‹ Œuvres de Victor Cousin (volume 2)Chapitre 71 sur 141 · VERS INÉDITS DABEILARD A SON FILS ASTRALABE · texte numérisé non relu

VERS INÉDITS DABEILARD A SON FILS ASTRALABE

vers. Empressé de recueillir les moindres vestiges de tout ce qui se rapporte à ce triste et touchant épisode de la vie d'un grand homme , je me suis adressé à Tobligeance de M. Thomas Wright, garde du BritUh Muséum où se trouve aujourd'hui la bibliothèque Cotlonienne ; et , grâce à cette obligeance , je puis donner ici ce petit poème tout entier. Il ne nuira pas à la réputation de bel esprit de son auteur.

VERSUS PETRI ABiELARDI AD ASTRALARICM FILIUM &UUM.

AstraUbi fili, vitae dulcedo paternas,

DoctrinaD studio pauca relinquo ium.

Major discendi tibi ût quam cara docendi :

Hioc aliU eteoîm proficis, inde tibi.

Com tibi dcfuerit quod discas , disccre ccasa ,

Nec tibi cestandum dixeris ease priiu.

Disce diu firmaque tibi , tardaqao docere ;

Alque ad scril>endum ne cito prosilias.

Non a quo, sed quid dicatur ait tibi cane :

Anctori nomen dant beue dicta suo.

Ne tibi dilecti jures in verba magistri,

Nec te detineat doctor amore suo.

Fnictu non foliis pomoram quisqoc cibatur,

Et sensos verbis ante ferendos erit.

Omatis aniroos captet persuasio verbis ,

Doctrine magls est débita planitios.

Copia Ycrborum est ubi non est copia sensns ,

Constat et erranlem mnltiplicare vias.

Cajus doctrinam sibi dissentire videbis , • Nil illam certi constet habere tibi.

f Instabilis lunae stoltas matatar ad instar,

Sicul sol sapiens permanet ipse sibi.

Nanc bac nanc iUnc stalti mens caeca vag^tnr.

Provida mens stabilem figit ubique graduai. Providetante diu quid recte diccre posait,

Ne judex fiât torpiter ipsa sui.

Nolo repentini tna ait doctrina oiagistri.

Qui cogatur adbac fingere qaas doceat.

Nenio tibi tribaet qaod noodum est noroen adoptas :

Post rnallos, si vis, experiariseam.

Filins est sapiens beoedictio malta parentam,

Ipaoram stultos dedecas atqae dolor.

Inaipiens rex est asinas diademate pollens,

Tam sibi qnam canctis perniciosus hic est. Scriplaras ignaras princeps qui sostioet esse

Cogilur arcbannm pandcre saepe snam.

f Occasum sapiens, slnltus considérât ortam ,

Finis qnippe rei cantica landis habet.

Doctb doctorani (actis intende bonornm :

Ferveat bac semper pcctus avaritia.

Ingenii sapiens fil nullus acumine magni ;

Hune polios mores et bona vita créant.

Factis, non verbis, sapientta se profitetur;

Solis concessa est gralia tanta bonis.

Crédit inhumanam mentem sapientibus esse.

Qui nibil illomm corda dolere putat.

Ferrea non adeo virtutis duraqne mens est.

Ut pietas borum viscera nnlla ciat.

Sit tibi cura prier faciendi, deinde docendi

Qoas bona sunt, ne sis dissonns ipse tibi. ^ Sit tibi , quaeso, frequens scripturae lectio sacRC :

Caetera si qna l^as, omnia propter eam. Est justi proprium reddi sua velle quibusque;

Forlîs in adverns non trepidare suis; niicitos animi motus frenare modesti.

Tune cum succédant prospéra praecipm;, Sicul in adversis virtus ea murua habetnr.

Sic islios egent prospéra temperie,

Nec prier iUa manet virtos, niai fulta sit istis.

Ne sit fracta malis, sive remissa bonis. Quid vilii, quid sit virtutis discute prudens :

Quod si perdideris, desinis esse quod es. Philosophas causas rerum discernit opacas;

Efiectus operum practicos exequitur.

f Sit tibi praccipaus divini cultus honoris,

Teque timor semper subdat amorque Deo.

Ncmo Deum metuet vel amabit sicul oporlet,

Si non agnoecat sicul oporlet eum, Qoam justus sit is alque polens, quam sit bonus ipse,

Quantum nostolerel, quam grave perculial. Quo melior cunctis Deus est, plus débet amari ;

Et melior post hune ordine quisque suo. Qoo melior quisque est, majori est dignus amore;

Utque Deo fuerit carior, et libi sit.

Quos etenim nisi propter eum debemus amare?

Finis bic in cunctis quae facis unus enl. Non tua, scd Domini quaeratur gloria per te.

Non tibi, scd cunclis vixcris, immo Deo. ^ Dctrimenla tuae caveas super omnia famas.

Ut multis possis et tibi proficere.

Quae pnecesserunt cogunt nova crimina credi ;

Et prior in le&tem vita sequenlis erit. Scandala quam possis hominum vilare labora,

Ut tune incurras scandala nuUa Dei.

Infâmes fugial tua conversatio semper,

Et socio gaude le meliore frui.

Est melius socium quam cognalum esse bonorura :

Hinc etenim virtus eminet, inde genus.

Ne tentare Duum, fili, praesumpscris unqnam :

Nilere quod possis et merearis opem.

Somma Dei bonitas disponens omnia recte,

Quas bona , quas mala sunt ordinal ipse bene. Hinc nec in adversis justo solatia désuni.

Ut mala sinl etiam cum sciai esse bonuro. ^ Jussa potestalis terrenac discutienda :

Celestis tibi mox perficienda scias.

Si quis divinis jobeal contraria jossis,

Te contra Dominum pactio nuUa trahat.

Contemnendo Deum peccat solammodo quisque,

Nec nisi conlemplus hic facit esse reum. Non est contemplor qui nescit quid sit agenduro,

Si non hoc culpa ncscial ipse sua.

Major adhuc tamen est insania quam furor ille

Qui difiert illum conciliare sibi.

Supremus furor est ofiendere cuncta polenlem :

Quod qui praosumit, nescio quid metuat.

Qnisquis apud Dominum se qnaerit justificari,

Jostitiam, si qua est, nesciat ipse snam, Agnoscat culpas, accusel, corrigal illas;

Ne le corde bonum censeat, orc malom.

Hoc autem pro jostitia reputetur ab illo

Quod bona quae impendil reddita, non data suiil, Quas tibi tu non vis fieri ne feceris ulli.

Quae fieri tibi vu, hase quoque fac aliis. f Omnia dona Dei Iranscendil veros amicus :

Diviliis cunctis anteferendos hic est.

Nullus pauper erit tbesauro pnedilus isto.

Qui quo rarior est, hoc predosior est.

Sunt mulli fralres, sed in illis rarus amicus :

Hos natura créai, gratia praebet eum.

Gralia liberlas, natura coaclio quasdam est ;

Dum generi qnivis hapret amore suo, Quo pecudes etiam natune Icge trahunlur,

AflÎBclus quarum gratia nuUa manel.

Si roget aut facial qowquani quod laedat bonesturo,

Metas et legem transit amicitiaB.

Exaudire preces inhonesta rogantis amici

Est ab amicilie calle referre pedem.

Plus tamen oficndil qui cogit ad ista rogando,

Qnam qui consensnm dat prece victus eis.

no

FRAGMENTS PHILOSOPHIQUES

NoUnm te Doninns plus qnain te oogit amare;

Ilec te qntsqQÎs te turpia poacit amat. Tarpia ne faciat, sed viles propter amiciim,

Si cnpis nt Tere ait predosut ei.

Tarpiter excusât nozam qaam propter aroicam

A se hanc committi dicere non pndeat.

Propter amicitiam si qoid oonomisero vile,

Re tnrpi pulchram foedo, malaqne bonan.

Débita sant qoam dona magis quss dantor amico;

Nil tanieii est qao pins non mereator amor. Quos in amicitia sua quacrere lacra Tidebis,

Qaod dici copiant, hoc simalare scias.

Sî non sobvenias donec te ezoret arnicas,

Qum dare te credis, vendere crode magis. Tlon parro pretio est mbor ille rogantis habendns

Qao qaae tn dicb dona, coactos émit.

Plos recipit qaam dat pro donis qnisqnis amator ;

Nam qnid amicitia carios esse potest?

Majores grates dono majore meremnr :

Majus se dando qoam soa qaisqae dabit.

Alter effo nisi sis, non es mibi Tcros amicus^

Ni mihi sis utego, non erisaHer ego.

Qai bonos est damnnm contemnit propter amieom;

Sic etenim prodi (I) si sic amicns habet. Cujos criminibos cito credis, non es arnicas.

Ultimus hinc propriae scil mala quisqae domns. Non poterit proprios cognoscere dives aniicos

An sint forlunae scilicet aut hominis.

Pauper in hoc felix errore est liber ab isto ;

Cam périt haec, pereant qaos dabat illa tibi. Cui mala fecisti ne te commiseris ulli :

Prxtereonte roalo permanet ira mali.

Qaamjactara mali jactantia pejor habetar,

El gravier laeso cuilibet esse solet.

Sit tibi praccipnas qaisquis bonus inter amicos,

Née memor in talem condition» cris.

Erectom stimulb et verberc comprimes illum ,

In tua ne calcem dirigat ora saam.

Non homini te, sed vitio servire pudebK.

Cnm sit libéra mens, nil tibi turpe paies. Non est qaem poesantcorramperedona, fidelis :

Proditor aliénas non tibi 6das eril.

Obseqaio superant meretrix et proditor omnes :

Qaa placeant aliis haec via sola patet. f Nil melias mnliere bona, fiil qaam mala pejas :

Omnibus ista bonis praestat, et illa malis. QuaBcumque est avium species assaeta rapinis,

Quo plus possil in his foemina forlior est; Nec rapit hamanas animas plus fœmina quidquam;

Forlis in bu haec est quolibet hoste magis. Quae se luxuriae gratis supponit, amka

Censetur, meretrix quae pretio gerit hoc. In vitio tamen hoc ardenlior ilb videtur

Qaae pneter sordes sosdpil inde nibil.

Uxorem ratione suam vir débet amare, ^

Et non ad coitum sicut adultéra sit.

Ut pecodes quo volt trahit impetoosa volaptas.

Sic bomioAs agitât laxoriosus amor.

Si post conceptom pecadum satiata libido

Ferre marcm nolit, qnid mulier quid agatî An se Ittxoriae solam putet ease creatam.

Ad coitûs fructnm caetera nata feret?

Gratior est hamilis meretrix quam casta superba,

Perturbatqne domum saepius ista suam.

PoUuit illa domum quam incendit saepius ista :

Sorde magis domui flamma nocere potest.

Mitior est anguis lingoofle conjngis ira t

Qui tenet banc, ejos non caret angue sinus.

(0 Sic.

(%) Sic.

(s) Abaelard. 0pp. p.

Deterior longe lingnosa est foemina scorto :

Hoc aliquis, nullis illa placere potest , Est linguosa domus incendia maxima conjuz :

Hac levior flamma quilibet ignis erit.

^ Cum modicum membrum sit lingua est maximus ignis :

Non tôt per gladium quam periere per banc. Praevalet in lingua qui non est Ibrtis in armis.

Nullus in hac pugna plos meretrice potest. Ex hoc prflBcipue distant ignavua et aodax,

Qaod factis iste (2) praevalet, ille minis : Si lingusB bellum quam armorum fortios esset,

Tersites Trojae major Achille foret.

In verbis pavidus semper laetare fuisse :

lu factis audax sis, aliquando licet.

Nil magis offendit quam parvoa sermo potentem ;

Plus probra liber bomo quam soa damna timet. Accensas mollb responsio mitigat iras;

Auget eas potius dora ereatqae novaa.

^ Nolo virum doceas oxoris crimen amatsB,

Quod sciri potins quam fieri gravât hone, Opprobriis aurem proprib dat nemo libenter,

Nec te Dec qoemqoam talia scire volet.

Cuiqne viro casIo eonjox saa easta videtur,

Semperque incestus suspidosos erit.

Ne sis natarum sic ceeens amore tuarum

Ut non corrnmpi posse rearis eas.

Quam cito fas sit eas festins tradere nuptun

Vilescit mulier suspicione cito.

li est impossible de ne pas s'intéresser à la destinée de cet enfant dont le père s'appelait Abeilard et la mère Hélolse. Abeilard lui-même nous apprend que c'est Hélolse qui lui donna le nom d'Astralabe (s), qu'il naquit et fut élevé en Bretagne (4). Plus tard, nous voyons Hélolse le recommander à Pierre le Vénérable et demander pour lui une prébende, soit dans le diocèse de Paris, soit dans tout autre diocèse (s). Il entra donc dans l'Église. Voilà le peu que nous savons sur son compte : toute autre trace de son existence est eflacée.

Voyageant en Suisse dans le mois de septembre 1857, et me trouvant dans le canton de Friboui^ au couvent de Haulerive, où j'étais allé assister à une conférence de maîtres d'école , l'abbé me présenta la liste de ses prédécesseurs qui remontent jusqu'au XII* siècle. Le second abbé de Hauterive avait nom Astralabe, et il mourut, selon le nécrologe du couvent, en 1162. Aurais-je, par hasard, retrouvé dans un couvent de la Suisse la dernière trace du fils d'Héloîse ? Le nom d'Astralabe est bien rare. C'était presque un nom de fantaisie , inspiré à Héloîse par son admiration passionnée pour le divin génie auquel elle avait tout sacrifié : pour elle, le fils d'Abeilard était on enfant du ciel. D'un autre côté, le couvent de Hauterive est de l'ordre des Bernardins. La grande Ame de saint Bernard aura bien pu ouvrir au fils de son illustre et infortuné adversaire l'asile d'un cloître de son ordre. Pierre le Vénérable, auquel Héloîse recommanda

(4) Abœlard. 0pp. p. 13.

(5) /6id., p.383.

LETTRES INÉDITES DE DESCARTES

ton fib , aura bien pu obtenir de saint Bernard , dont il était i'ami, ce témoignage d'intérêt. Enfin Astralabe, né avant le concile de Soissons , en 1120, a bien pu mourir en H6S vers Tâge de quarante-deux ans. Du moins il n'y a rien d'impossible à tout cela. Mais ce

n'est là qu'une conjecture que je n'ai pu vérifier, et je devrais demander grâce à la critique, si une con* jecture un peu romanesque n'était pas, pour ainsi dire , à sa place dans un sujet qui tient du roman au- Unt que de l'histoire.

Page 1