos. Et licet errata eoroip qua£i mentis efferats me feoerint, retineo paternos affectas , et qoamdam violentiam diligendi eos mihi oonditio natoralis importât. UUnam sapèrent et int^igetent ac novissima providerentt Lactant lllios meos domestici hostes, et occasione malignandi habita non desistmit, qnonsqoe redigatur Yîrtns eorum in pulverem, et , converso capite in caudam, servi eormn dominentur eis, juxta Verbum illud Salomonis : Senms astuhts filio dominabitur imprudenti, Excitet ergo prudentiam vestram Spiritas oonsilii , ut oonyertatis corda 'flliormn ad patrem. Cor enim patris pro beneplacito vestro convertetur ad filios, et in fide iUins per quem reges régnant , vestr» magnitndini promitto me dispositioni vestrse in omnibus pariturom. Vos ecclesiae sua , Pater sancte , din Ghristus servet incolnmem.
POI81I8 POLITIQUES DB BKmAHD DB BOBR , PIBCÉDÉBB DBS ROTICBS BISTOIl- ODES FLACBB8 DANS LB8 MAHUBCUTS EN ftn DB CHACDIIB DES FlACBS DB CE TBOUBADOUB.
SnVBlfR 80m LA UGVB PQftliÉB CÛNTEB UQUIB , COHTB W POnBlS , PAR LIS BOOIIIIIU BB
▼BRTAMNiâ, woomoByinatanE» dbttobnnb» bbgouon,btlb oounnBiteieoui*.
Bertrans de Bom , en Ja sason qn'el ayia guerra ab b comte RichaTt, el tes si qu'el Tescoms de Ventedom , el vescoms de Gombom, el yescoms de Segnr, so 16 lo Tescoms de Lemogas , el vesooms do Torena , se jmceron ab lo comte de Peiregors et ab los borges d'aqnellas encontradas et ab lo seingnor de Gordon et ab lo seingnor de Montfort , e si se sarreron ensems per qa*il se deffendesson dal oom Richard que los volia deseretar , per so car il volion ben al rei joreson fraire , ab coi el se gnerreiaya, alqnal el ayia toltas las rendas de las caretas, de lasquals caretas lo reis joyes prendia certa causa, si com lo paire l'o ayia donat, e n*ol laissaya neus albergar segur en tota la soa terra. E per aquest sagramen que tich aquist ayiam fait de guerreiar kb Richart, Bertrans de Bom si fez aquest siryentes:
Pus Ventedom e Gombom e Segur
E Torena e Montfort e Guordon
An fag acort ab Peiregor et jur,
E li borges si daven d'eviron ,
M'es bon e belh huyemais qu'ieu m'entremeta
D*un siryentes per elhs aoonortar ,
Qu'ieu no yuelh ges sia mia Toleta,
Per qu'ieu segurs non i pogues estar.
' BaynMard» Choix des Poésie» des Troobtdo«n, t V, p. 8S, et t. IV, p. 145.
A ! PnigaiUeins , e Glarens , ç Granolh ,
E Sanh Astier, molt avetz gran bonor, I
Et ien mezeis qui conoisser la m toI ,
Et a sobrier Engolesmes maior,
Qa*en charretier que gnrpis sa charreta
Non a deniers ni no pren ses pâor ;
Per qa'ab onor pretz mais pauca terreta
Qn'nn emperi tener à dezonor.
Si'l ries yescoms qni es caps dels Guascos , i
A cni apen Beams e Gavardans ,
E'h Vezias o vol e*H Bemardos ,
El Senher d'Ayx , e selh cui es Marsans , I
IVaqaeUia part aura 1 coms pro que fassa, !
Et eissamen aissi corn el es pros ,
Ab sa gran ost qne atrai et amassa,
Venha s' en sai et ajoste s'ab nos.
Si Talbaborcs , e Pons , e Lezinhans ,
E Malleons , e Tannais fos en pes ,
Et a Sinrac fos Tescoms vins e sans ,
Ja non creirai que non nos ajndes
Selh de Toartz ; pois lo coms lo menassa ,
Venha s'ab nos , e non sia ges vans ,
E demandem li tro que dreg non tassa
Dels homes qn'el nos a traitz d'entr 'eh mans.
Entre Peitau e la Ylha' n Bocart, Ë Mirabelh, et Landnn, e Ghino, A Glaraval an bastit, ses regart , Un belh caslar el mieg d'nn plan cambo : Mas no vuelh ges lo sapcha ni lo veya. Lo joves reys , qne no Hl sabria bo , Mas paor ai , pus aitan fort blanqneya, Qn'el lo veira ben de Matafelo.
Del rcy FeHp veirem be si panteya , 0 si segra los usatges Karlo ;
D'en Talhafer , pus so senher l'autreya D'Engolesme , et elh l'en a fag do ;
Quai non es bo de so que reys autreya , Quant a dig d'oc, que puyes digua de no.
SnVENIZ SUR LA RÉCONCOUTION DE BOITRAX» DB BORN AVTX: EIOURO, VUS W ROI BNU D * >
Al temps qn'iii Richartz era coms de Peitieiis, aux qa'el fos reis, Bertrans de Born si era 80S enemics , por so qu'en Bertrans volia ben al rd jove que goerreiaTa adoncs ab eh Richart qu'era sos fraire. En Bertrans si ayia fait virar oontra'H Richart lo bon vescomte de Lemogas que ayia nom n Aemais, el yescomte de Ventedom, el vescomte de Gomel, el comte de Peiragors e son fraire, el comté d'Engoleime e sos dos fraires, el comte Raimon de Tolosa, el comte de Flandres, el comtç de Barsolona, ni GentoiU d'Estarac , nn comte de Gascoingna , es Gaston (le Beam , comte de Blgora, el comte de Digon , e toich aquistz si Tabandoneron e feiron patz ses Im , e si s perjnreipn Tas loi. En Aemars, lo vesooms de Lemogas , que pins Tera tengntz d'amor e de sagramen si Vabandonet e fetz patz ses ini ; m Ricbartz cant sanp qne tnich aqnist l'avion abandonat, et s'en venc denant Antafort ab la soa dst , e dis e jniet qne jamais no s'en partiria sil no ill dava Antafort, e no venia a son ccmiandamen. Bertrans, qnant anzi so qn'ni Richart avia jnrat, e sabia qu'el era abandonatz de totz aquestz qne vos avetz anzit, sil det lo castel, e si venc a son comandamen. El coms Richartz lo recenp, perdonan li e baisan lo ^ et sapchatz qne per nna oobla qn'el fetz el sirventes locals comensa :
Si' t coms m'es aTliiens BiKMiiYars,
Lo coms Richartz U perdonet son bran talan, e rendct li son castel Antafort e venc sos fin amie coral ; e vai s'en m Bertrans e comensa a gnerreiar r Aemar lo vescomte qne Tavia desamparat, el comte de Peiregors; don Bertrans recenp de grans dans , et el a lor fetz de grans mais. En Richartz , quant fon devengnts reis passet outra mar, e'n Bertrans remas guerreian, don Bertrans fetz d'aquestas daos razos aquest sirventes :
Ces no mi desconort , > E li dni penchenat
Sien ai pe rdnt , Peiragorzi ,
Qu'ieu non chant e m déport, E li trei comte fat
Enonm'aiut Engolmezi,
Com cobres Antafort Fn Sestols ab Gasto ,
Quleu ai rendut Et tuit l'autre baro
Al senhor de Niort, Que m feron plevizo ,
Gar Ta volgut , Et lo coms dé Dijo ,
E pois en merceian E Raimons d'Avigno ,
Li sni vengutz denan , Ab lo comte breto ,
El coms en perdonan Et anc uns no m tenc pro.
M'a receobut baisan ; ^. n . .
Geanoi dd aver dan, ^' ^ ^^^ ^^ ^"^^^
Oui qu'en dises antan , „^ °?.'^ *^^ \
Ni hwsengier non blan. ^out li serai valens ,
En sos afars ,
Vas mi son peijnrat E fis com fins argens ,
Trei palazi, Humils e cars ;
El quatre vesoomtat E' 1 coms sega lo sens
DeLemozi, Qne fai la mars,
> RayiioMrd» Gkeix dM poésies eu TrooMoan, t. V, p. si, et t. IV, p. l».
QuaD ren i chai de bo Vol ben qïi*ab lieis s'esto , E 80 qne ao 1 te pro Gieta fors el sablo ; Qa'aissi 8 tainh de baro Qne fassa 8oii perdo E s'el toi que pois do.
Ses pro tener amie
Tenc per aital Gom fas mon enemic
Qne no m fai mal ; Qn'en nn mostier aniic
De San Manal Mi jnreron mant rie
Sobr* nn missal ; Tais mi plevie sa fe Non feses patz ses me , Qu'anc pois no m'en tenc re , Ni 11 sovenc de me. Ni '11 membret mas de se.
Quant si mes a meroe ; E non estet ges be.
Lo eomte vueill pregar
Qne ma maiso Mi comant a gardar,
0 que la m do; Q'adesmisonavar
Tut sist baro,
Q'ab els non pnosc dnrar
Ses oontenso ; Ara mi pot cobrar Lo coms ses mal estar.
Et ien yas Ini tomar E servir et onrar; E non 0 volgni far, . Tro e'al dezamparar Sni yengntz d'oi Aimar.
Ma bella Esmenda s gar Hueimais de sordeiar, Que'ja per meilhnrar Non la eal trebailhar ; Qn'el mon non sai sa par De joi ni de parlar Ni de bell domneiar.
Domna, ab cor avar De prometr* e de dar.
Pois no m voletz oolgar Donasses m'nn baisar ; Aissi m podes rie lar E mon dan restaniar, Si dombres diens mi gar.
Papiol, mon ehantar Vaiâmidonsoontar; Par amor d'oi Aimar Mi lais de gnerreiar.
SnVINTB OD BBETtAlfD DB BORM INCOinUU» BBNM LB JBDNE k ABCOMMENCn LA «OBU GONllB SON nÈBB UCHAID K
En la sazos qn'el reis joves ac faita la patz ab son fraire Richart et el ac fenida la demanda qne il fazia de la terra , si com fo la volontat del rei Henrie lor paire ; el paire li dava eerta livrason de deniers per vianda, e per so qne besoigna l'era, e negnna terra non ténia ni possezia ; ni negas bom a Ini no yenia per mantenemen ni per secors de gnerra ; bn Bertrans de Bom e tuit li antre baron qne l'ayian mantengnt contra Richart foron molt dolen. E'I reis joyes si s'en anet en Lombaidia tomeiar e solasar; e laisset totz aqnestz baros en la gnerra ab m Richart. Eh Richartz asega bores e chastcls, e près terras, e denroca e aïs e abrasa. E'I reis joves si sojomava , torniava e dormia e solasava ; don m Bertrans si fetz aqnest sirventes qne comensa :
D'un sirventes no m qnam far bngor ganda , Tal talent ai qu'ei digua e qne l'espanda , Qnar n'ai razon tan novella e tan granda Del jove rey qn'a fenit sa demanda
Riyuooird , Cbolz des poésies des TroalNulovrs , t. V, p. Stf, et U IV, p. 118.
PIÈCES JUSTIFICATIVES. 4i5
Son înàt Richart , pus soff pain lo y comanda,
Tantes forsatz!
Pus m Enrics terra non te ni manda ,
Sia reys dels malvati .
Que malyatz fiii qnar aissi yin a randa, À liyrazon , a comte et a gnaranda ; Reys coronatz « que d'antroi pren livranda , Mal sembla Amant lo marques de Bellanda N'il pros Guillem que conquis tor Miranda ,
Tan fon prezatz I Pus en Peitau lur mente e lur truanda ,
No y er mais tant amatz.
Ja per dormir non er de Goberlanda , Reys dels Engles , ni non conquerra Yrlanda, Ni ducz clamatz de la terra normanda , Ni tenra Angieus ni Monsaurelh ni Ganda Ni de Peitieus non aura la miranda ,
Ni Goms palatz Sai de Bordelh, ni dels Gascos part landa
Senhers ni de Bazatz.
Cosselh Tuelh dar el so de n'Alamanda Lai a'R Richart , sitôt non lo m demanda ; Ja per son frair mais sos homes no blanda. No com £ad elh, ans aseija e'is aranda, Tolh lur castelhs e derroqu' et abranda
Devez totz latz ;
E'I reys lom lai ab aiselhs de Guarlanda
Et l'autre sos conhatz.
Lo coms Jaufres cui es Breselianda
Volgra fos primiers natz , Car es cortes , e fos en sa comanda
Regismes e duguatz.
OOMPUUlfTB DB BBET&ANB BB BOBM SDK LA MORT DB flENBl LE JECNB '.
Lo plainz qu'sif Bertrans de Bom fetz del rei jove non porta autra razon sinon qu*el reis joves era lo meiller del mon. En Bertrans li Yolia meills qu'a home del mon , e lo reis joves ad el meills qu'a home del mon ; e plus lo crezia que home del mon ; per que lo reis Enrics sos paire eM coms Richartz sos fraire volian mal a'R Bertran. E per la ralor qu'el reis joves avia , e per lo grand dol que fon a tota gen , el fetz lo plaing de lui que dis :
• Raynonard, Choix des poésies des Troubadoon, i. V, p. 8S, et t. II, p. 183.
446 PIÈCES JUSTIFICATIVBS.
Si tat li dol el plove el marrimen E las dolors el dan el caitiyier Que hom agaes en est segle dolen Fosson ernsems « semblaran tut lengier Contra la mort del jove rei engles, Don reman pretz e jovent doloiros, E'I mon escQTs e tenhs e tenebros, Sem de tôt joi , plen de tristor et d'iia.
Dolent e trist e plen de marrimen Son remanznt li cortes sondadier El trol>ador el Joglar avinen, Trop an agot en mort mortal goerier , Que toit lor a lo joven rei engles Vas cul eran ti plus lare oobeitos :
Ja non er mais, ni non creias que fi»
Vas aquest dan el segle plors ni ira.
Estenta mort , plena de mairimen , Vanar te pods , qu'el melhor cayalier As toit al mon qn'anc fos de nnlha ge^l Quar non es res qu'a pretz aia mestier Que tôt no fos el jove rei engles; E fora miels , s'a dieu plagaes razos, Que Tisques el que mant antre enyios Qu'âDC Do feron als pros mas dol et ira.
D'aquest segle flac , plen de marrimen , S'amor s'en val, son joi teinh mensongier , Que ren no i a que non tom en cozen Totz jorns veiretz que rai mens huei que ier : Gascun se mir el jove rei engles Qu'era del mou lo plus valens dels pros , Ar es anatz son gen cor amoros , Dont es dolors e desconort et ira.
Celui que plac per nostre marrimen Venir el mon , e nos trais d'encombrier « E receup mort a nostre salyamen , Co a senbor humils e dreiturier Clamen mercc , qu'ai jove rei engles Perdon , sll platz , si com es vers perdos El fassa estar ab onratz companbos Lai on anc dol non ac ne i aura ira.
PIECES JUSTIFICâTIVRS. 447
iBcrr DB L*Ei«TftEYrB n KanANB m boui et w roi mm ii apkAs u nxa
VO OUTBAC DB HAI]TBP»T ^
Lo reis Henrics d'Engleterra si ténia assis m Bertran de Bom dedins Autafort, el oombatia ab sos edeficis , que molt U volia gran mal, car el crezia qne tota la gaerra qvHéi reis joves, son flllz, Tavla faicha qm'en Bertrans la il agues fiaita far ; e per so era vengntz denant Autafort per loi desiritar. El reis d'Aragon venc en Vost del rei Henric denant Autafort. E cant Bertrans o saub, si fo molt alegres qu*el reis d'Aragon era en Tost , per so qu'el era sos amies especials. El reis d'Aragon si mandet sos messatges dins lo caste! , qu'oi Bertrans U mandet pan e vin e cam : et el si l'en mandet assatz ; e per lo messatge per cui el mandet los presenz , el U mandet pregan qa'el fezes si qu'el fezes mudar los ediflcis e fàr traire en antra part, qu'el murs on il ferion era tôt rotz. Et el, per gran aver del rei Henric, li dis tôt so^qu'sii Bertrans l'avia mandat a dir. El reis Henrics si fes mètre dels edificis en aquella ^part on saub qu'el murs erat rotz , e fon lo murs per terra, el castels près ; e'N Bertrans ab tota sa gen fon menatz al pabaillon del rei Henric. El reis lo receup molt mal ; el reis Henrics sil dis : c Bertrans , Bertrans , yùB avetz dig que anc la meitatz del Yostre sen no vos besognet nuUs temps , mas sapchatz qu'ara vos besogna ben totz. — Seingner, dis Bertrans, el es ben vers qu'eu 0 dissi , e dissi me ben vertat. » El reis dis : « Eu cre ben qu'el vos sia aras faillitz. — Seingner , dis en Bertran s, ben m'es fàillitz. — E com ? dis lo reis. — Seingner , dis en Bertrans , lo jor qii'el valens joves reis , vostre fiUs mori , eu perdi lo sen el saber e la conoisscnsa. » El reis quant auzi so qu'EN Bertrans li dis en ploran dell fiU , venc li'granz dolors al cor de pietat et als oills , 'si que no s pot tener qu'el non pasmes de dolor. E quant el revenc de pasmazon , el crida e dis en ploran : « En Bertrans , en Bertrans , vos avetz ben drecb , e es ben razos , si vos avetz perdut lo sen per mon flll , qu'el vos volia meils que ad home del mon ; et eu per amor de lui vos quit la persona e l'aver e'I vostre castel , e vos ren la mia amor e là mia gracia , e vos don cinc cenz marcs d'argen per los dans que vos avetz receubutz. » En Bertrans , sil cazec als pes , referren li gracias e meroes. El reis ab tota la soa ost s'en anet.